لە هەرێمی كوردستان جووڵەی بازرگانی گەشەیەكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و، زۆر بواری وەك هاوردە و هەناردە و ساغكردنەوەی بەرهەمی نێوخۆی كارگەكانی كوردستانیش بەرەو پێشەوە چووە، بەڵام لێرە و لەوێ ڕێگری و ئاستەنگی گەورەش لە بەردەم گەشەی ئەم كەرتە دروست كراون. بۆ قسەكردن لەسەر پرسی ئاڵووێری بازرگانی و چەند تەوەرەی دیكەی پەیوەندیدار بە گەنمی جووتیاران و هێمای بازرگانی، گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ سەروەر كەمال هاواری بریكاری وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی بۆ كاروباری بازرگانی ساز دا.

 

 

* سەرەتا لە پرسیاری جموجووڵی بازرگانی لە دەروازە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستانەوە دەست پێ بكەین. ئایا تا چەند شەڕی ئیسرائیل و ئێران، كاریگەریی لەسەر جموجووڵی بازرگانی لە دەروازە سنوورییەكانمان كردووە؟ ئایا ئەم شەڕە كاریگەریی لەسەر بڕی ئەو خۆراك و پێداویستییەی ناوخۆی هەرێمی كوردستان هەیە؟

- جموجووڵی هاتوچۆی بازرگانی لە سەرجەم دەروازە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستان ئاساییە و هیچ كێشەیەك لەم بارەوە نییە، بۆیە هاووڵاتیانی كوردستان دڵنیا دەكەمەوە كە پێویست بە هیچ دڵەڕاوكێیەك ناكات و لە ماركێتەكان و بازاڕ هەموو كاڵا و كەلوپەلێك هەیە. ئێمە لە دەستپێكی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە سەرەتای دەركەوتنی پەتای كۆرۆنا و سستبوونی ئاڵووێری هاوردەو هەناردە لە سنوورەكان و بەرزبوونەوەی تێچوونی گواستنەوەی خۆراك، نەمانهێشت قەیرانی خۆراك دروست ببێت، كە ئەم دۆخە بەراورد بەو كاتە كە زۆر سەخت و دژوار بوو، هەر هیچ بەراورد ناكرێت. ئەو كات بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران، ڕاستەوخۆ سەرپەرشتیی بۆردێكی خۆراكی كرد و ڕێگەی نەدا قەیرانی خۆراك لە هەرێمی كوردستان دروست ببێت، بۆیە لە ئێستاشدا ڕۆژانە داتا و زانیارییەكانی هاوردە و هەناردەمان بەدەست دەگات و بارودۆخەكە زۆر ئاساییە. هەڵبەتە ئاسانكارییەكان و بەدیجیتاڵكردنی كاروبارەكان ڕۆڵی لە خێرا بەڕێكردنی كاروبارەكانی بازرگانەكان لە دەروازە سنوورییەكان هەبووە، ئێستا لە هەموو دەروازە سنوورییەكانی «ئیبراهیم خەلیل و حاجی ئۆمەران و پەروێزخان و باشماخ» بنكەی بازرگانیمان كردووەتەوە و بازرگان ڕاستەوخۆ بە خێرایی و بێ دواكەوتن هەر لەوێ مامەڵەكانی خۆی تەواو دەكات.

* حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ هەروەكو چۆن بوودجە و مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستانی بە نادەستووری و نایاسایی بڕی، بە هەمان شێوە ئاستەنگ و بەربەست لە بەردەم ئاڵووێری بازرگانی و هەناردەكردنی كاڵاو بەرهەمەكانی هەرێمی كوردستانیشدا بۆ ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق دادەنێت. ئایا تا چەند ئەمە زیانی بە كاسبكاران و بەرهەمی ناوخۆ گەیاندووە؟

