پرۆفیسۆری یاریدەدەر د. بەهزاد تاهیر سەلیم/ دكتۆرا لە كارگێڕی داهێنان و بازاڕگەری/ زانكۆی پۆلیتەكنیكی هەولێر، لە گفتوگۆیەكدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، تاوتوێی پرسی وەبەرهێنان لە كچاندا دەكات و هێما بۆ ئەوە دەكات كە یاسا و سیاسەت و بیركردنەوە و كردارەكانمان، هێشتا ئەوەندە بەهێز نین كە كچان لە هەڵاواردن بپارێزن، یان دەرفەتی ڕاستەقینەیان بۆ دەستەبەر بكەن بۆ ئەوەی گەشە بكەن.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

* لە كۆمەڵگە پێشكەوتووەكان چارەسەری كێشەی ئافرەتانیان گرێداوەتەوە بە «وەبەرهێنان لە كچاندا» ئەمەش بەو مانایەی پێویستە لە قۆناغی باخچەی ساوایانەوە كچ پەروەردە بكرێت، بۆ ئەوەی ئافرەتێكی باش پێشكەشی كۆمەڵگە بكرێت، لە كوردستاندا ئەم ئاراستەیە بوونی نییە، ئایا تاچەند گرنگە كە وەبەرهێنان لە كچاندا بكرێت؟

- لە كۆمەڵگە پێشكەوتووەكاندا، دەستەواژەی «وەبەرهێنان لە كچان» تەنیا دروشمێك نییە، بەڵكو ستراتیژیەتێكە بۆ بنیاتنانی داهاتوویەكی باشتر. واتە داننانە بەوەی كە، بۆ هەبوونی كۆمەڵگەیەكی دادپەروەر و ئاوەدان و تەژی لە داهێنان، هەوڵەكان لە زانكۆ و شوێنی كارەوە دەست پێناكات، بەڵكو لە باخچەی ساوایانەوە دەست پێدەكات. كاتێك كۆمەڵگە پابەند دەبێت بە پەروەردەكردنی كچانی خوێندەوار و متمانەبەخۆ بوو و بەتوانا، ئەوا بناغەی خێزانێكی بەهێز و كۆمەڵگەیەكی تەندروست و ئابوورییەكی بەرهەمدار دادەنێت.

بەڵام ئەم ڕێبازە تاڕادەیەكی زۆر لە هەرێمی كوردستاندا نەماوە و كاڵ بووە، یاخود دەتوانین بلێین لە سەدەی رابردوودا بوونی نەبووە. هەرچەندە پێشكەوتن لە بواری پەروەردە و مافەكانی ژناندا هەبووە، بەڵام چەمكی وەبەرهێنانی سیستماتیكی لە كچان لە تەمەنێكی بچووكەوە تا ئێستاش گەشەی پێویستی نەبووە. لە زۆر بواردا كچان هێشتا ڕووبەڕووی بەربەست دەبنەوە لەبەردەم خوێندن، هاوسەرگیری پێشوەختە، بژاردەی پیشەیی سنووردار و چاوەڕوانییە كولتوورییەكان كە خەونەكانیان لە پلەی دووەمی خەونەكانی كوڕان دادەنێن.

 بەڵام بۆچی ئەم وەبەرهێنانە ئەوەندە گرنگە؟ چونكە كچان تەنیا ژن یان دایكی داهاتوو نین ئەوان پزیشكی داهاتوو، زانا، ئەندازیار، هونەرمەند و سەركردەن. كاتێك كچێك پەروەردە دەكەین، ژنێكی بەهێز بۆ داهاتوو ئامادە دەكەین بۆ ئەوەی بڕیاری ئاگادارانە سەبارەت بە ژیانی خۆی و خێزانەكەی و كۆمەڵگەكەی بدات. كچانی خوێندەوار درەنگتر هاوسەرگیری دەكەن و منداڵی تەندروستیان دەبێت و داهاتێكی باشتریان دەستدەكەوێت، ئەو كات ئەگەری پەروەردەكردنی نەوەی كارامەی داهاتوو زیاترە. ئەم بنەمایەی بەهێزكردنی كچان دەتوانێت تەواوی كۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ كۆمەڵگەیەكی مۆدێرنتر و كارامەتر.

