1

پێش ئەوەی هێرشەكانی ئیسڕائیل لە بەرەبەیانی 13ی حوزەیرانی 2025 بۆ سەر ئێران دەست پێبكات، سێ ڕۆژ پێشتر ئیدارەی ئەمریكی لەبەر ڕۆشنایی بڕیارێكی دۆناڵد ترەمپ ئەو بڕیارەی دابوو، لەبەر ئەوەی هەست بە مەترسیی ئەمنی دەكرێت، كارمەندانی باڵیۆزخانەكانی ئەمریكا لە هەریەكە لە وڵاتانی «عێراق، بەحرێن، كوەیت» دەتوانن بە شێوەیەكی ئارەزوومەندا بگەڕێنەوە بۆ ئەمریكا، لەمەش زیاتر لە وەڵامی پرسیاری ڕۆژنامەنووسانیشدا، سەبارەت بە بڕیاری كەمكردنەوە، یان چۆڵكردنی ئەو باڵیۆزخانانەی ئەمریكا لەو دەوڵەتانە لە‌م كاتەدا، ترەمپ ڕاشكاوانە گوتبووی «دەبینین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چی ڕوودەدات».

ئەوەی لە ماوەی تەنیا 24 كاتژمێردا لە بەرەبەیانی 13هەتا 14ی حوزەیران ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەخۆیەوە بینی، ڕاگەیاندنی فەرمیی شەڕ بوو لەنێوان دوو دەوڵەتی سۆپەرپاوەری هەرێمی كە «ئیسڕائیل و ئێران»ـن، شەڕەكەش بە ئاستێك گەورە و كاولكارە كە دەتوانین بڵێین‌: لەدوای شەڕی شەش ڕۆژەی ساڵی 1967ی نێوان ئیسڕائیل و دەوڵەتانی عەرەبی بە سەرۆكایەتیی میسر، ناوچەكە شەڕی وا گەورە و كاولكاری بە خۆیەوە نەبینیوە، لەمەش زیاتر دەتوانین بڵێین: ئەو چەكانەی لەم شەڕەدا دژی یەكتری بەكار دەهێنرێن، بە ڕاددەیەك پێشكەوتوو و كاولكارترە، كە ئاستی شەڕەكەی بردووەتە قۆناغێكی زۆر ترسناكتر و پێشبینی دەكرێت گۆڕانكاریی زۆر گەورەتر لە شەڕی شەش ڕۆژەی ساڵی 1967 لەسەر ئاستی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێنێتە ئاراوە.

لەساڵی 1967 لەگەڵ ئەوەی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان هێزێك بوو هاوتای هێزی ئەمریكا و تەواوی دەوڵەتانی ناتۆ و گەورەترین گوشاری كرد بۆ ئەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بە بڕیارێك شەڕەكە ڕابگرێت، بەڵام لیندۆن جۆنسون سەرۆكی ئەو كاتی ئەمریكا ڕیگەی نەدا شەڕەكە ڕابوەستێت، هەتا هەژموون و باڵادەستیی ئیسڕائیل لە گۆڕەپانی شەڕەكەدا بە تەواوەتی نەچەسپێنرا، پاشانیش لە 22ی نۆڤەمبەری 1967 بە بڕیاری 242ی ئەنجومەنی ئاسایش، جوگرافیای دوای شەڕەكە بووە دیفاكتۆ و هەتا ئێستاش ئەو خاكانەی لە 1967 لەو شەڕەدا داگیری كردوون، هەر لەبەر دەستی ئیسڕائیل ماونەتەوە.

لە شەڕی ئەمجارەی 13ی حوزەیرانی 2025 كە لە نێوان ئیسڕائیل و ئێران هەڵگیرساوە، بارودۆخی نێودەوڵەتی بۆ بەرژەوەندیی ئیسڕائیل گۆڕانكاریی گەورەی بەسەردا هاتووە. ڕاستە ژمارەیەك لە دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ بەرژەوەندیی ئێران سەركۆنەی هێرشەكەی ئیسڕائیل دەكەن، بەوەی كە پێشێلكارییەكی زۆر زەقە لەسەر یاسا نێودەوڵەتییەكان، بەڵام لەناو پێنج ئەندامە هەمیشەییەكەی ئەنجومەنی ئاسایش كە خاوەنی مافی ڤیتۆن، سێ سۆپەرپاوەر «ئەمریكا، بەریتانیا، فەرەنسا» بە ئاشكرا پشتیوانی لە ئیسڕائیل دەكەن و ڕایانگەیاندووە ئەگەر ئیسڕائیل بكەوێتە مەترسییەوە، ئامادەن ببنە بەشێك لە شەڕەكە و بەرگری لە ئیسڕائیل بكەن، بەڵام لە بەرانبەردا دوو سۆپەر پاوەرەكەی دیكە كە «چین و ڕووسیا»ن، هەتا ئێستا بێدەنگییان هەڵبژاردووە و پشتیوانییەكی هاوشێوەیان بۆ ئێران پیشان نەداوە.

