پڕۆفیسۆر دكتۆر محەمەد ئیحسان* ئەكادیمیست و توێژەری سیاسی بۆ گوڵان: عێراق بە عەقڵییەتی دەوڵەت بەڕێوە ناچێت و پابەندی ڕێككەوتنەكان نییە
تێكچوونی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی، بەتایبەتی دوای ئەوەی وەزارەتی دارایی فیدڕاڵی ڕایگەیاند كە چیتر ئەمساڵ مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان نانێرێت، گۆڕانكارییەكی چاوەڕوان نەكراو بوو، ئەمەو دووبارە گفتوگۆكانی تایبەت بەوەی ئایا عێراق دەوڵەتێكی فیدڕاڵییە و تاچەند كورد لە چوارچێوەی ئەم دەوڵەتەدا ماف و شایستە داراییەكانی پارێزراوە. لەسەر ئەم پرسانە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ «د.محەمەد ئیحسان» ئەكادیمیست و توێژەری سیاسی ئەنجام دا.
* لە ناكاودا پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقی، گۆڕانكارییەكی چاوەڕوان نەكراوی بەسەردا هات، وەزارەتی دارایی عێراق بە ئاشكرا ڕایگەیاند، كە چیتر مووچەی فەرمانبەرانی كوردستان نانێرێت. پرسیار ئەوەیە، ئایا هۆكارەكانی پشت ئەم بڕیارە سیاسییەی لایەنەكانی شیعەی عێراق لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟
- بڕیار و هەڵوێستەكانی حكومەتی عێراق بەرانبەر هەرێمی كوردستان چاوەڕوانكراو بوو، بەو پێیەی هیچ كاتێك عێراق وەكو دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و پابەند بە دەستوور هەڵسوكەوت و ڕەفتاری نەكردووە، بۆیە ڕێككەوتنەكانیش لەسەر ویست و نییەتێكی باش و ڕوون و ئاشكرا ئەنجام نادرێت و چارەسەری ناكۆكییەكانیش ڕیشەیی نییە و تا سنوورێكی دیاریكراو پابەند دەبن پێوەی. گومانی تێدا نییە كە بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی عێراق نادادپەروەرانە و نادەستووری و نایاساییە و بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ ئەو بنەمایانە ناگونجێت كە عێراقی لەسەر دامەزراوە. لە چ وڵاتێكدا هەیە مووچەی فەرمانبەران بارمتە بكرێت لەسەر ناكۆكیی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێم و حكومەتی عێراق، ئەم وڵاتە بە عەقڵییەتی دەوڵەتداری بەڕێوە ناچێت و كاربەدەستانی وڵاتەكە هیچ بڕوایان بە دەستوور و فیدڕاڵییەت نییە و بە ئارەزووی خۆیان هەڵسوكەوت دەكەن، ئەمەش هەمووی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئەوانەی بڕیاربەدەستن لە عێراق، لە دەرەوەی حكومەتن بە پێچەوانەی هەرێمی كوردستانەوە كە بڕیاربەدەستی حوكمڕانی و بەڕێوەچوونی حكومەت لە ناو خودی حكومەتدان.