 لە وڵاتانی پێشكەوتوودا ئەو سیاسەتانەی كە پشتگیری كچان دەكەن زۆر زوو دەستیان پێكردووە. خوێندنی بێبەرامبەر و ناچاری، ژینگەی سەلامەت و گونجاوی قوتابخانە، و بەرنامەكانی پیشەیی كە كچان هان دەدەن بۆ بەدواداچوون بۆ ڕۆڵی زانست و تەكنەلۆژیا و سەركردایەتی، نۆرمن لەو وڵاتانەدا. لەم كۆمەڵگەیانەدا ژنان تەنیا لە سیاسەت و بازرگانیدا ئامادە نین، بەڵكو لە ڕێگەی داهێنان و سەركردایەتی بوێرانە ئاییندە دەخولقێنن.

لە بەرانبەردا كچان لە كوردستان هێشتا ڕووبەڕووی چەندین تەحەددا دەبنەوە. لە هەندێك بواردا خێزانەكان دوودڵن لە ناردنی كچان بۆ قوتابخانە لە دەرەوەی ئاستی سەرەتایی، یان بەهۆی كێشەی دارایی، نەبوونی قوتابخانەی نزیك، یان بیروباوەڕی نەریتی سەبارەت بە ڕۆڵی كچ. هەندێكی تر لە قوتابخانە دەردەهێنرێن بۆ یارمەتیدانی كارەكانی ماڵەوە یان لە تەمەنێكی گەنجیدا بە شوو دەدرێن بێ ئەوەی لە ژیانی هاوسەرگیری تێگەیشتبن. تەنانەت ئەوانەی درێژە بە خوێندن دەدەن، ئەستەمە كە ڕێگەی ڕوونیان هەبێت بۆ پیشەی دڵخوازی خۆیان یان سەربەخۆیی لە بڕیاردانی داهاتوویان.

كێشەكە تەنیا لە قوتابخانەكاندا نییە، بەڵكو تەواوی كۆمەڵگە لە بێدەنگیدایە سەبارەت بە پرسەكانی پەیوەست بە كچان، بە دەگمەن دەبینرێت كە كەمپینێك یان ئاهەنگێك بگێڕدرێت بۆ دەستكەوتەكانی كچان. هەروەها ئەوەندە نموونەی ژنمان نییە لە زانست و بازرگانی و ژیانی گشتیدا كە ئیلهامبەخش بن بۆ نەوەی داهاتوو. یاسا و سیاسەت و بیركردنەوە و كردارەكانمان، هێشتا ئەوەندە بەهێز نین كە كچان لە هەڵاواردن بپارێزن، یان دەرفەتی ڕاستەقینەیان بۆ دەستەبەر بكەن بۆ ئەوەی گەشە بكەن.

یەكەم شت پێویستە لە ساڵانی سەرەتاییەوە پەروەردە لە پێشینەدا بێت. هەموو كچێك پێویستە دەستی بگاتە قوتابخانەی سەرەتایی و تا قۆناغی ناوەندی بەردەوام بێت بەبێ ترس لە وازهێنان لە خوێندن بەهۆی تێچوون، دووری رێگە، یان سەلامەتی و هەر هۆكارێكی تر. ئەو خێزانانەی كە كچەكانیان لە قوتابخانەن، پێویستە پشتگیریان بكەن لە ڕێگەی دابینكردنی سكۆلەرشیپ بۆ خوێندن لە ناوخۆ و دەرەوە، خزمەتگوزاری گواستنەوە و دابینكردنی تێچووی پێویست و بەرنامە كۆمەڵایەتییەكان كە بەهای خوێندنی كچان بەهێز دەكەن.

 دووەم، پێویستە ژینگەی فێربوونی سەلامەت و پشتیوانیكەر دابین بكرێت، قوتابخانەكان دەبێ شوێنێك بن كە كچان هان بدەن بە ئازادی بیربكەنەوە و تەحەددای نۆرمەكان بكەن و خەونی گەورە ببینن، كچان بۆ دۆزینەوەی بەهرەكانیان پێویستیان بە ڕاهێنەر و مامۆستا هەیە یارمەتیان بدەن، تا باوەڕیان بە تواناكانیان هەبێت، نەك تەنیا لە ڕۆڵی تەقلیدیدا بەڵكو لە بوارەكانی وەك ئەندازیاری، ئای تی، ئابووری و سەركردایەتیشدا.