لەناو تەمە سپییەكانی دووكەڵی ڕەشی ئەم شەڕەدا تارمایی جوگرافیایەك دەبینرێت كە لە جوگرافیای 12ی حوزەیرانی 2025 ناچێت و، بێجگە لە مێزێك كە لەسەری نووسراوە «كامپ دەیڤید» هیچ مێزێكی دیكەی دانوستاندن و دیالۆگی ئاشتییانە بۆ كۆتایی ئەم شەڕە نابینرێت.

2

ژانی دووبارە داڕشتنەوەی

جوگرافیایەكی نوێ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

لە دوای ڕاگەیاندنی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی لە لایەن تیرۆریستانی داعشەوە لە حوزەیرانی 2014، «ڤۆلكەر پێرتس - Volker Perthes» بەڕێوەبەر و سەرۆكی جێبەجێكاری ئامۆژگای ئەڵمانی بۆ كاروباری ئاسایش و نێودەوڵەتی، لە سەرەتای ساڵی 2015 كتێبێكی بڵاو كردەوە بە ناونیشانی «كۆتاییهاتنی ئەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەی ئێمە دەمانناسی - The End of the Middle East as We Know it»، نووسەری ئەم كتێبە (ڤۆلكەر پێرتس) كە ماوەی ساڵانێكی زۆر وەك نوێنەری نەتەوە یەكگرتووەكان لە تەواوی كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست «سوودان تا سووریا» كاری بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕێگە چارەی ئاشتییانە كردووە، دوای ڕاگەیاندنی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە گەیشتە ئەو قەناعەتەی كە لەناو جوگرافیای ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كێشەكان چارەسەر ناكرێت و ئەوەی ئێمە پێمان دەگوت «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» كۆتایی هات، دەبێت بیر لە دووبارە داڕشتنەوەی جوگرافیایەكی تازە بۆ ئەم ناوچە هەستیارەی جیهان بكرێتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە سرووشتی شەڕ و كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانكاریی گەورەی بەسەردا هاتووە و، پێشتر مامەڵەمان لەگەڵ دەوڵەتان دەكرد، ئێستا واقیعێك دروست بووە، دەبێت لەسەر ئەرزی واقیع مامەڵە لەگەڵ «كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی - non-state actor» بكەین.

لە ماوەی زیاتر لە 10ساڵی ڕابردوو لە (2014-2025)، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گرفتارە بەدەست كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی و ناچار بووە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی وەك «هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی تیرۆریستانی داعش» دابمەزرێنێت، ڕاستە ئەم هاوپەیمانییە توانی لەڕووی سەربازییەوە، دەوڵەتی خەلافەتی تیرۆریستانی داعش لە سووریا و عێراق بڕووخێنێت، بەڵام هەر خودی ئەم هاوپەیمانییە بووە هۆكاری ئەوەی كە كاراكتەری دیكەی غەیرە دەوڵەتی زیاتر بن و ئەوانەشی پێشتر هەبوون، زیاتر ئەكتیڤتر بوون و بە ڕاشكاوی و بە بەر چاوی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە بوونە بڕیار بەدەست و جێگەی كاراكتەرە دەوڵەتییەكانیان گرتەوە، هەموو ئەم گرفتانەش لە ماوەی زیاتر لە 10 ساڵی ڕابردوو بوونە هەوێنی شەڕ و كێشەكانی ئەم ناوچەیە، كاراكتەرە غەیرە دەوڵەتییەكان بوون و دەوڵەتانی ناوچەكە خۆیان لێ بێبەری كردوون، نەشتوانراوە كێشەكان چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە.