- كەسانێك لە ناو حكومەتی عێراقی فیدڕاڵدا هەن، كە بەمەبەستی زیانگەیاندن بە ئابووری و بژێوی ژیانی خەڵكی كوردستان كار بۆ لاوازكردنی قەوارەی هەرێمی كوردستان دەكەن، ئەمە جگە لەو پێشێلكاری و پەراوێزخستنەی هەرێمی كوردستان و بڕینی بوودجە و مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێم، چەندین كێشە و ئاستەنگی دیكەشیان بۆ كەرتی بازرگانی و هەناردەكردنی بەرهەمی كارگەكانی كوردستان بۆ ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق دروست كردووە، بەمەش زیانیان بە جووڵەی ئاڵووێری بازرگانی و بابەتی دانەوێڵە و وەرگرتنی گەنمی جووتیاران و بابەتی كۆمپانیاكان و كارگەكانی نێوخۆی هەرێمی كوردستان و مافەكانی دیكەی هەرێمی كوردستان لە كەرتی مۆڵەتی هاوردە و هەناردە و ساغكردنەوەی بەرهەمی كارگەكان گەیاندووە، تەنانەت كێشەیان بۆ ئەو كۆمپانیایانەش دروست كردووە، كە لە هەرێمی كوردستان تۆمار دەكرێن. پەیڕەوكردنی ئەم كارە نایاسایی و نادەستوورییانە زۆر بە پیلان داڕێژراوە و مەبەست لێی خنكاندنی ئابووری و بژێوی ژیانی خەڵكی كوردستانە، ئەمەش هەمووی لەپێناو لاوازكردنی قەوارەی هەرێم و جێبەجێكردنی ئەجندەی دەرەكی و شۆڤێنی بووە. ئەگەر باسی كارگەكانی هەرێمی كوردستان بكەین، كە ژمارەیان لە 4000 كارگەی نێوخۆیی و بیانی و بە قەبارە گەورە و مامناوەندی تێپەڕاندووە، دەست و هەلی كاری زۆری بۆ گەنجەكان دەستەبەر كردووە، بەبێ جیاوازی ئەم هەلی كارەی دەستەبەر كردووە، بە واتا كارمەند و كرێكاری جۆراوجۆر لە نەتەوە و ئایین و ئایینزای تێدایە، لە ناویاندا كرێكاری بە ڕەگەز عەرەبیشی زۆر تێدایە، كەچی ئەوان لەبری ئەوەی پاڵپشتی پەرەپێدانی پیشەسازیی نێوخۆیی بكەن، هاتوون زیانیان بەم كەرتە گەیاندووە، ئەمە وێڕای ئەوەی بەرهەمی ئەم كارگانە تا ڕاددەیەكی باش پێداویستیی نێوخۆیان لە هەرێمی كوردستان پڕ كردووەتەوە و ژێرخانێكی ئابووریی بەهێزی بۆ عێراق و هەرێمی كوردستان دروست كردووە، چونكە عێراق وەكو دەوڵەت و بە هەرێمە فیدڕاڵییەكەشیەوە كە هەرێمی كوردستانە، لە زاخۆ تاكو بەندەری فاو یەك پاكێجی ئابوورییە، تەنانەت 75-80% بەرهەمی ئەم كارگانە لە ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقدا ساغ دەكرێنەوە، واتە هەروەك خۆیان لە عێراق نەیانتوانیوە ژێرخانێكی ئابووری و پیشەسازی و بەرهەمهێنی دروست و بەهێز دروست بكەن، ڕێگە نادەن لە هەرێمی كوردستانیش ئەو ژێرخانە بەهێزەی كەرتی پیشەسازی هەبێت. ئەوان ئامادەن كاڵا و بەرهەمی بیانی بە پارەی زۆر و ڕسوومات و باجی زیاتر هاوردە بكەن، كەچی ڕێگری لە بەرهەمی باشی فوول كوالێتی هەرێم دەكەن، گەنم لە سایلۆكانی كوردستان ماوەتەوە، كەچی گەنمی كوالێتی نزمی وڵاتانی بیانی هاوردە دەكەن، ئەمە