پێویستمان بە پلانی درێژخایەن هەیە. وەبەرهێنان لە كچان پڕۆژەیەكی یەكجارەكی نییە، دەبێت سیاسەت و بودجە و ئەولەویەتەكان دابڕێژێت بۆ ئەم مەبەستە. پێویستە حكومەت و كۆمەڵگەی مەدەنی و خێزانەكان كۆببنەوە بۆ ئەوەی كچی بەهێز و خوێندەوار دروست بكەن تا كوردستانێكی بەهێزتر بنیات بنێن.

كاتی ئەوە هاتووە واز لە سەیركردنی كچان بهێنین وەك بابەتێكی لاوەكی. ئاییندەی كوردستان تەنیا بریتی نییە لە وەبەرهێنانی نەوت و غاز، بەڵكو لە پۆلەكاندایە كە تێیدا كچەكانمان فێری خوێندنەوە و بیركردنەوە و سەركردایەتیكردن دەبن. كاتێك وەبەرهێنان لە كچان دەكەین، وەبەرهێنان لە داهاتوویەكدا دەكەین كە پێشكەوتوو تر و دادپەروەر تر و زۆر هیوابەخش ترە.

* كاركردنی خانمان و بەشداریكردنیان لە دابینكردنی بژێوی خێزان، گرفتە خێزانییەكان كەمدەكاتەوە؟  هەروەها ئابووری سەربەخۆ دەتوانێت ئافرەت لە توندوتیژی و چەوسانەوە بە دوور بگرێت؟

- لە زۆر شوێنی جیهان بە هەرێمی كوردستانیشەوە، بەشداری ژنان لە هێزی كاردا هێشتا لە چاویلكەیەكی كولتووری تەسكەوە مشتومڕی لەسەر دەكرێت. هەندێك دەڵێن شوێنی ژن لە ماڵەوەیە، منداڵ پەروەردە بكات و پشتگیری مێردەكەی بكات. هەندێكی تر پێیان وایە كاتێك ژنان دەست دەكەن بە كاركردن و بەدەستهێنانی داهات، ئەوا ڕۆڵی خێزانی نەریتی تێكدەدەن یان بەرپرسیارێتییەكانیان پشتگوێ دەخەن. بەڵام ئەم تێڕوانینە بەسەرچووە پێداگیری ژنانی ڕاستەقینە، ئەزموون و داتا ڕاستەقینەكان ئەم تێڕوانینە بێ بەها دەكەن.

پێموایە ڕاستییەكە سادەیە كاتێك ژنان كار دەكەن و بەشداری لە داهاتی خێزانەكەیاندا دەكەن، تەنیا لە ڕووی ئابوورییەوە پشتگیری ماڵەكانیان ناكەن، بەڵكو یەكەی خێزانەكە بەهێز دەكەن، پەیوەندییەكان باشتر و سەقامگیری زیاتر دروست دەكەن.

 لە جیهانی ئەمڕۆدا تێچووی ژیان بۆ هەمووان بەرز بۆتەوە، زۆرێك لە خێزانەكان كێشەیان لە دابینكردنی پێداویستییە سەرەتاییەكانی وەك كرێ، خۆراك، كارەبا، خوێندن و چاودێری تەندروستی هەیە. لە ماڵە تاك داهاتەكاندا، بە تایبەت ئەوانەی كە كارەكانیان ناجێگیرە یان مووچەیەكی كەمیان هەیە، ئەم تەحەددایانە دەتوانن ببنە هۆی فشار و دەمەقاڵێ و تەنانەت تێكچوونی خێزانیش. بەڵام كاتێك ئافرەت كار دەكات جا لە ماڵەوە بێت، چ لە دوكانێك بێت، لە قوتابخانەیەك بێت، یان لە ئۆفیسێكەوە، زۆرجار داهاتەكەی فشاری ئابووری كەم دەكاتەوە. هاوسەرەكان كەمتر لەسەر پارە دەمەقاڵێ دەكەن. بڕیارەكانی خێزان هاوسەنگتر دەبن.

 هەروەها بەشداری دارایی دەنگێكی بەهێزتر بە ژنان دەبەخشێت لە ماڵەوە. كاتێك هەردوولا دەستەبەری داهات بن، بڕیارەكان زیاتر لە ڕێگەی ڕێزگرتنی یەكترەوە دەدرێن. ئەو ژنانەی لە ڕووی ئابوورییەوە چالاكن زیاتر متمانەیان بەخۆیان هەیە و سەربەخۆن. كەمتر وەك وابەستە یان خزمەتكار مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت و زیاتر وەك هاوبەش سەیر دەكرێن.