هەر بۆ نموونە عێراق وەك كاراكتەرێكی نێودەوڵەتی، نەك لەگەڵ دەوڵەتێكی گەورەی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هیچ كێشەیەكی نییە، بەڵكو بوونی هێزەكانی ئەمریكا لەم وڵاتە لەسەر داوای فەرمیی حكومەتی عێراق بووە، لە ڕووی پڕۆتۆكۆڵیشەوە خۆی وەك یەكێك لە دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی ئەمریكا حیساب دەكات و، لەسەر ئاستی سەرۆك و كۆشكی سپی پێشوازی لە سەرۆك وەزیران و شاندنی حكومەتی عێراق دەكرێت، بەڵام لە ناو عێراقدا گرووپە چەكدارە وەلائییەكان كە زۆر جار پێشیان دەگوترێت «گرووپە چەكدارە لە یاسا دەرچووەكان» بە درۆن و كاتیۆشا هێرش دەكەنە سەر باڵیۆزخانە و كونسووڵخانە و بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا لە عێراقدا، هەروەها سووریا لە سەردەمی ئەسەد، وەك دەوڵەت پابەند بوو بە ئاگربەستی لەگەڵ ئیسڕائیلدا، بەڵام لەناو خاكی سووریاوە هێرش دەكرایە سەر ئیسڕائیل، بە هەمان شێوە لوبنانیش وەك دەوڵەت كێشەی لەگەڵ توطین نییە، بەڵام حزبوڵڵای لوبنانی دەوڵەتێكی قووڵ بوو لەناو دەوڵەتی لوبناندا، ئەمە بۆ میلیشیای حوسییەكانی یەمەنیش هەر بەو جۆرەیە.

پێش هێرشەكەی بزووتنەوەی حەماسی فەڵەستینی لە 7ی ئۆكتۆبەری 2023، ئەم گرووپ و میلیشیایانە بانگەشەی ئەوەیان دەكرد، یەك گۆڕەپان كە «گۆڕەپانی مقاوەمەیە» هەموویان پێكەوە كۆدەكاتەوە، كە ڕاستەوخۆ لەلایەن فەیلەقی قودسی سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامییەوە سەرپەرشتی دەكران و، فەرماندەی فەیلەقی قودس بە ئاشكرا كۆی میلیشیاكانی لە «عێراق، سووریا، لوبنان، یەمەن» بەسەر دەكردەوە و بەشدار بووە لە دانانی نەخشە و پلانی ئەو میلیشیایانە كە هێرشیان دەكردە سەر ئەمریكا و ئیسڕائیل، بەڵام لە دوای هەڵگیرسانی شەڕی غەززە و پاشانیش تێكشكانی توانا سەربازییەكانی حزبوڵڵای لوبنانی و كەوتنی ڕژێمی ئەسەد و پاشانیش هێرشە سەختەكەی ئەمریكا بۆ سەر بنكە و بارەگاكانی میلیشیای حوسییەكان، ئێران وەك دەوڵەت و وەك سوپای پاسدارانیش بە فەرمی ڕایانگەیاند كە ئەو گرووپانە «گرووپی سەربەخۆن» و هیچ پەیوەندییەكیان بە سوپای پاسدارانەوە نییە و هیچ فەرمان و ڕێنماییەكیش لە ئێرانەوە وەرناگرن و خۆیان بڕیاری خۆیان دەدەن و، ئێران وەك دەوڵەت و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەكان هیچ بەرپرسیاریەتییەكی ئەو گرووپ و میلیشیا چەكدارانە لە ئەستۆی خۆی ناگرێت و، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش ناتوانێت دەوڵەتێك لە بەرانبەر ڕەفتاری ئەو گرووپە چەكدارانە بەرپرسیار بكەن.

ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی ئەم گرووپە چەكدارانە كە پێیان دەگوترێت «لە یاسا دەرچوو» كە لە جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروستی كردووە، بووەتە هۆكاری ئەوەی چیتر نەتوانرێت لەناو ئەم جوگرافیایە یاسا نێودەوڵەتییەكان كاریان پێبكرێت، كاتێكیش یاسای نێودەوڵەتی سڕ دەبێت و چیتر ناتوانرێت بۆ چارەسەركردنی شەڕ و كێشەكان پەنای بۆ ببرێت، بۆیە وەك لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوو بینیومانە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناچار بووە بە ڕێگەی سەربازی و ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی ئەو میلیشیا چەكدار و كاراكتەرە غەیرە دەوڵەتییانە ببێتەوە، بەڵام ئەم ڕیگە چارە سەربازییانە نەك هەر نەبوونە هۆكارێك بۆ ئەوەی شەڕ و كێشەكان كۆتاییان بێت و ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەكە بێتە ئاراوە، بەپێچەوانەوە بوونە هۆكاری ئەوەی شەڕ و گرفتەكان بە ئاستێك فراوان بن، كە نەك هەر ئاشتی و ئاسایشی ئەم ناوچەیە بخەنە مەترسییەوە، بەڵكو ئاشتی و ئاسایشی جیهانیشیان خستووەتە مەترسییەوە، هەروەك چۆن لە ساڵی ڕابردوو، مووشەكە بالیستییەكانی میلیشیای حوسییەكان ڕێرەوی دەریای سووریان بە جۆرێك خستە مەترسییەوە، كە بازرگانیی جیهانی پەكخست و، زۆر بە ڕوونی ئەوەی بۆ جیهان سەلماند، لەناو ئەم جوگرافیایەی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئاشتی و سەقامگیری دروست نابێتەوە و، بێجگە لە پەنابردن بۆ داڕشتنەوەی جوگرافیایەكی نوێ و دووبارە دانانەوەی سنوورەكان بەپێی خواست و ویستی نەتەوەكان، جیهان ڕێگەیەكی دیكەی لەبەردەمدا نییە.

3

هەرێمی كوردستان و عێراق

لە سیستمە نوێیەكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

لەدوای دەرچوونی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە ساڵی 1991 بۆ دیاریكردنی ناوچەی دژەفڕین لە سەرووی هێڵی 36 لە عێراقدا، هەرێمی كوردستان وەك دیفاكتۆ قەوارەیەكی غەیرە دەوڵەتی بووە، بەڵام هەوڵیداوە كە هەڵبژاردن ئەنجام بدات و لەبەر ڕۆشنایی ئاكامی سندوقەكانی دەنگدان شەرعییەتی یاسایی بۆ قەوارەكەی دروست بكات و پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان دابمەزرێنێت، لەم چوارچێوەیەشدا، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەك ئەزموونێكی تازەی خۆبەڕێوەبردن بۆ عێراقی دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن مامەڵەی لەگەڵ كردووە، هەروەها نەتەوە یەكگرتووەكانیش دوای دەرچوونی بڕیاری 986 بۆ فرۆشتنی بڕێك لە نەوتەكەی عێراق بۆ دابینكردنی خۆراك بۆ هاووڵاتیانی، بڕی 13%ی داهاتی نەوتی عێراق، بۆ پێداویستییەكانی هەرێمی كوردستان تەرخان كرابوو، لەمەش زیاتر بە ڕێگەی وەزارەتی هاریكاری مرۆڤایەتیی حكومەتی هەرێمی كوردستان، نەتەوە یەكگرتووەكان بە شێوەیەكی فەرمی مامەڵەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكرد.

سەركردایەتی سیاسیی هەرێمی كوردستان هەر لە دوای كشانەوەی دامودەزگاكانی حكومەتی بەعس لە كوردستان، پەیوەندییەكی توندوتۆڵی لەگەڵ هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە سەركردایەتیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بووە و بەشێكی سەرەكی و كاریگەر بووە لە كۆنگرەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی كە لەلایەن ئەمریكا پشتگیری دەكرا، هەر بۆیە دوای دامەزراندنی پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی 1992، پەرلەمانی كوردستان لە ئۆكتۆبەری 1992 بڕیاری دا، كە ئەم قەوارە تازەیەی كوردستان هەرێمێكە لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵی دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن و لەسەر ئەم بنەمایەش دانوستاندنی لەگەڵ لایەنەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی دەستپێكرد و لە كۆنگرەی یەكەمی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی، بڕیاری پەرلەمانی كوردستان پەسەند كرا، بەوەی لە عێراقی دوای سەدام حسێن، كوردستان دەبێتە هەرێمێك لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراقدا. ئەم پرسە ماوەی 10 ساڵ لە كۆنگرەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی بەردەوام گفتوگۆی لەسەر كراوە، هەتا ساڵی 2002 كە ئیتر ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ڕووخاندن نزیك بووەوە و سەرەنجام كۆی لایەنەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی «كە ئەوكات هیچ بنكەیەكیان لەناو عێراقدا نەبوو» لە كۆنگرەكانی «لەندەن، پاریس، هەولێر» ڕازی بوون لەسەر ئەوەی عێراقی دوای ڕژێمی بەعس لەسەر بنەمای دەستوورێك بنووسرێتەوە كە نەخشە ڕێگە بێت بۆ بونیادنانەوەی عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و هەر ئەو دەستوورەش ددان بە هەرێمی كوردستان و كۆی ئەو یاسا و بڕیارانەش دەنێت كە لە ساڵی 1992-2005 لەلایەن پەرلەمانی هەرێمی كوردستان دەركراون و پەسەند كراون.

