یادگار سدیق گەڵاڵی، سەرۆكی ڕێكخراوی (ڕوونبین)ـە بۆ شەفافییەت لە بواری بەڕێوەبردنی سێكتەری (نەوت و گاز)دا و شارەزایە لە بواری هەڵسووڕاندنی كەرتی نەوت و گاز لە عێراق و هەرێمی كوردستان. لە دیدارێكدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان جەختی لەسەر گۆڕانكارییەكانی ئەم دواییەی شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئێران و  ڕاوەستانی شەڕەكە و لێكەوتەكانی لەسەر كەرتی نەوت و گاز كردەوە، بەتایبەتی هەڕەشەكانی ئێران بۆ داخستنی گەرووی هورمز.

 

 

* بە شێوەیەكی گشتی كاریگەریی شەڕ و هەڕەشەكانی داخستنی گەرووی هورمز و ڕاوەستانی كەشتییە بارهەڵگرەكانی نەوت و گاز لە كەنداوی عەرەبی و دواتر ڕاوەستانی شەڕەكە لەسەر نەوت و گاز چی بووە؟

- دەتوانین بارودۆخی نەوت و گازی جیهانی لەم ماوەیەدا بە سێ ئاست باس بكەین:

1- لەكاتی شەڕەكە.

2- هێوربوونەوەی شەڕەكە و جێبەجێ نەكردنی هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز.

3- ڕاوەستانی شەڕەكە و ڕێگادانی سەرۆكی ئەمریكا بە چین بۆ كڕینی نەوتی ئێران.