 جگە لە سووككردنی بارگرانییە داراییەكان، سەربەخۆیی ئابووری كاریگەرییەكی زۆر قووڵ و جددی هەیە و ژنان لە توندوتیژی و چەوساندنەوە دەپارێزێت، كاتێك ژن هیچ داهاتێكی تایبەت بە خۆی نەبێت، ئەوا لاوازە لەوانەیە هەست بكات كە لە پەیوەندییەكی توندوتیژدا گیری خواردووە تەنیا لەبەر ئەوەی توانای ڕۆیشتنی نییە. لەوانەیە ساڵانێك بەرگەی ئازاردانی سۆزداری، جەستەیی، یان زارەكی بگرێت. بەڵام كاتێك ژن داهاتی خۆی پەیدا دەكات، هەموو شتێك دەگۆڕێت و دەزانێت بژاردەی هەیە. دەتوانێت شوێنێك بە كرێ بگرێت، دەتوانێت پشتگیری منداڵەكانی بكات، ئەگەر ناچار بێت دەتوانێت دوور بكەوێتەوە لەو پەیوەندییە.

 ئەمە بەو مانایە نییە كە هەموو ژنێكی خاوەن داهات دوورە لە ئازاردان، بەڵام سەربەخۆیی ئابووری دەسەڵات و هەڵبژاردن و پارێزراوی پێدەبەخشێت. یەكێكە لە كاریگەرترین ئامرازەكان بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی.

ئەو ترسەی كە هەندێك كەس هەیانە بەوەی كە ژنانی كرێكار «خێزانەكانیان لەبیر دەكەن» یان «سەرپێچی مێردەكانیان دەكەن» بەسەرچووە. لە واقیعدا ئەو ژنانەی كە دەسەڵاتیان پێدەدرێت، پابەندی خێزانیان كەم نابێتەوە بەڵكو زیاتر دەبێت.  زیاتر بەشدارن و زیاتر پشتگیریان دەكرێت و زیاتر ڕێزیان لێدەگیرێت. منداڵەكانیش كە گەورە دەبن و سەیری كاركردنی هەردوو دایك و باوكیان دەكەن، بەهاكانی یەكسانی و بەرپرسیارێتی و كاری تیمی فێر دەبن.

دەبێت گۆڕانكارییەكی كولتووری هەبێت. ئێمە پێویستمان بە هۆشیاری گشتی هەیە، هەڵمەتی میدیایی و نموونەی زیاتر كە نیشان بدەن كە ژنانی سەركەوتوو دەتوانن دایكی بەهێز و هاوبەش و سەركردەی كۆمەڵگەش بن.

 كاركردنی ژنان هۆكاری كێشەكانی خێزان نییە، زۆرجار چارەسەرە، سەربەخۆیی ئابووری دوژمنی نەریت نییە، بناغەی كەرامەت و ڕێز و سەلامەتییە. ئەگەر ئێمە بەڕاستی خێزانێكی بەهێزتر و ماڵێكی سەلامەتتر و كۆمەڵگەیەكی دادپەروەرترمان لە كوردستاندا دەوێت، ئەوا دەكرێ پشتگیری و وەبەرهێنان لە مافی كاركردن و داهاتی ژنان بكەین. چونكە كاتێك ژن لەسەر پێی خۆی دەوەستێت، هەموو خێزانەكەی و كۆمەڵگەش لەگەڵ خۆیدا بەرز دەكاتەوە.

* یەكێك لەو سێكتەرانە كە ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر ژیانی تاك هەیە و لە ئاستی جیهانیشدا بووەتە فاكتەری دەست بەسەرداگرتنی جیهان، سێكتەری ئابوورییە، لە زۆربەی وڵاتاندا هەوڵی بەهێزكردنی تواناكانی ئافرەت دەدرێت، بۆ ئەوەی بەشدارێكی كارا بێت لە بازاڕی كار و كەرتی تایبەتدا، لە هەرێمی كوردستانیش هەوڵی لەو جۆرە هەیە، بەڵام رێژەی ئافرەتان لە كاری بزنس و كەرتی تایبەتدا زۆر كەمە. ئایا پێویستە چی بكرێت؟