كەواتە ئەم مێژووە ئەوەمان پێدەڵێت، هەرێمی كوردستان پێش ئەوەی بەشێوەی یاسایی و دەستووری «de-jure» هەرێمێكی فیدڕاڵی بووبێت لە چوارچێوەی عێراقدا، ئەوا وەك ئەمری واقیع « de-facto» هەرێمێكی فیدڕاڵی بووە و لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەگشتی و نەتەوە یەكگرتووەكان مامەڵەی لەگەڵ كراوە، ئەمەش ڕێك مانای ئەوەیە پێش ئەوەی پرۆسەی بونیادنانەوەی «عێراقی نوێ» لە دوای ساڵی 2003 دەستی پێبكرێت و لە 2005 دەستوورەكەی پەسەند بكرێت، هەرێمی كوردستان بوونی هەبووە و، كوردستان وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی بە هەموو بڕیار و یاساكانییەوە دەستووری عێراق ددانی پێداناوە و، بووەتە بەشێك لەو دەوڵەتەی كە بڕیار بوو وەك دەوڵەتێكی «فیدڕاڵی، پەرلەمانی، دیموكراتی، فرەیی» بونیاد بنرێتەوە، بەڵام وا زیاتر لە 20ساڵ بەسەر ئەو دەستوورە تێدەپەڕێت، هێشتا كۆی حكومەتە جیاوازەكانی عێراق هەر لە ساڵی 2005ـەوە هەتا ئێستا هەنگاوێكی جددییان بۆ بونیادنانی هەیكەلەی سیستمی فیدڕاڵیزم لە عێراقدا هەڵنەگرتووە.

وێڕای هەموو ئەو كۆسپ و ئاستەنگ و گرفتانەی بۆ مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان لەلایەن دەسەڵاتدارانی عەرەبی شیعەی عێراقەوە دروست دەكرێت، بەڵام هەرێمی كوردستان سوورە لەسەر ئەوەی كە سازش لەسەر مافە دەستوورییەكانی خۆی ناكات، بەڵام بەداخەوە ئەم مافە دەستوورییانە لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوو لەلایەن بەغداوە ڕێزی لێ نەگیراوە.

لەماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا بەردەوام حكومەتی هەرێمی كوردستان، لە دانوستاندنەكانی ناو پرۆسەی سیاسیی عێراق بۆ پێكهێنانی كابینە جیاوازەكانی حكومەتی عێراق، لەسەر بنەمای ئەو مافە دەستوورییانەی لە دەستووردا بۆ هەرێمی كوردستان چەسپێنراون، بەشداری لە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت كردووە و لە پرۆسە سیاسییەكەدا بەشداری كردووە، بەڵام هەر خولێكی پەرلەمان بە بیانووی جیاواز، یان بە هۆی بارودۆخی ئاڵۆز و شڵەژاوی سیاسیی عێراقەوە، جێبەجێكردنی ئەم مافانە لە خولێكی پەرلەمانەوە بۆ خولێكی دیكە دوا خراوە.

هۆكاری سەرەكی بۆ خۆدزینەوە لە جێبەجێكردنی مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان، بەپلەی یەكەم خۆدزینەوەیە لە بونیادنانەوەی عێراق لەسەر بنەمای سیستمێكی فیدڕاڵی، بەڵام لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان وەك ئەمری واقیع لە دەستووری 2005 ددانی پێدانراوە، ناتوانن بە ئاشكرا بوونی هەرێمی كوردستان ڕەت بكەنەوە، بەڵكو بیانووی ئەوەی پێدەگرن كە دەسەڵاتەكانی ئەم هەرێمە لە دەسەڵاتی هەرێمێكی فیدڕاڵی زۆرترە، ئەمە لە كاتێكدا ئەوان لەوە بێ ئاگان كە دەسەڵاتی هەرێمە فیدڕاڵییەكان لە هەرێمێكەوە بۆ هەرێمێكی دیكە دەگۆڕێت و بەپێی ئەو ئەو ڕێككەوتنە دەسەڵاتەكان دیاری دەكرێت كە هەرێمەكە لەگەڵ دەوڵەتی فیدڕاڵی لەسەری ڕێك دەكەون. هەر بۆ نموونە هەرێمی كیبك لە كەندا بەراورد بە هەرێمێكی فیدڕاڵی لە ئەڵمانیا، جیاوازییەكی زۆر لە دەسەڵاتەكانیاندا هەیە، كیبك لەچاو هەرێمێكی فیدڕاڵیی ئەڵمانیا دەسەڵاتی دەوڵەتێكی سەربەخۆی هەیە، لەمەش زیاتر كیبك لەگەڵ هەرێمی سكۆتلەندا لە بەریتانیا، هێشتا دەسەڵاتەكانی كەمترە لەبەر ئەوەی سكۆتلەندا تەنیا هەرێمێكە لە چوارچێوەی شانیشنی بەریتانیا، بەڵام دراوی سەربەخۆی خۆی چاپ دەكات و لەسەر ئاستی بەریتانیا و جیهان مامەڵەی پێوە دەكات و هیچ مەترسییەكیش لەسەر یەكگرتوویی خاكی شانشینی مەزنی بەریتانیا دروست ناكات.