لەكاتێكدا ئێمە بەو كوالێتی كۆنتڕۆڵ كار دەكەین، كە بە مواسەفات و ڕێنمایی و یاساكانی ئەوان دەرچووە. گرووپێك لە بەغدا كە دەسەڵاتیان لە ناو هەموو وەزارەت و دامەزراوەكانی فیدڕاڵیدا هەیە، بە جۆرێك قسە و ڕەفتار دەكەن، كە ئەوان مەركەزن، نەوەك فیدڕاڵی، واتە بە هیچ شێوەیەك پابەندی دەستوور نین، ئەو دەستوورەی كە فیدڕاڵییەتی چەسپاندووە و دەیان ماددە و بڕگەی تێدایە و ماف و ئەركەكانی نێوان هەرێم و بەغدا دیاری كردووە. ئەوەتا ئەوان نزیكەی دوو ساڵە ناوبەناو لە ڕێگەی بازگەكانەوە ڕێگری لە بردنی بەرهەمی نێوخۆی كارگەكانمان دەكەن بۆ ناوەڕاست و خوارووی عێراق. لە عێراق دوو وەزارەتی جیای بازرگانی و وەزارەتی پیشەسازی و كانزاكان هەیە، ئەوان سەرەتا ددانیان بە مۆڵەتی پەرەپێدانی پیشەسازیی هەرێمی كوردستاندا نەدەنا و دواتر گوتیان هەموو كارگەیەك خاوەنەكەی بێتە بەغدا و مۆڵەتی پشتیوانیی پیشەسازی وەربگرێت، تاوەكو ڕێگەی پێ بدەن بەرهەمەكانی ڕەوانەی ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق بكات، ئێستا داوای باركۆد دەكەن و جارێكی دیكە داوای (كیوئاڕ) یان كرد، هەر بابەتێك چارەسەر دەكەین، ئاستەنگ و كێشەیەكی نوێ دروست دەكەن، ئەمە لەكاتێكدا هەرچی ئەو یاسایانەی كارگەیەك، یان كۆمپانیایەكی پێ تۆمار دەكرێت لە هەرێمی كوردستان و عێراق هاوشێوەی یەكن، بۆیە عێراق لەبری ئەوەی ڕێگری لە بەرهەمی نێوخۆی هەرێمی كوردستان بكات و سزا و جەنگێكی ئابووری و پەلامارێكی دیكە دژی ئابووری و بژێوی ژیانی خەڵكی كوردستان جێبەجێ بكات، دەبووایە پاڵپشتی بەرهەمی كارگەكانی نێوخۆی هەرێمی كوردستانیان بكردایە، لەبری ئەوەی كاڵا و بەرهەمی دەرەوە هاوردە بكەن و زیان بە بەهای دراوەكە و ژێرخانی ئابوورییەكەی خۆیان بگەیەنن. دەبوو هاندەر و پاڵپشتی بەرهەمی نێوخۆیان بكردایە، هەروەكو چۆن بانگەشەی پاڵپشتی و هاندانی بەرهەمی ناوخۆ دەكەن. ئەمانە زۆر داهێنەرن بۆ دروستكردنی كێشە بۆ خەڵكی كوردستان، بۆ ئەوەی سوود لە گەنمی خۆمان وەرنەگرین، وەزارەتی بازرگانیی عێراق بە ئێمەیان گوتووە، بچن لە سایلۆكانی نەینەوا و گەیارە گەنم بهێنن و لە كارگەكانی هەرێم بیكەن بە ئارد، بەمەش گەنمی خۆمان لە سایلۆكانی كوردستان ماوەتەوە، بۆ نموونە لە سایلۆی قوشتەپە ساڵی ڕابردوو 38 هەزار تۆن گەنمان وەرگرتووە و دەبووایە خاڵی بكردایە، كەچی ماوەتەوە، ئەمە لەكاتێكدا عێراق گەنم لە كەنەدا و ئەمریكا دەكڕێت و هی سایلۆكانی هەرێم وەرناگرێت، ئەمەش بۆ ئەوەیە كە هاتە سەر ئەوەی گەنم لە جووتیارەكان وەربگرین، پێمان بڵێن ئێوە توانای وەرگرتنی گەنمتان نەماوە، باشە ئێمە 400 هەزار تۆن گەنممان بۆ تەرخان كراوە كە لە جووتیارانی وەربگرین، كەچی 322 هەزار گەنم لە سایلۆكان ماوەتەوە.