- لە سەرانسەری جیهاندا ئابوورییەكان بە خێرایی دەگۆڕدرێن و وڵاتان دركیان بەوە كردووە كە پێشكەوتنی ڕاستەقینە بەبێ ژنان لە ناوەندی چالاكیی ئابووریدا مەحاڵە. ژنان تەنیا وەك بەكاربەر یان چاودێرێكی بێ مووچە سەیر ناكرێن. ئەوان خاوەنكار و وەبەرهێنەر و دروستكەر و سەركردەن. بەڵام سەرەڕای ئەم گۆڕانكارییە جیهانییە، بەشداریكردنی ژنان لە بازرگانی و كەرتی تایبەتدا هێشتا لە ئاستی پێویست نییە.

هەرێمی كوردستانیش لەوە بێبەری نییە. لە كاتێكدا زۆرێك لە ژنان لە بواری پەروەردە و خزمەتگوزارییە گشتیەكانی وەك وانەوتنەوە یان چاودێری تەندروستیدا سەركەوتوو بوون، بەڵام بوونی ئەوان لە كەرتی تایبەتدا، بەتایبەتی لە خاوەندارێتی كار، بەڕێوەبەرایەتی باڵا و كارگێڕیدا وەك پێویست نییە.

* بۆچی خانمان لەم فەزایەدا ون دەبن؟ لەوەش گرنگتر، بۆ گۆڕینی ئەو ڕێڕەوە نادروستە دەبێت چی بكەین؟

- سەرەتا پێویستە لە ئاستەنگەكان تێبگەین، ژنان ڕووبەڕووی تێكەڵەیەك لە بەربەستی ئابووری و كولتووری و دامەزراوەیی دەبنەوە كە لە ژیانی بازرگانی تایبەت دووریان دەخاتەوە.

زۆرێك لە ژنان هیچ موڵكێكیان بە ناوی خۆیانەوە نییە، ئەمەش وایكردووە دەستڕاگەیشتن بە قەرز یان سەرمایەی وەبەرهێنان بۆ دەستپێكردنی كارەكان قورس بێت.

لەلایەكی دیكەوە هێشتا چاوەڕوان دەكرێت ژنان ماڵ و خێزان لە پێشینەی كارەكانیان دابنێن، لە هەندێك حالەتدا مێردەكان یان خێزانەكان ئافرەت بێ هیوا دەكەن لە بەدواداچوونی كاروباری بازرگانی یان گەشتكردن بۆ مەبەستی كار، جیهانی بازرگانی زۆرجار لەسەر پەیوەندییەكان بەڕێوەدەچێت. ئەو فەزایانەی كە پیاوان زاڵن هەمیشە پێشوازی لە ژنان ناكەن و ڕاهێنەری ژن كەمن بۆ ڕێنماییكردنی تازەهاتووان.

هاوكات سیستەمی ئاڵۆزی تۆماركردنی بازرگانی، پێكهاتەی باجی نادادپەروەرانە، یان یاسای جیاكاری، چوونە ژوورەوە و مانەوە لە بازاڕدا بۆ ژنان قورستر دەكەن.

 ئەم پرسانە كۆدەبنەوە و ژنان لە بازرگانی دوور دەخەنەوە. نەك لەبەر ئەوەی بەهرەیان نییە، بەڵكو لەبەر ئەوەی سیستەمەكان ڕەچاوی تایبەتمەندی ژنان ناكەن.

كاتێك ژنان بەشداری لە سەركردایەتی بازرگانی و كەرتی تایبەتدا دەكەن، لایەنی ئابووری هەمەچەشن و خۆڕاگرتر دەبێت. ئەو كۆمپانیایانەی كە لە پۆستی سەركردایەتیدا ژن بوونی هەیە، ئەنجامەكانیان باشترە. زۆرجار ژنە خاوەنكارەكان بەراورد بە پیاوان زیاتر لە داهاتەكانیان لە خێزان و كۆمەڵگەكانیان وەبەردەهێننەوە. تیمە ڕەگەزییە جۆراوجۆرەكان بڕیاری باشتر دەدەن و بە شێوەیەكی كاریگەرتر وەڵامی پێداویستییەكانی كڕیار دەدەنەوە. بە كورتی كاتێك ژنان لە بازرگانیدا سەركەوتوو دەبن، هەمووان سوودمەند دەبن.