پێدەچێت لایەنە سیاسییەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە كە ئێستا لە بەغدا دەسەڵاتدارن، مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان بەو چاویلكەیە سەیر بكەن كە دەبێتە سەرەتایەك بۆ جیابوونەوەی هەرێمی كوردستان لە عێراق، ئەمە لە كاتێكدا دەبوو لایەنە شیعەكانی دەسەڵاتداری ئێستای بەغدا پەندیان لە ڕژێمی پێشووی عێراق وەربگرتایە، لەبەر ئەوەی ئەگەر لە ساڵی 1991 دوای ڕاپەرینە مەزنەكەی خەڵكی كوردستان، ڕژێمی بەعس و سەدام حوسێن ڕازی بوونایە دەقی ڕێككەوتننامەی ئاداری ساڵی 1970 لەگەڵ شاندی بەرەی كوردستانی وەك خۆی جێبەجێ بكرێت، ئەوا نە خۆیان ناچار دەبوون دامودەزگاكانیان لە هەرێمی كوردستان بكشێننەوە، نە بەرەی كوردستانی بڕیاری دەدا كە لە كوردستان هەڵبژاردن بكرێت و پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان دابمەزرێت.

بۆ ئەوەی ئەو مێژووە ڕەشەی پێشووی عێراق لە عێراقی نوێدا خۆی دووبارە نەكاتەوە، لە دیباجەی دەستووری عێراق هاتووە «ئێمەی گەلی عێراق بە سەرجەم پێكهاتەكانیەوە بە تەواوی ویستی خۆمان بە ئازادانە و ئارەزوومەندانە بڕیاری یەكگرتنی ئارەزوومەندانەمان داوە و دەرس وەردەگرین لە ڕابردوومان بۆ داهاتوومان، وە لە بەها باڵاكانی پەیامە ئاسمانییەكان و دۆزینەوە نوێكانی زانست و شارستانیەتی مرۆڤەوە ئەم دەستوورەمان دانا. پابەندبوون بەم دەستوورەش یەكێتیی ئازادانەی گەل و خاك و سەروەریی عێراق دەپارێزرێت». بەڵام بەداخەوە لە ماوەی زیاتر لە 20ساڵی دوای ڕووخانی ڕژێم و نووسینەوە و پەسەندكردنی ئەو دەستوورە لەلایەن گەلانی عێراقەوە، دەسەڵاتدارانی شیعەی عێراق ڕێزیان لەو دیباجەی دەستوورە نەگرتووە كە گەلی كوردستان بە ئارەزوومەندانە بووەتە بەشێك لە عێراقی نوێ كە ناسنامەی ئەو عێراقە نوێیە دەبێت «فیدڕاڵی، پەرلەمانی، دیموكراتی، فرەیی» بێت.

لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانكارییانەی كە زۆر بە خێرایی لەسەر ئاستی جیهان بەگشتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی تێدەپەڕن، هێشتا كارەكتەرە غەیرە دەوڵەتییەكانی «گرووپە چەكدارەكانی شیعە» لەوە تێنەگەیشتوون كە لەناو تارمایی تەمە سپییەكانی ناو دووكەڵی ڕەشی ئەم شەڕەدا، وردە وردە تارمایی دەوڵەتی ئایینی و مەزهەبگەرایی ئاوا دەبێت و وردە وردە سیمای دەوڵەتی هاوچەرخی فیدڕاڵی و فرەیی دەردەكەوێتەوە.