لەم ڕوانگەیەوە هەموو ئەم ڕووداو و هەسوكەوت و ڕەفتارە نادەستووری و نایاساییانەی حكومەتی ناوەندی دەرهەق بە خەڵكی كوردستان و مووچەخۆرانی هەرێم بابەتێكی چاوەڕوانكراو بوو، مادام كەسانێك هەن لە عێراقدا لە دەرەوەی حكومەت بە عەقڵییەتی مەركەزی و ئەجیندەی دەرەكی دوژمنایەتیی هەرێم دەكەن. ئەوان قبووڵیان نییە هەرێمی كوردستان پێش بكەوێت و بەپێی ماددە و بڕگە دەستوورییەكانی تایبەت بە فیدڕاڵییەت هەڵسوكەوت بكات. كاتێك بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی ئەمریكای كرد و گەورە بەرپرسانی كۆنگرێس و حكوومی بینی و واژۆی لەسەر گرێبەستێكی سەركەوتووی نەوت و غاز كرد، عەقڵییەتی دەرەوەی حكومەتی عێراق بە پاڵپشتیی ئەجیندەی دژ بە كورد جووڵا و هاتن تەنیا تەركیزیان لەسەر گرێبەستێك كرد كە خۆی لە بنەڕەتدا كۆمپانیاكان و گرێبەستەكەش كۆنە و هەبووە، بۆیە گرێبەستەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و گەورە كۆمپانیاكانی نەوت و غازی ئەمریكایان كردە بەهانە و لە دژی فەر مانبەرانی هەرێمی كوردستان ڕەفتاریان كرد و مووچە و قووتی مووچەخۆرانیان بڕی. ئەمە جگە لەوەی عەقڵییەتی شەڕ و شۆڤێنییەت بە هیوای ئەوەی ئیرادەی گەلی كوردستان بشكێنن، هیچ پاساوێكی دیكەی بۆ نییە. بۆیە محەمەد شیاع سوودانی و سەرۆك وەزیرانەكانی پێشووش خاوەن دەسەڵات و دیدگەیەكی تایبەت بە خۆیان نەبوون و بڕیارەكانیان لە دەرەوەی حكومەت بەدەست دەگات و جێبەجێی دەكەن، بێ ئەوەی ئەوانەی نەیارن و دژایەتی كورد دەكەن، هیچ پەند و وانەیەكیان لە مێژوو وەرگرتبێت. لایەنێكی دیكەی ئەم دژایەتییەی هەرێمی كوردستان بۆ ئەو جیاوازی و گۆڕانكارییانە دەگەڕێتەوە كە لە نێوان هەرێمی كوردستان و ناوچەكانی دیكەی ناوەڕاست و خوارووی عێراقدا هەیە. من ناڵێم بارودۆخەكە بەتایبەتی لە ڕووی مووچەوە لە هەرێمی كوردستان باشترە لە عێراق، بەڵام لە زۆر بوارەكانی دیكەی وەكو ئارامی و سەقامگیری و كارەبا و ئاو و ژینگە و پڕۆژەوە جیاوازییەكی بەرچاو دەبینرێت. هەرچۆنێك بێت ئەم دژایەتی و بڕیارە نادەستووری و نایاساییانە بەرانبەر حكومەت و لە دەرەوەی حكومەتیش دەرهەق بە پارتی دیموكراتی كوردستان بۆیان ناچێتە سەر، ئەمە ساڵەكانی پێش 1958م بیر دەهێنێتەوە، ئەو كاتەش بەم عەقڵییەتە دژی كوردستان كاریان دەكرد و دەرئەنجام شكستیان هێنا و كۆتایی بە خۆیان هات، ئیتر چۆن بە بوونی سەرۆك بارزانی و پێداگریی لەسەر مافی گەلی كورد و كوردستان دەتوانن ئیرادەی نەوتەوەیەكی خۆڕاگر بشكێنن.
* كاردانەوەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەرانبەر ئەم بڕیارەی بەغدا بە بڕینی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، ئەوە بووە كە هەوڵ بدرێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی لێ ئاگادار بكرێتەوە. ئایا پێت وایە ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆكارێك بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە و ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چۆن هاوكاریی هەرێمی كوردستان دەكات؟
- كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەمریكا بەتایبەتی، ڕۆڵێكی زۆریان هەیە لە عێراقدا، خۆ هیچ نەبێت داهاتی نەوتی ئەم وڵاتە لە فرۆشتنی نەوت دەچێتە ئەمریكا و ئەو جا دەگەڕێتەوە بانكی ناوەندیی عێراق، ئەگەر وا نەبووایە عێراق بە گەندەڵی و میلیشیاتەكان و ئاودیوكردنی پارە بۆ ئێران هیچی نەدەما، عێراقێكی قەرزار كە هێشتا قەرزی ساڵانی 1988ی لەسەرە، بۆیە فشاری نێودەوڵەتی كاریگەریی لەسەر هەڵگرتنی ئەو زوڵم و بڕینی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم هەیە و دڵنیام بەم نزیكانە دەرئەنجامەكەی دەبینین، بەڵام دەبێت ئێمەش جووڵەی دیپلۆماسی و كاریگەریمان لەسەر ڕا و بۆچوونی نێودەوڵەتی هەبێت. ئەوەتا محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق لەبری چارەسەركردنی كێشەكان هەموو دیپلۆماسییەتی عەرەبی و بیانی كۆ كردووەتەوە بە چەند قسە و تۆمەتێكی هەڵپەسێردراو و پاساو و بیانوو بۆ برسیكردنی خەڵكی كوردستان و بڕینی مووچەی مووچەخۆران دەهێنێتەوە و، ئۆباڵی گرفتەكە هەمووی دەخاتە سەر شانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و خۆی دەكاتە خاوەن ماف و تۆمەت بۆ كوردستان هەڵدەبەستێت، بۆیە دەبێت ئێمەش هەڵوێستە دیپلۆماسییەكانمان چڕتر بكەینەوە.
* لە میانەی سەردانەكەی ئەم دواییەی مەسرور بارزانی بۆ ئەمریكا و دیدارە تایبەتەكەی لەگەڵ مارك ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، پاپەندبوونی ئەمریكا بە پاراستنی هەرێمی كوردستان دووبارە كرایەوە. ڕۆبیۆ لە بەردەم كۆنگرێس ئاماژەی بەوە كرد، دەبێت ئەمریكا لە گرنگیی پاراستنی هەرێمی كوردستان تێبگات. ئایا وەك پسپۆڕێك لە كاروباری نێودەوڵەتی و سیاسەتی ئەمریكا، چۆن ئەم لێدوانە گرنگە دەخوێنیتەوە؟
- ئەم ئیدارە نوێیەی ئەمریكا، كورد بە هاوبەشێكی سەرەكی دادەنێت، بەتایبەتی لە پاراستنی ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەكەدا، بۆیە ئیدارەی ئێستای ئەمریكا پاڵپشتییەكی دیار و ئاشكرای كورد دەكات، سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش لە ئاستێكی بەرز و شارەزا هزر و نەخشە و پلانەكانی ئەم وڵاتە و ئیدارەیە دەخوێنێتەوە، ئەمە جگە لەوەی خۆی دەرچوویەكی زانكۆی ئەمریكاشە. لە بەرانبەردا ئەمریكییەكان باش دەزانن كە بەڕێز مەسرور بارزانی بڕوای تەواوی بە دیموكراسی و هزری لیبڕاڵیی وڵاتەكەیان هەیە، بۆیە هەڵوێستەكەی مارك ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و وتەكانی لە كۆنگرێس پاڵپشتییەكی زۆر بەهێزی حكومەتی هەرێمی كوردستانە و بیروبۆچوون و ئاراستەی وڵاتەكەی ڕاشكاوانە خستە ڕوو، تەنانەت ئەوەشی خستەڕوو كە كوردستان هاوبەشێكی سەرەكیی ئەمریكایە، بۆیە ئومێد زۆرە ئەم جارە هەڵوێستەكەی ئەمریكا بەرانبەر كورد باشتر بێت، هەرچەندە ئەمە بەستراوەتەوە بە دەرئەنجامی ڕێككەوتننامە ناوەكییەكەی ئێران و دوورخستنەوەی ئێران لە دەستتێوەردانی بۆ ناوچەكە و عێراق، خۆ ئەگەر ڕێككەوتنە ناوەكییەكەش لەگەڵ ئێران نەكرا و ئەم شەڕ و بارگرژییەی نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریكا درێژە بخایەنێت، ئەو كات ئەم بارودۆخە كاریگەریی زۆرتر لەسەر عێراق دروست دەكات، تا ئەو ئاستەی ئەو كەسە خراپ و ناحەز و دوژمنەكانی كورد وەكو ئەوانەی ڕژێمی پێشتر دەچێتە زبڵدانی مێژووەوە .