بۆ داخستنی ئەم بۆشاییە و كردنەوەی توانای ئابووری تەواوی ژنان، ستراتیژییەكی فرە ئاست پێویستە:

 1- دەستڕاگەیشتن بە دارایی و ڕاهێنان

حكومەتەكان، بانكەكان و ڕێكخراوە ناحكومییەكان پێویستە سندوقی تایبەت و قەرزی كەم سوود و بەرنامەی بەخشین بۆ ژنانی خاوەنكار دروست بكەن. لە هەمان كاتدا، ڕاهێنانی بازرگانی، وۆرك شۆپی خوێندەواری دارایی، و ڕێنمایی یاسایی پێشكەش بەو ژنانە بكەن كە هەوڵی دەستپێكردن یان فراوانكردنی كارێك دەدەن.

2- چاكسازی یاسایی و سیاسەت، ئاسانكردنی ڕێكارەكانی باج و مۆڵەتدان. لە هەمووی گرنگتر دڵنیابوون لەوەی كە ژنان دەتوانن خاوەنی زەوی و موڵك بن و هەژماری بانكی بكەنەوە و گرێبەستەكان بەبێ مۆڵەتی پیاوان واژۆ بكەن. پاراستنی ژنان لە جیاكاری و هەراسانكردنی شوێنی كار لە ڕێگەی دانان و جێبەجێكردنی یاساكان بە هێزی ڕاستەقینە.

 3- نموونە و ڕاهێنەرایەتی، پێویستە ژنانی سەركەوتوو لە بواری بازرگانیدا دەربكەون و ئاهەنگیان بۆ بگێڕدرێت. چیرۆكەكانیان بۆ نەوەی داهاتوو دەكرێ ئیلهامبەخش بێت. دروستكردنی پلاتفۆرمی ڕاهێنەرایەتی كە ژنانی بە ئەزموون بتوانن ڕاهێنەری گەنجەكان بن لە بوارەكانی وەك بازاڕگەری، دانوستان و بەڕێوەبردن.

4- سیاسەتی كاركردنی دۆستی خێزان، هاندانی كۆمپانیا تایبەتەكان بۆ گرتنەبەری ئەو سیاسەتانەی كە پشتگیری لە ژنانی كاركەر دەكەن: كاتژمێرە نەرم و نیانەكان، مۆڵەتی منداڵبوون، خزمەتگوزارییەكانی چاودێری منداڵان، و پاراستن لە دەركردنی نادادپەروەرانە لە كاتی دووگیانی یان هەر حالەتێكی دیكەدا.

5- گۆڕانی ڕۆشنبیری لە ڕێگەی ڕاگەیاندن و پەروەردەوە، پێویستە قوتابخانە و میدیاكان بەرپەرچی ئەو كەسانە بدەنەوە كە خواستەكانی كچان سنووردار دەكەن. ئەو ژنانە پیشان بدەن كە كارەكانیان و كۆمپانیاكان بەڕێوەدەبەن و پێشەنگایەتی داهێنانەكان دەكەن. باوك و برا و مێردەكان پشتگیری لە گفتوگۆكانی پەیوەست بە ئازادی ئابووری ژنان بكەن.

6- هاوبەشی گشتی و تایبەت، پێویستە حكومەت و كۆمپانیا تایبەتەكان پێكەوە كاربكەن بۆ وەبەرهێنان لە كۆمپانیا دەستپێشخەرەكان و بزنسە بچووكەكاندا كە ژنان سەركردایەتی دەكەن، بەتایبەتی لە بوارە تازە پێگەیشتووەكانی وەك تەكنەلۆژیا و كاروباری پەیوەست بە خانمان.

 كاتی ئەوە هاتووە جیهانی بازرگانی دابڕێژرێتەوە بەجۆرێك كە توانای ژنان لە خۆبگرێت و پشتگیریان بكات و بەهێزیان بكات. ئابوورییەكی گەشەسەندوو، ئابوورییەكە كە هەموو كەسێك لەخۆبگرێت. كاتێك ژنان لە كەرتی تایبەت بەجێدەهێڵدرێن، نیوەی دانیشتووان بێدەنگ و بێكار دەكرێن. بەڵام كاتێك هێزی ئەوان دەخرێنە ناو بازاڕی كار، ئەوا هەموو كۆمەڵگە بەرز دەبێتەوە.