سەرەتا خۆ ئەگەر باسی ڕۆژانی شەڕەكە بكەین، بەوەی لە ئەگەری داخستنی گەرووی هورمز كە پێشتریش من پێم وابوو ئێران ئەم هەڕەشەیە جێبەجێی ناكات، یان بۆ ماوەیەكی كەم بە هۆی بارگرژییەكانەوە هاتوچۆی كەشتییە بارهەڵگرەكان ڕادەوەستان، بەڵام ئەگەر هەڕەشەكە جێبەجێی بكرایە، نەك تەنیا كاریگەریی لەسەر وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوتی سەر كەنداوی عەرەبی دەبوو، بەڵكو لێكەوتە خراپەكانی لەسەر ئاستی ئاسایشی وزەی جیهان زۆر مەترسیدار دەبوو، ئەمەش بە هۆی گرنگیی گەرووەكە بۆ بازرگانیی جیهان بەتایبەتی هەناردەكردنی نەوت و گاز لە ڕێگەی كەشتییە بارهەڵگرەكانەوە، كە 20 تا 21 ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی وڵاتانی كەنداو و عێراق لە 30%ی بازرگانیی نەوتی جیهان بە (گەرووی هورمز)دا تێپەڕ دەبێت و زیاتر لە دوو لەسەر سێی ئەم نەوتەش بۆ ئاسیا دەڕوات بەتایبەتی بۆ چین و هیندستان دەنێردرێت. هەر خۆی وڵاتی چین یەكێكە لە گەورەترین كڕیارەكانی نەوتی ئێران، بۆیە دوای ڕاوەستانی شەڕەكە ترەمپ ڕێگای دا، وڵاتی چین نەوت لە ئێران بكڕێتەوە، تەنانەت وڵاتێكی وەكو قەتەر كە 20%ی بەرهەمهێنانی گازی شلی جیهان دابین دەكات و هەر لەو گەرووەدا بە كەشتییە زەبەلاحە بارهەڵگرەكان هەناردە دەكرێت و بەو گەرووەدا تێپەڕ دەبێت، بۆیە ئەگەرەكانی داخستنی (گەرووی هورمز) لەكاتی شەڕەكەدا زیاتر ئیعلامی و كارتی فشار و كارێكی تەكتیكی بوو، چونكە پێشبینی دەكرا، نرخی بەرمیلێك نەوتی جیهانی بۆ سەرووی 100 دۆلار بەرز بووایەتەوە، ئەم هەڵكشانە گەورەیەی نرخی نەوتی جیهانی بۆ سەرجەم وڵاتانی بەرهەمهێنەر و كڕیاریش جێگای مەترسی دەبوو، لەلایەك كڕیار كەم دەكاتەوە و سستبوونی دۆخی بازاڕ زیاتر دەكات، لەلایەكی دیكەوە نرخەكان بۆ وڵاتانی بەكارهێنەر تووشی شۆكیان دەكات، بۆیە بەكارهێنانی ئەم كارتە زۆر بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت. هەر مەترسیی داخستن و ئاڵۆزییەكانی كەنداو دەبێتە هۆی ڕاگرتنی تەواوی هەناردەكردنی نەوتی عێراق و كوێت و گازی شلی قەتەر و بەشێكی زۆری نەوتی سعودییە كە دووەمین بەرهەمهێنەری نەوتی جیهانە و 9 تا9،5 ملیۆن بەرمیل ڕۆژانە بەرهەمی هەیە. هەڵبەتە ئەم هەڕەشەیە لە ڕابردووشدا لەشەڕی ئێران- عێراق چەند جارێك ئێران پەنای بۆ بردووە، بەڵام من بەكارهێنانی ئەم كارتە بە شێوەیەكی تەواو بەردەوام بە دوورم دەزانی، چونكە ئەمە كاتێك پەنای بۆ دەبرێت كە نزامەكە بكەوێتە مەترسییەوە، بەتایبەتی كە لەم كاتەدا ئێران خۆیشی زۆر پێویستی بە فرۆشتنی نەوتەكەیەتی بۆ تێچوون و خەرجییەكانی شەڕ و خۆپڕچەككردن، چونكە ئێران توانا دامەزراوەكانی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی بەردەوامی هەیە، هەرچەندە سەرەتاكانی قەیرانی بەرهەمهێنان و پاڵاوتگە و سووتەمەنیی نەوت و گاز و بەنزین لە ئێران دەركەوتووە و زۆر لە دامەزراوەكانی كەوتوونەتە بەر هێڕشی فڕۆكە جەنگییەكان و هەناردەكردنی نەوتی زۆر زۆر كەم بووەتەوە، لەلایەكی دیكەوە گەرووی هورمز كە 34 كیلۆمەتری دەكەوێتە تەنگەبەرییەوە و داخستنی ئاسانە، بەڵام لێكەوتەكانی وەكو جاران نییە و زۆر مەترسیدارە، بۆیە زەحمەتە بە بەردەوام پەنای بۆ ببرێت، تەنیا وەكو كارتێكی فشار بەكار دەهێنرێت، چونكە سەرجەم وڵاتەكانی عێراق و كوەیت و بەحرەین و قەتەر و سعودییە و ئیمارات لەم ڕێگە دەریاییەوە دەگەنە كڕیارەكانی نەوت و گاز. هەرچی كاتی پەرچەكرداری هەڕەشەكانی ئێران بۆ لێدانی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا بەتایبەتی لە سەربازگەی عودەید لە قەتەر لێدانێكی زۆر سنووردار و بێ زیان بوو، بۆیە نرخی نەوت دابەزییەوە و مەترسی بۆ سەر گەرووەكە بووە سفر. لەدوای ڕاوەستانی جەنگەكەش بارودۆخەكە سەقامگیر و ئارامتر بووەوە و بازاڕیش ئەم ئاماژەی ڕاگرتنی جەنگەیان وەرگرت و نرخی نەوت دابەزی، هەرچەندە ئەم نرخەی ئێستاش بەرزترە لەو ئاستەی خواست و ویستی نەوتی جیهانی كە چاوەڕێی دەكات.

* كەواتە بارگرژییەكانی كەنداو ئەگەر بەردەوام بووایە، دەبووە هۆی كەمبوونەوە و ڕاوەستانی هەناردەكردنی نەوتی عێراق، لەم دۆخەدا لێكەوتە دارایی و ئابوورییەكانی بۆ سەر عێراق چۆن دەبوو؟ ئایا لە ئێستادا كە بەهای نرخی نەوت كەم بووەتەوە كاریگەریی لەسەر لایەنی دارایی عێراق دەكات؟

- گەرووی هورمز بۆ عێراق تاكە ڕێڕەوی دەریاییە بۆ جیهانی دەرەوەی كەنداو، ڕۆژانە 20 تا 30 كەشتی نەوتی بارهەڵگری وڵاتانی كەنداو بە عێراقیشەوە بەم گەرووەدا تێپەڕ دەبن و لە ئەگەری بەردەوامی شەڕەكە یان جێبەجێكردنی هەڕەشەكە كەشتییەكان دەكەوتنە مەترسییەوە، بەتایبەتی لەگەڵ بوونی مینێكی زۆری دەریایی لەلای وڵاتی ئێران كە وا دەكات كەشتییە بارهەڵگرەكان خوازیاری ئەو موجازەفەیە نەبن.

عێراق تاكو ئێستا جگە لە دەروازەی كەنداو بۆ هەناردەكردنی نەوتەكەی هیچ دەروازەیەكی دیكەی نییە، لە باشترین حاڵەتیدا تەنیا توانای هەناردەی یەك ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا لە ڕێگەی بۆریی كەركووك – كوردستان - جەیهان لە هەرێمی كوردستانەوە هەیە، كە لەئێستادا ڕاوەستاوە. بۆیە ئەم ئاڵۆزییانەی كە لە كەنداو دروست بووە، دەبووایە ببێتە هۆكارێك كە عێراق بیری لەوە بكردایەتەوە، نەوتەكەی تەنیا لە یەك سەرچاوەوە نەنێردرێتە دەرەوە، بەتایبەتی لە كاتێكدا كە بەهای نەوت بەرزە و كڕیاری نەوت بە هۆی بارگرژییەكانی كەنداوەوە لە دەریای ناوەڕاست خواستیان زیاتر دەبێت لەسەر نەوت، چونكە ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی عێراق لە وڵاتێكدا كە لە سەرووی 95%ی هەناردە و داهاتەكانی لە فرۆشتنی نەوت بێت و بوودجەكەی بۆ مووچە و بوودجەی بەكارخستن و پەرەپێدان و وەبەرهێنان پشتی بە فرۆشتنی پترۆ دۆلار بەستبێت، ڕاوەستانی نەوتەكەی تووشی قەیرانێكی گەورەی دەكاتەوە، ئەمە وێڕای ئەو زیانەی كە لێی دەكەوێت. هەرچەندە عێراق باش بۆ سیناریۆكان خۆی ئامادە كردبوو، بە هاوشێوەی زۆر وڵاتانی دیكەی كەنداو لە سەرەتای بارگرژییەكان و لەناو بارگرژییەكاندا بەرهەمێكی زۆری لە كەشتییە بارهەڵگرەكانی ناو دەریا ئەمبار كردبوو، كە ڕەوانەی دەرەوەی ئاوەكانی كەنداوی كردن، واتا لە گرژییەكاندا نزیكەی 11%ی بەرهەمی عێراق زیادی كردبوو، بە هاوشێوەی وڵاتی سعودییەش، لەئەگەری داخستنی گەرووەكەش بۆ ماوەیەكی كورت عێراق نەوتی بۆ كڕیارەكانی لە دەریادا هەبوو و دەیتوانی قەرەبووی بكاتەوە .

* بۆڕیی كەركووك- كوردستان – جەیهان كە بە هۆی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان دوای بڕیارەكەی دادگای ناوبژیوانانی پاریس ڕاوەستا، تاچەند لەم بارودۆخەدا هەرێمی كوردستان و عێراق دەتوانن بە هەماهەنگی لەنێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و سۆمۆ ئەم بۆڕییە بەگەڕ بخەنەوە و ببێتە هۆكارێكی هێوربوونەوەی بارگرژییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا و دەستپێكردنەوەی دانوستانەكانی نەوت لە نێوان هەردوو لادا؟