* وەكو لە سەرەتای قسەكانیشتدا ئاماژەت پێ دا، دەركەوت كە لە دەوڵەتی عێراقدا سیستمی فیدڕاڵی جێبەجێ ناكرێت، دەستووری 2005 نەك جێبەجێ ناكرێت، ئێستا كراوەتە چەكێك بۆ لێدانی هەرێمی كوردستان و كەمكردنەوەی دەسەڵاتەكانی، دەسەڵاتدارانی شیعەی عێراق هەوڵیان بۆ ئەوەیە كۆمارێكی ئیسلامی هاوشێوەی كۆماری ئیسلامیی ئێران دابمەزرێنن، ئایا تاچەند ئەمریكا ئەم باردۆخەی حوكمڕانیی عێراق بەم شێوەیە قبووڵ دەكات، كە خۆی بە پارێزەری دەستووری ساڵی 2005ی عێراق دەزانێت؟
- چەندە هەوڵ بدرێت عێراق بكرێتە بەناو دەوڵەتێكی ئیسلامی بۆ جێبەجێكردنی ئەجیندە و مەرامەكانی خۆیان سەركەوتوو نابن، چونكە هیچ جۆرە حوكمێكی ئیسلامی سیاسی و مەزهەبی لە ناوچەكەدا سەركەوتوو نەبووە. قۆناغەكە ڕاگوزەرە، تەنانەت هزری مەزهەبگەرایی شیعە كە ئێستا لە عێراق فەرز دەكرێت، نەك لە ناوچە سوننەنشینەكانی مووسڵ و ئەنبار و دیالە جێگای قبووڵكردن نییە، تەنانەت لە ناو خودی شیعەكانیشدا ئەم سەركردە شیعانە جێگەی قبووڵكردن نین، چونكە لە ئیدارەدانی دەوڵەت شكستیان هێناوە، بۆیە هەر دەبێت ئاراستەی ئیدارەدانی دەوڵەت و بەڕێوەبردنی حوكمڕانی لە وڵاتێكی فرە نەتەوە و ئایین و ئایینزای جیاوازدا ڕاست بكرێتەوە، بە پێچەوانە دەڕۆنە مێژووی تاریكەوە.
* پێدەچێت لایەنە شیعەكانی عێراق بەتایبەتی ئەوانەی میلیشیای چەكداریان هەیە، لەم بارودۆخە گۆڕاوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە ئاسانی و بە سەلامەتی لێی دەرنەچن. ئایا تاچەند لەگەڵ ئەو بۆچوونە هاوڕایت كە پێی وایە گرووپە چەكدارەكانی شیعە بەر گورزی سەربازی دەكەون؟
- بە تەئكید پێش هەڵبژاردنەكانی عێراق لە میلیشیاتە شیعە چەكدارەكانی بەدەر لە یاسا دەدرێت و سەرۆك وەزیرانیش ئاگادار كراوەتەوە، چونكە عێراق وا بە ئاسانی ناتوانێت ئاراستەی حوكمڕانییەكەی ڕاست بكاتەوە و دەستبەرداری ئەجێندە و خزمەتكردنی ئێران بێت، هەر خۆی لە خۆیدا ئەگەر ئەمریكا كارێكی وا نەكات كە لە ئێستادا لە عێراق لە قۆناغێكی هەستیار و پاشەكشەدایە، بەر زیانێكی گەورە دەكەوێت، لەلایەكی دیكەوە ئەو میلیشیاتانەی شیعە هەڕەشەن بۆ شیعە و لە ناو شەقامی شیعەدا بە تاڵانچی و پیاوكوژ و گەندەڵكار وەسفیان دەكەن.