*  دوای ئەوەی پرۆسەی وەرگرتنی گەنم لە سایلۆكانی هەرێمی كوردستان ڕاگەیاندرا، ئایا ئەم پرۆسەیە بەكوێ گەیشتووە و بابەتی كەمبارانی تاچەند زیانی بە بەرهەمی گەنمی ئەمساڵی جووتیاران گەیاندووە؟

- ئەمساڵ بەهۆی كەمیی بارانبارینەوە بۆ جووتیاران ساڵێكی سەخت بوو، بۆیە بەرهەمی گەنمی جووتیاران لە سەرانسەری عێراق و بە هەرێمی كوردستانیشەوە كەمی كرد، لەگەڵ ئەمەشدا پێشبینی دەكرێت لە هەرێمی كوردستان بڕی یەك ملیۆن تۆن گەنم هەبێت، بەڵام وەزارەتی بازرگانیی عێراق بۆ ئەمساڵ بڕی 400 هەزار تۆن گەنمی داناوە، لە كاتێكدا ساڵی ڕابردوو 700 هەزار تۆن بووە و ساڵی 2023 – 500 هەزار تۆن بووە، بەداخەوە دیاریكردنی ئەم بڕە گەنمە بۆ هەرێمی كوردستان كەمە، ئەمە لەكاتێكدا بۆ هەندێك پارێزگای عێراق وەرگرتنی گەنم بێ دیاریكردنی بڕگەیە و چەند ببەن لە سایلۆكان لێیان وەردەگیرێت، گرفتەكە لەوەدایە پلانی كشتوكاڵی لە عێراق دەردەچێت، پەیوەندی بە وەزارەتی كشتوكاڵی فیدڕاڵەوە هەیە، سەبارەت بە نرخەكەشی وەزارەتی بازرگانیی عێراقی فیدڕاڵ بۆ تۆنێك گەنم 850 هەزار دینار لە جووتیارەكە دەكڕێتەوە، كە گەنمەكەی بەراوە و ئەو گەنمەشی دێمییە، بۆ هەر تۆنێك 800 هەزار دینار دەدات. ئێمە هەر زوو لە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی هەرێمی كوردستان بۆ كاروباری بازرگانی ئامادەكاریمان بۆ وەرزی بەبازاڕكردنی دانەوێڵەی ئەمساڵ كرد، لەگەڵ سەرجەم بەڕێوەبەری سایلۆكانی سەر بە وەزارەتمان كۆبووینەوە و ئامادەكارییەكانمان هەر زوو تەواو كرد، ڕێكاری پێویستیشمان بۆ چارەسەركردنی كێشە و گرفتەكان گرتەبەر بۆ ئەوەی لە كاتی وەرگرتنی گەنمی جووتیاران ئاسانكاری زیاتر بكرێت، بەپێی بەدواداچوونەكانمان كاروباری وەرگرتنی گەنم لە سایلۆكان زۆر بە باشی بەڕێوە دەچێت، ئێستا وەرگرتنی گەنم لە 11 سایلۆ بۆ نزیكەی 45 هەزار جووتیار دەستی پێ كردووە، ئەمەش بۆ دەستكەوتەكانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەگەڕێتەوە، كە لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان و لە شار و ناوچە جیاجیاكانی كوردستان سایلۆ و كۆگای زۆرمان هەیە، وەكو سایلۆی هەولێر و قوشتەپە و پیرەمەگروون و ڕانیە و شارەزوور و چەمچەماڵ و كەلار و فایدە و شێخان و زاخۆ و ڕۆڤیا، كە ساڵی پار زیاتر لە 580 هەزار تۆن ئەمبار كران. هەر لەم كابینەیەدا چەندین سایلۆی 40 هەزار تۆنیمان دروست كردووە و سایلۆی هەڵەبجەش 78% ی كارەكانی تەواو بووە و سایلۆی زاخۆش لە تەندەردایە، ئەمە جگە لە دروستكردنی پێنج كۆگای كەرەستەی خۆراكی لە بەردەڕەش و كۆگایەكی مۆدێرن بۆ ئەمباركردنی برنجی پسوولەی خۆراكی مانگانە و دروستكردنی سایلۆی 80 هەزار تۆنی لە سلێمانی و لە ناوچەی هوانە هەشت كۆگا دروست كراوە، لە هەڵەبجەش وەكو ئاماژەم پێ دا زۆربەی كارەكانی سایلۆی 40 هەزار تۆنی تەواو بووە، ئەمانە چەند نموونەیەكی ئەو كار و پڕۆژە گەورانەن كە ڕۆڵی گەورەیان بۆ بونیادنانی ژێرخانی سایلۆكان لە هەرێمی كوردستان هەبووە. بەخۆشحاڵییەوە ساڵی ڕابردوو سەرجەم جووتیارانی هەرێمی كوردستان پارەی گەنمەكەیان وەرگرت، ئەو جووتیارەی گەنمەكەشی وەرنەگیرا، بە هەوڵ و هیمەتی نووسینگەی سەرۆكی حكومەت لە ڕێگەی چەند گەورە كۆمپانیایەكی ناوخۆوە گەنمەكەی لێ وەرگیرا و كێشەكانیان بۆ چارەسەر كردن، هەروەكو چۆن پارەی ئەو گەنمەی ساڵانی ڕابردووش كە نەدرابوو، پێش دەستبەكاربوونی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ساڵانی 2014 و 2015 و 2016 بە هەوڵی نووسینگەی سەرۆكی حكومەت درایەوە بە جووتیارە بەڕێزەكان.