- وابزانم حكومەتی هەرێمی كوردستان و عێراقیش دەستپێشخەرییان نەكردووە لە كاتی بارگرژییەكەدا و باروۆدخەكەیان وەكو پێشتر هێشتووەتەوە، بەتایبەتی كە دواتر گفتوگۆ و دانوستانەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان (وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێم) و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ (وەزارەتی نەوت و كۆمپانیای سۆمۆ) گەیشتبووە بنبەست و ڕاوەستابوو. ڕاستە چاوەڕوان دەكرا عێراق وەكو هەنگاوێك پێویستی بەم بۆڕییە هەبێت، بەتایبەتی لە ئەگەری خراپبوونی سیناریۆكان، بەڵام عێراق ئەمەی نەكرد و وەكو گوتم، پەنای بۆ ئەمباركردنی نەوت لەناو كەشتییە بارهەڵگرەكان لەناو دەریا برد. لەئێستادا ئەم بۆڕییە توانای هەناردەكردنی یەك ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە، نابێت ئەوەشمان لەبیر بچێت، كە لەم ئاڵۆزی و بارگرژییانەی ناوچەكە و كەنداو، عێراق یەكەمینی ئەو وڵاتانەیە كە زیانی بەركەوتووە، بۆیە لە ئێستاشدا دەستپێكردنەوەی گفتوگۆكان لە بەرژەوەندیی ئەمریكادایە بۆ زیادكردنی ئەو بەرهەمە نەوتەی دیكەی هەرێمی كوردستان، چونكە هەنگاوێك دەبێت بۆ ئەوەی نرخی نەوتی جیهانی زیاتر دابەزێت و تەكانێك بدات بە وتووێژەكانی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی. لەئێستادا ئەگەر دووبارە بارگرژییەكانی كەنداو لە نێوان ئیسرائیل و ئێران دەستپێبكاتەوە، جگە لە كەنداو، عێراق هیچ دەرچەیەكی دیكەی نییە، هەرچی بۆڕیی بانیاسە تێكچووە و ئەو وڵاتە بۆ كار و مەبەستی دیكەی بەكاردەهێنێت، بۆڕیی سعودییەش بۆ سەر دەریای سوور هەر لە دوای جەنگی كەنداو ئەو وڵاتە وەكو قەرەبووی جەنگ دەستی بەسەردا گرتووە و خۆی بەكاری دەهێنێت، بۆڕیی ئوردن بۆ عەدەنیش تەنیا قسەیە و تەواو نەبووە. بەداخەوە لەم بارودۆخەدا عێراق ڕوئیای بۆ دۆسێی نەوت بە مەركەزی كردنی نەوتە بۆ ئەوەی بیخاتەوە ژێر كۆنتڕۆڵی وەزارەتی نەوتی عێراقەوە، ئەمەش لە غیابی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵییە كە دۆخێكی وای دروست كردووە، لە ڕێگەی دەستوورەوە لێكتێگەیشتن بۆ مەلەفی نەوت و گاز بكەن، هەر یەكەش بە جیا تەفسیری دەستوور دەكات، هەرچی بڕیارەكانی پێشووی دادگای فیدڕاڵیش هەبوو لە دژی هەرێمی كوردستان بوو. 

* وەكو پسپۆڕ و شارەزایەكی نەوت، ئایا لەم بارودۆخ و بارگرژییە كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پێدا تێپەڕ دەبێت، بەرزبوونەوەی بەهای نەوتی جیهانی و بەردەوامبوونی ئەم نرخە تاچەند ئەگەرێكی بەهێزە، لە كاتێكدا بەردەوام ترەمپ بەڵێنی ئەوە دەدات، كە ڕێگا نادات چیتر نرخی بەرمیلێك نەوت بەو بەرزییە بمێنێتەوە؟

- بەهای نەوت بەگشتی بە هۆی ئاڵۆزییەكان و شەڕەوە بەرزە و نزیكەی 11-12 دۆلار لەو نرخەی خۆی كە دەبووایە لەكاتی سەقامگیریی دۆخی جیهانی هەیبووایە بەرزتر بووەتەوە. ڕاستە لە سەرەتای هەڵگیرسانی شەڕەكەی نێوان ئیسرائیل و ئێران و دواتر هێرشەكەی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران نرخی بەرمیلێك نەوت بۆ 78 دۆلار بەرز بووە، بەڵام دواتر نرخی نەوتەكە دابەزییەوە بۆ 74 و دواتر لە 76 دۆلار ڕاوەستا لەكاتی ڕاوەستانی شەڕەكە و بە ڕێگادانی سەرۆكی ئەمریكا بەوەی چین نەوتی ئێران بكڕێت، نرخی نەوت زیاتر دابەزی بۆ 67 دۆلار و 88 سەنت، بەگشتی ئابووریی جیهان چووەتە دۆخێكی سستبوونەوە (پووكانەوە)، بۆیە نرخی نەوت بەرزبوونەوەی زۆری بە خۆیەوە نەبینیوە و ڕاستەوخۆ دوای شەڕەكەش نرخەكان دابەزی. ئەگەر نرخی نەوت دانەبەزیبایە جگە لەوەی قەیرانی جیهانیی وزەی لێدەكەوێتەوە، نرخ هەڵاوسانیشی لێدەكەوتەوە، ئەمەش دەرئەنجامێكی سرووشتی شەڕ و گرانی و برسێتییە.