* باسی دروستكردنی كێشەت كرد بۆ كۆمپانیا نێوخۆییەكان و هێما و ناوی بازرگانی، ئایا لەمەشدا بە نەفەس و ویستی زیانگەیاندن بە هەرێمی كوردستان هەڵسوكەوت دەكەن؟

- ئێمە بەڕێوەبەرایەتییەكمان هەیە بە ناوی بەڕێوەبەرایەتیی هێما بازرگانییەكان، كە بە هەمان یاسای ساڵی 1957ی عێراقی كار دەكات، كەچی ئەوان بەهانە بە كۆمپانیاكان دەگرن و دەڵێن دەبێت لای ئێمەش تۆمار بكرێن، لەكاتێكدا ئێمە ئیعتیماد بۆ هێما بازرگانی و بڕاندی كۆمپانیاكانی ئەوان دەكەین كە لە عێراق تۆمار كراون. ئەوان دەڵێن ئێمە مەركەزین و دەبێت ئێوە ببنە بەشێك لە ئێمە، ئەگەر ئێمە بەمە ڕازی بین، ئەو كات تۆماركردنی زیاتر لە 37 هەزار كۆمپانیا دەبەنەوە لای خۆیان و بەپێچەوانەی دەستوورەوە زیانێكی گەورە بە هەرێمی كوردستان دەگەیەنن. ئەوان دەڵێن، دەبێت سێرڤەرێك بۆ جووڵەی بازرگانی لە دەروازە سنوورییەكان هەبێت، بەڵام خۆ دەبێت سێرڤەرێكیش هەبێت تا ئێمە بزانین لە بەندەر و دەروازەكانی خۆیان چ جموجووڵێكی بازرگانی هەیە، كەچی ئەوان بەمە ڕازی نین و دەڵێن سێرڤەر دەبێت لە بەغدا بێت و لۆگۆی عێراقی لەسەر بێت و لۆگۆی هەرێمی لەسەر نەبێت و ئێمە هیچ دەسەڵاتێكمان نەبێت، ئەمە پێچەوانەی دەستوورە و ئێمە ناچینە ژێر باری ئەم هەموو پیلان و مەرامە خراپانە.

* ئەم كێشانە لەسەر بابەتی بەشە خۆراكی هاووڵاتیانیش هەیە، چونكە وا دەردەكەوێت ئیعازێك دراوە بە سەرجەم وەزارەتەكان و لە سەرجەم بابەت و پرسەكاندا كێشە بۆ هەرێمی كوردستان و دامەزراوەكانی دروست بكەن، ئێوە لەم بارەوە چی دەڵێن؟

- لە 23/10/2022 ـەوە ڕێككەوتنێك لە نێوان وەزارەتی بازرگانیی هەرێم و وەزارەتی بازرگانیی عێراق هەیە، كە بەداخەوە نەك هەر پابەند نین بەەم ڕێككەوتنەوە، بگرە ئامادە نین گفتوگۆ و دانوستاندنیش بكەینەوە. بۆ نموونە لەساڵی 2022 حەوت پشكی ئارد دراوە بە هەموو عێراق كەچی لە هەرێمی كوردستان دوو بەشی ئێمەیان لە ئارد نەداوە، ئەمە لەكاتێكدا ئەم گەنمە لە خەرجی سیادی دەكڕدرێت و نایدەن بە ئێمە، كاتێكیش لەم بابەتەدا پێیان دەڵێن بۆ تەواوی بەشە ئاردمان نادەنێ، پێمان دەڵێن ئێوە بارودۆختان باشە، ئەمە لەكاتێكدا گەنممان لە زۆربەی سایلۆكانی كوردستاندا هەیە، ئەوان گەنمیان بە هەندێك وڵات داوە، بە بێ پارە و بە خۆڕایی، كەچی بە هاووڵاتیانی كوردستانی نادەن، جێگەی داخە وەزارەتی بازرگانیی عێراق لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتییە گشتی و بەڕێوەبەرایەتییەكانی وەزارەتی بازرگانی هەرێم وەكو لقێك مامەڵە دەكات. خاڵێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە كە هەرێمی كوردستان نوێنەرایەتیی نییە لە گرێبەست و كڕینی بەشە خۆراكی هاووڵاتیاندا، لەكاتێكدا ئەمە بە بوودجەی سیادی دەكڕدرێت و 12،65% پشكی هەرێمی كوردستانیشە، بۆیە كوالێتی خۆراكەكانی بەشە خۆراكی هاووڵاتیان لە ڕووی كوالێتییەوە زۆربەی جار گرفتی تێدایە. بەشێوەیەكی گشتی مامەڵەی وەزارەتی بازرگانیی عێراق بەرانبەر هەرێمی كوردستان لە مامەڵەی وەزارەتەكانی دیكەی دارایی و نەوت باشتر نییە و هەر وەزارەتێك بە شێوازێكی پێچەوانەی دەستوور و بوودجە و یاساكانی خۆشیان مامەڵەی خراپ لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكەن.