1

«تێپەڕاندنی ئالنگارییەكان و قۆستنەوەی دەرفەتەكان»

 ئەم تایتڵە، ناونیشانی پەنێڵێكی «لووتكەی حكومەتەكانی جیهان – دوبەی- 2025» بوو، كە بەتایبەتی بۆ مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان دانرابوو، تا بۆ هەموو جیهانی باس بكات، كە چۆن بە لۆژیكی دەوڵەتمەداری مامەڵە لەگەڵ ئەو ئالنگارییانە دەكرێت كە ڕووبەڕووی حكومەتەكان دەبێتەوە و چۆن بە هەمان لۆژیك لەناو ئالنگارییەكاندا دەرفەت دروست دەكرێت، بۆ بەرژەوەندیی گەلەكەت سوودی لێوەردەگریت.

گرنگیی ئەم پەنێڵە لە پلاتفۆڕمێكی جیهانی وەك «لووتكەی حكومەتەكانی جیهان – دوبەی»، كە دەتوانین بڵێین بەشێكە لە «كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی – داڤۆس»و، هەموو ساڵێكیش ئەم لووتكەیە بە هاوبەشی لەلایەن محەمەد قەرقاوی وەزیری كاروباری ئەنجومەنی وەزیرانی ئیمارات و كلاوس شواب سەرۆكی كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی بەڕێوە دەچێت. گرنگیی ئەم لووتكە جیهانییە لەوەدایە كە لە ماوەی ساڵێكدا بە سەدان دیپلۆمات و پسپۆڕ و بەڕێوەبەرانی جێبەجێكاری كۆمپانیا گەورەكان، ڕاپۆرتی ساڵانە لەسەر كۆی حكومەتەكانی جیهان ئامادە دەكەن و، كێشە وگرفتە سەرەكییەكانی حكومەتەكان دەستنیشان دەكەن و، لەبەر ڕۆشنایی ئەو كێشە و گرفتانە تایتڵی پەنێڵەكان دیاری دەكەن و كەسایەتی و دیپلۆمات و پسپۆڕی بۆ دەستنیشان دەكەن، بۆ ئەوەی لە ڕوانگەی ئەزموون و لۆژیكی خۆیانەوە چارەسەرێك بۆ كێشە جیهانییەكان پێشكەش بكەن.

ساڵانی (2020 تا 2024)، ساڵانێكی پڕ لە ئالنگاریی بوون، بە شێوەیەكی گشتی بۆ كۆی حكومەتەكانی جیهان و بەتایبەتی بۆ حكومەتەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، بەتایبەتی كە لە ماوەی ئەم پێنج ساڵەدا لەسەر ئاستی جیهان كۆی حكومەتەكان ڕووبەڕووی ئالنگارییەكانی «بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا، دابەزینی نرخی نەوت، شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا، دەرهاویشتە مەترسیدارەكانی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا و پێشكەوتنە خێراكانی تەكنەلۆژیا و زیرەكیی دەستكرد و....هتد» بوونەوە، بەڵام لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەڕێكی مەزندە بۆ نەكراوی زۆر گەورە لە نێوان «ئیسرائیل و تەواوی بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی بە شیعە و سوننەوە» هەڵگیرسا، كە ئەم ناوچەیە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە جەنگی وا گەورە و سەختی بە خۆیەوە نەبینیوە. لەناو ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەرێمی كوردستان كەوتە بەردەم كۆمەڵێك هەڕەشە و ئالنگاری وجوودی لەسەر ئاستی ناوخۆیی عێراق و دەوڵەتانی دراوسێوە، كە ئەو هەڕەشانەش بریتی بوون لە «بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا، بڕینی پشكی هەرێمی لە بوودجەی عێراق، دابەزینی نرخی نەوت، ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێم بۆ دەرەوە لە 2023، هێرشی بەردەوامی میلیشیا چەكدارە شیعە وەلائییەكانی عێراق بە درۆن و كاتیوشا بۆ سەر هەرێمی كوردستان، هێرشی چەند جارەی سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامیی ئێران بە ڕۆكێتی بالیستی بۆ سەر هەولێری پایتەخت و، لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵی لە دژی قەوارەی هەرێمی كوردستان كە مەبەستی ئەوە بوو، لە ڕووی دەستووری و یاساییەوە وجوودی هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێك لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵیی عێراقدا بسرێتەوە، بەڵام ئەوەی جیهان وەك واقیع لەناو ئەم هەموو هەڕەشە و ئالنگارییانە لە ناو هەرێمی كوردستان دەیانبینی، ئەوە بوو كە لەم هەرێمە سەرۆك وەزیرانێك هەیە بە ناوی «مەسرور بارزانی»، لەناو پێنج ساڵی ئەو هەڕەشە و ئالنگارییە وجوودییانەی لەسەر هەرێمەكەی هەیە، بە جیهان دەڵێت:

1- ژێرخانی حكومەتی دیجیتاڵی لە هەرێمی كوردستان تەواو بووە و، سەرۆك وەزیرانی ئەم هەرێمە نایەوێت چیتر مامەڵەی هاووڵاتیان لەسەر كاغەز ببینێت.

2- ژێرخانی سیستمی بانكی لەم هەرێمە تەواو بووە و لە قۆناغی یەكەمدا هەموو مووچەخۆرانی كوردستان دەبنە خاوەنی هەژماری ئەلیكترۆنیی بانكی و ئامانجی سەرۆك وەزیرانی ئەم هەرێمە ئەوەیە لە تەواوی بازاڕەكانی كوردستان مامەڵەی كاش بگۆڕێت بۆ مامەڵەی كارتی ئەلیكترۆنی.

3- ژێرخانی ئاسایشی خۆراك گەرەنتی كراوە، حكومەتی هەرێمی كوردستان جیا لەوەی خۆی گەنمی جووتیاران دەكڕێتەوە، لە هەمان كاتدا بە دەیان كارگەی گەورەی دروستكردنی خۆراك و دەیان پڕۆژەی ستراتیژی و گەورەی كشتوكاڵی بونیاد ناوە.

4- ژێرخانی پڕۆژەی «گەشە» بۆ گەشەپێدانی توانا و لێهاتوویی لاوەكان بە یارمەتی حكومەت تەواو بووە و، لاوانی كوردستان چەندین بزنێسی گەورە و مامناوەندی و بچووكیان دەست پێكردووە و دەرفەتی هەزاران كاریان بۆ لاوەكان ڕەخساندووە.

5- لەسەر ئاستی پیشەسازیی «نەوت و گاز» میتۆدی بەرهەمهێنانی «وزەی پاك و دۆستی ژینگە» پیادە دەكرێت، جارێكی دیكە سوود لەو گازە وەرگیراوەتەوە، كە لەكاتی دەرهێنانی نەوت دەردەچن و دووبارە بۆ بەرهەمهێنانی وزەی كارەبا بەكار دەهێنرێتەوە.

6- بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا، سوودێكی هێجگار زۆر لە گلدانەوەی ئاوی باران وەرگیراوە، حكومەتی هەرێمی كوردستان تەنیا لە ماوەی پێنج ساڵدا بە دەیان و سەدان بەنداو و پۆندی گەورە و مامناوەندی دروست كردوون و چەندینی دیكەش كاریان تێدا دەكرێت. ئەم بەنداو و پۆندانە نەك هەر كێشەی بێ ئاوی لە هەرێمی كوردستان چارەسەر دەكەن، بەڵكو دەبێتە سەرچاوەی سەرەكی بۆ چارەسەركردنی كێشەی كەم ئاوی و بەبیابانبوونی بەشێكی زۆری ناوچەكانی عێراقیش.

7- لەسەر ئاستی هەموو عێراق بۆ یەكەمین جارە لەماوەی چل ساڵی ڕابردوودا، تەواوبوونی ژێرخانی كارەبای 24 كاتژمێری بۆ هاووڵاتیان ڕادەگەیەنرێت. مەسرور بارزانی بە جیهان دەڵێت: «لە ساڵی 2025 تەواوی شارەكانی كوردستان دەبنە كارەبای 24 كاتژمێری و لە ساڵی 2026 تەواوی هەرێمی كوردستان دەبنە خاوەن كارەبای 24 كاتژمێری، لە هەمان كاتدا ژێرخانی دابینكردنی ئاوی خواردنەوەی پاك بۆ هەموو هاووڵاتیانی كوردستان لە قۆناغی تەواوبووندایە.

8- وێڕای ئەو هەموو هەڕەشە و ئالنگارییانە، سەرمایەداران و بزنێسمان و كۆمپانیا گەورەكانی جیهان متمانەیان بە مەسرور بارزانی و كابینەكەی هەیە و زیاتر ڕوودەكەنە ئەم هەرێمە و سەرمایەكانیان لە پڕۆژە و دامەزراندنی كۆمپانیای گەورە دەخەنە گەڕ.

جیهان كاتێك بەراوردی وەرچەرخانە گەورەكانی ئەم هەرێمە بچكۆلەیە لەگەڵ حكومەتی عێراق دەكات، كە ڕۆژانە زیاتر لە چوار ملیۆن بەرمیل نەوت دەفرۆشێت و بوودجەی زیاتر لە 200 ترلیۆن دیناری لەبەردەستە، بەڵام كۆی ئەو پارێزگایانەی لەلایەن حكومەتی عێراقەوە بەڕێوە دەبرێن، لە سادەترین خزمەتگوزارییەكان بێبەشن، لە سەرووی هەمووشیانەوە «دابینكردنی كارەبا و ئاوی خواردنەوەی پاك» بۆ هاووڵاتیان. هەر بۆیە كاتێك جیهان ئەم جیاوازییە گەورەیە لەنێوان پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان و كۆی پارێزگاكانی عێراق بە ئاشكرا دەبینن، ڕاشكاوانە جیاوازیی نێوان كۆریای باشوور و كۆریای باكووریان دێتە بەرچاو، كە دەبینین لەوێ جیاوازییەكە تەنیا لۆژیكی دەوڵەتمەداریی «پارك چانگ»ـە كە تەنیا لە ماوەی 10 ساڵدا كۆریای باشووری لە جیهانی سێیەمەوە بردە جیهانی یەكەم و لە هەرێمی كوردستانیش ئەوەی ئەو جیاوازییەی دروست كردووە، لۆژیكی دەوڵەتمەداریی «مەسرور بارزانی»یە كە تەنیا لە ماوەی پێنج ساڵدا هەموو جیهانی بە وەرچەرخانە گەورەكانی هەرێمی كوردستان سەرسام كردووە و، كریس ڕایت وەزیری وزەی ئەمریكا، ڕاشكاوانە بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند «ئەو گرێبەستانەی بە ئامادەبوونی بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەنێوان وەزارەتی سامانە سرووشتیەكانی كوردستان و كۆمپانیاكانی ئەمریكا بە بڕی 110 ملیار دۆلار واژۆ كراون، دەبێت ببنە مۆدێل و نموونەیەك بۆ سەلماندنی ستراتیژیەتی ئیدارەی سەرۆك ترەمپ كە بریتییە لە «بازرگانی و بەدیهێنانی ئاشتی نەك دروستكردنی شەڕ و كێشە».

2

پڕۆژەی ڕووناكی

وەك مەدالیای شانازی لە سەردانەكەی مەسرور بارزانیدا

ئەو پەنێڵەی لەلایەن دامەزراوەی ئەلمۆنیتەر بە ناونیشانی «ئایندەی وزە لە هەرێمی كوردستانی عێراق» بۆ هەڵسەنگاندنی ئاكامی گرێبەستەكانی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆمپانیاكانی ئەمریكا ڕێكخرابوو، بەشی سێیەمی بۆ دوو دیداری بەڕێزان مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و كریس ڕایت وەزیری وزەی ئەمریكا تایبەت كرابوو.

لەم دیدارە تایبەتدا، عەنبەرین زەمان، ڕۆژنامەنووسی ناسراوی جیهان لە سەرۆك وەزیرانی كوردستانی پرسی: «ئەو گرێبەستانەی لە سەردانی ئەمجارەتان بۆ ئەمریكا لەگەڵ كۆمپانیا گەورەكانی ئەمریكا واژۆتان كردووە، ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پڕۆژە دڵخوازەكەی خۆتانەوە هەیە كە ئەویش «پڕۆژەی ڕووناكی»یە، كە دابینكردنی كارەبای 24 كاتژمێرییە بۆ هاووڵاتیانی كوردستان، بێگومان من بایەخی ئەم پڕۆژە گەورەیە دەزانم و چیتر ترسی ئەوەم نامێنێت كە دێمە هەولێر لەناو مەسعەدی هۆتێل ڕۆتانا كارەبا بكوژێتەوە و گیر بخۆم. هەروەها ئەم گرێبەستانە زۆر پەیوەستن بە پڕۆژەكانتەوە بۆ ڕیفۆرم و ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی. ئایا بەڕێز سەرۆك وەزیران دەتوانیت باسی ئالنگارییەكان و سوودەكانی ئەم گرێبەستانەمان بۆ بكەیت؟

پێش ئەوەی بێمە سەر وەڵامەكانی سەرۆك وەزیران، هەڵوەستەیەكی ڕاشكاوانە لەسەر ئەو چەمكانە دەكەم، كە خاتوو عەنبەرین لەناو پرسیارەكەیدا شوێنی بۆ كردوونەتەوە و بریتین لە «نەمانی ترس لە بڕینی لەناكاوی كارەبا، نەمانی پیسبوونی ژینگە بە هۆی موەلیدەكانەوە، سوودی گرێبەستەكان، ئالنگارییەكانی حكومەتی عێراق بۆ ڕێگرتن لە سەركەوتنی گرێبەستەكان». بەڵام مسرور بارزانی سەرۆك وەزیرانی كوردستان بەم چەند خاڵە وەڵامی ئەم پرسیارەی دایەوە:

• دابینكردنی كارەبای 24 كاتژمێری بۆ هاووڵاتیان، یەكێكە لەو خزمەتگوزارییە سەرەتاییانەی كە هەموو گەلێك شایستەی ئەوەیە بۆی دابین بكرێت. ئەمە كێشەیەكی زۆر گەورە بوو كە ساڵانێكی زۆر گەلەكەمان بە دەستیەوە ناڵاندوویەتی. بۆیە زۆر دڵخۆشم ئەم پڕۆژەیە زۆر بە باشی دەچێتە پێشەوە و ئەمساڵ (2025) تەواوی شارەكان دەبنە كارەبای 24 كاتژمێری و لە ساڵی داهاتووش (2026) هەموو كوردستان دەبێتە كارەبای 24 كاتژمێری. بەمەش هاووڵاتیان تەنیا پارەی یەك پسوولەی كارەبا دەدەن و بۆ 80%ی هاووڵاتیانیش نرخی كارەبای 24 كاتژمێری لەو پارەیە كەمترە كە پێشتر داویانە، ڕێژەی 20%یش كە كارەبای زۆر بەكار دەهێنن، ئەوانە دەبێت خۆیان بەرپرسیاریەتی ڕەفتارەكانی خۆیان هەڵبگرن.

• ئێمە كاتێك نەماندەتوانی كارەبای 24 كاتژمێری دابین بكەین، ناچار بووین پەنا بۆ موەلیدەكان بەرین، بۆ ئەوەی كەموكورتیی كارەبای پێ پڕبكەینەوە، بەڵام بە تەواوبوونی ئەم پڕۆژەیە موەلیدەكان نامێنن، ئەم موەلیدانە جگە لەوەی ژاوەژاوێكی زۆریان دروست دەكرد، لە هەمان كاتدا دووكەڵەكەیشیان هۆكارێك بوو بۆ پیسبوونی ژینگە.

• ئامانجی ئێمە تەنیا دابینكردنی كارەبا نییە بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو دەزانین عێراق و ناوچەكەش بەدەست كەمیی كارەباوە دەناڵێنن بۆیە ئێمە لە هەرێمی كوردستان توانای بەرهەمهێنانی گازی زیاترمان هەیە، بۆ ئەوەی كارەبای زیاتر بەرهەم بهێنین و ئەگەر بتوانین بۆ عێراق و دراوسێكانی بنێرین. بۆیە شانازی دەكەم كە توانیمان ئەم دوو گرێبەستە لەگەڵ ئەم دوو كۆمپانیایە واژۆ بكەین، كە ماوەی 15 ساڵە لە هەرێمی كوردستاندا وەبەرهێنان دەكەن. بۆیە ئەم گرێبەستانە خزمەتی هەموو عێراق دەكەن و، دەبنە فاكتەرێك بۆ بەرهەمهێنانی زیاتری وزەی كارەبا.

• ئەو گرێبەستانەی ئەمجارە واژۆمان كردوون، بە تەواوەتی یاسایین، لەبەر ئەوەی ئەم دوو كۆمپانیایە ماوەی 15 ساڵە لە هەرێمی كوردستان كاردەكەن و پێشتریش گرێبەستمان لەگەڵ كردوون و گرێبەستەكان براونەتە بەردەم دادگای بەغدا و، بڕیاری دادگا بۆ بەرژەوەندیی گرێبەستەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆمپانیا نەوتییە نێودەوڵەتییەكان دەرچووە. دەستووری عێراق مافی بە هەرێمی كوردستان داوە، گرێبەستی زیاتر لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمی كوردستان بكات، بۆیە هەر لێدوانێك دژی ئەو گرێبەستانە بدرێت، لێدوانی سیاسین و شتێكی دیكە نین.

3

سیستمی فیدڕاڵی

تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەز نییە

سەبارەت بە گۆڕانكارییەكانی سووریا و بوونی ئەحمەد شەرع بە سەرۆكی كاتی كۆماری سووریا، ئەو پرسیارە لە سەرۆك وەزیران كرا، بەوەی «ئایا دەكرێت شێوازێكی هاوشێوەی سیستمی فیدڕاڵیی عێراق لە سووریا دووبارە بكرێتەوە؟ ئایا كوردانی سووریا كە سەرۆك بارزانی ڕۆڵێكی گرنگی هەبووە لە یەكخستنیان، لە دانوستاندنەكانیان لەگەڵ دیمەشق پێداگری لەسەر هەرێمێكی هاوشێوەی وەك هەرێمی كوردستان دەكەن؟

 لە دەستپێكی وەڵامی ئەم پرسیارەدا، سەرۆك وەزیران جەختی لەوە كردووە «ئێمە ئێستا لە عێراقدا سیستمێكی فیدڕاڵیمان هەیە، بەڵام سیستمی فیدڕاڵی تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەز نییە و دەبێت لە چوارچێوەی ئەو دەستوورەی كە لە ساڵی 2005 زۆرینەی عێراقییەكان دەنگیان پێداوە، جێبەجێ بكرێت. دەبێت ڕێز لەو دەستوورە بگیرێت، فیدڕاڵیزمیش ئەو سیستمەیە كە ئێمە دەمانەوێت لە عێراقدا جێبەجێ بكرێت.

سەبارەت بە ڕۆڵی سەرۆك بارزانی، بەڵێ سەرۆك بارزانی هەردوو بەرەی كوردی سووریای بانگهێشتی هەولێر كرد و هانیدان كە یەكبگرن، پێموایە بوونی بەرەیەكی یەكگرتووی كوردی سووریا یارمەتیدەر دەبێت بۆ ئەوەی بتوانن داكۆكی لە مافەكانی خۆیان بكەن و دەبێتە هێزێك كاتێك دانوستاندن لەگەڵ دیمەشق دەست پێدەكەن، بەڵام ئەوان خاوەنی بڕیاری خۆیانن، لەوەی دەیانەوێت چۆن مامەڵە لەگەڵ دیمەشق بكەن و بڕیار لەسەر چ جۆرە سیستەمێك بدەن.

4

پارێزگاریكردن لە هەرێمی كوردستان

وەرچەرخانێك لە سیاسەتی ئیدارەی ئەمریكیدا

«چەند گرنگە هەرێمی كوردستان بپارێزین؟»، ئەمە دەقی لێدوانی مارك ڕۆبیۆی وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكایە كە هاوكات لەگەڵ سەردانەكەی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بەردەم كۆنگرێس ئاماژەی پێكرد و جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە دەبێت ئەمریكا ئەم هەرێمە بپارێزێت.

ئەم هەڵوێستە ڕاشكاوانەی ئیدارەی ئەمریكا لەسەر زاری وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریكا لەبەردەم كۆنگرێس، مانای ئەوەیە دەبێت ئەم پرسە بكرێتە یەكێك لە بەرنامەی كاری كۆنگرێس و یاسا و بڕیاری لەسەر دەربچێت و پابەندبوونێك بخاتە سەر ئیدارەی ئەمریكی كە پێوەی پابەند بێت و پەیوەندی بە سیاسەتی هەردوو پارتی فەرمانڕەوا «كۆماری و دیموكراتی» نەمێنێت و، چۆن لە دوای ساڵی 1971 كە بە هۆی بوونی كۆماری چین بە ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەندامیەتیی نەتەوە یەكگرتووەكان لە تایوان وەرگیرایەوە و، ئیدارەی ئەمریكی پابەندبوونی خۆی بە پاراستنی «تایوان» ڕاگەیاندووە، بە هەمان شێوەش قسەكانی مارك ڕۆبیۆ لەبەردەم كۆنگرێس، هەمان ئاراستەی لێ دەخوێنرێتەوە كە پاراستنی هەرێمی كوردستان وەك پاراستنی تایوان بەشێك لە پاپەندبوونەكانی واشنتۆنە لە مامەڵەكردنی لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا.

لەسەر ئەم لێدوانە گرنگەی وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، سەبارە بە پاراستنی هەرێمی كوردستان، سەرۆك وەزیرانی كوردستان بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكەی دایەوە:

« ئێمە پێزانین و تەقدیرمان بۆ لێدوانەكەی مارك ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا هەیە. زۆر گرنگ بوو ئەو لێدوانە لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ببیستین، كە ئێمە ئەمریكا بە نزیكترین هاوپەیمانی خۆمان دەزانین. شانازی دەكەین كە دۆست و هاوپەیمانی ویلایەتە یەكگرتوەكانین. ڕاشكاوانە دەڵێم: ئێمە پشتیوانییەكی زۆر لە سیاسەتی ئیدارەی سەرۆك ترەمپ و بڕیارەكانی لە پێشخستنی ئاشتی و گەشەپێدان و خۆشگوزەرانی لە ناوچە جیا جیاكانی جیهان دەكەین، هەر ئەمەش ئەو هۆكارەیە كە ئێمە لێرە لە «ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا»ین. ئێمە لێرەین بۆ ئەوەی بیسەلمێنین كە كوردستان تەنیا لە شەڕی دژی تیرۆریستاندا هاوپەیمانێكی باش نییە، بەڵكو ئامادەیە بۆ ئەوەی لەگەڵ هاوپەیمانەكانی بونیاد بنێت بۆ ئەوەی خزمەتی گەلەكەمان و ئەو وەبەرهێنەرانەی ئەمریكاش بكەین كە ئارەزوومەندانە دێنە كوردستان و وەبەرهێنان دەكەن. بۆیە ئەمە بریتییە لەوەی كە هەردوولامان براوە «Win-Win» دەبین. لێرە لە ئەمریكا هەست دەكەین پێشوازی گەرممان لێدەكرێت، هەست دەكەین پشتیوانیمان لێدەكەن، بۆیە شانازی بەم پەیوەندییەی نێوانمان دەكەین.

5

شپرزەبوونی شیعەی دەسەڵات

دوای گرێبەستە سەركەوتووەكانی مەسرور بارزانی

مسرور بارزانی لە پەنێڵە تایبەتەكەیدا سەبارەت بە دەستووریی و یاساییبوونی ئەو دوو گرێبەستەی لەسەردانی ئەمجارەی لەگەڵ ئەو دوو كۆمپانیا ئەمریكییە واژۆ كراون، گوتی: «ئەو دوو كۆمپانیایە ماوەی 15 ساڵە لە هەرێمی كوردستان وەبەرهێنان دەكەن. پێشتر حكومەتی هەرێمی كوردستان گرێبەستی لەگەڵ كردوون و گرێبەستەكان براونەتە بەردەم دادگای بەغدا و دادگا بۆ بەرژەوەندیی هەرێمی كوردستان و كۆمپانیا نەوتییە نێودەوڵەتییەكان بڕیاری داوە، ئەم گرێبەستانەی ئێستاش هاوشێوەی گرێبەستەكانی پێشوون و بە هەمان شێوە یاسایین و ئەوەی لە دژی دەگوترێت لێدوانی سیاسییە و هیچی دیكە نییە».

ئەگەر سەرنجێكی ورد لەسەر ئەم قسانەی سەرۆك وەزیران بدەین، دەبینین هەر دوای واژۆكردنی ئەم گرێبەستانە پەنایان بردە بەر ئەوەی سكاڵا لە دادگای فیدڕاڵی تۆمار بكەن، بەڵام هەر زوو بۆیان دەركەوت ئەو هەوڵەیان شكست دەهێنێت، بۆیە بە ڕێگەی بڕینی مووچە و قووتی خەڵكی كوردستان پەنایان بردە بەر وەزارەتی دارایی حكومەتی عێراق و بەیانێكیان بە تەیف سامی وەزیری دارایی دەركرد، بەوەی پشكی هەرێمی كوردستان لە بوودجە تەواو بووە و چیتر بەغدا ناتوانێت مووچەی فەرمانبەرانی كوردستان بنێرێت. بێگومان لەوەش دڵنیا بوون كە ئەم هەوڵەشیان شكست دەهێنێت و هەرێمی كوردستان و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیش بێدەنگ نابێت و سەرەنجام خۆیان زەرەر دەكەن. هەر بۆیە وەك پێشان كەوتوونەتە هەوڵی دروستكردنی تۆمەت بۆ هەرێمی كوردستان كە بەردەوام سەری زار و بنی زاریان ئەوە بووە، بنكەی ئیسرائیل لە هەرێمی كوردستان هەیە، بۆیە میلیشیا چەكدارە شیعە وەلائییەكان بە درۆن و كاتیوشا هێرش دەكەنە سەر كوردستان و سوپای پاسدارانیش بە ڕۆكێتی بالیستی هەولێر بۆردومان دەكات.

ئێستا لە هەوڵی ئەوەدان، درۆ و تۆمەتی دیكە بۆ هەرێمی كوردستان دروست بكەن، ئەمەش نەك تەنیا لەسەر ئاستی میدیا و سۆشیال میدیا، بەڵكو یەكێك لە سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی كە قەیس خەزعەلی سەرۆكی میلیشیاكانی عەسائبی ئەهلی هەقە لە تازەترین دیمانەی لەگەڵ بەرنامەی «مەیدان»ی تەلەفزیۆنی «الاولی»ی عێراقی، زۆر ڕاشكاوانە باس لەوە دەكات، كە «هەرێمی كوردستان ئێستا بە هەماهەنگی لەگەڵ توركیا لە هەوڵی ئەوەدان كە دووبارە ڕێكخستنەكانی حزبی بەعسی پێشوو زیندوو بكەنەوە و لە هەولێریش كۆنگرەیان بۆ ڕێك خراوە». بێگومان ئەمەشیان وەك تۆمەت و بوختانەكانی پێشوویان هیچ بنەمایەكی نییە، كە دەیانگوت بنكەی موسادی ئیسرائیلی لە هەولێر هەیە .

لەكاتی هاتنی قاسم ئەعرەجی ڕاوێژكاری ئاسایشی عێراق و شاندەكەی بۆ لێكۆڵینەوە دوای بۆمبارانكردنی هەولێر بە ڕۆكێتی بالیستی لەلایەن سوپای پاسدارانەوە، ڕاشكاوانە لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەیی ڕایگەیاند: «هیچ بنكەیەكی ئیسرائیل لە هەرێمی كوردستان بوونی نییە و ئەوەی دەگوترێت تەنیا درۆ و بوختانە». بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆ جارێكی دیكە لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە كە بەشی سەرەكین لە هاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت، كەوتوونەتەوە چنینی ئەم درۆ و بوختانانە؟ بەتایبەتیش كە قەیس خەزعەلی بەوجۆرە قسەی دەكرد، كە ڕۆژێك پێشتر واتە ڕۆژی پێنج شەممە ڕێكەوتی 29ی ئایاری 2025 بە ئامادەبوونی محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق، لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی كۆبوونەتەوە و ئەم پرسە «دووبارە چالاككردنەوەی حزبی بەعس»، پرسی سەرەكیی كۆبوونەوەكەیان بووە و سەرۆك وەزیران خۆی زانیاریی وردی هەواڵگری لەسەر ئەم پرسە خستووەتە ڕوو.

بێگومان ئەم قسانەی قەیس خەزعەلی لە كاتێكدایە كە بەرەو وەرزی هاوین دەچین و لەناو وەرزی هاوینداین، لەبەر ئەوەی لە پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشووری عێراق لە مانگی چوارەوە وەرزی هاوین و گەرما دەست پێدەكات و، هاووڵاتیانی ئەو پارێزگایانەش لەبەر نەبوونی كارەبا و ئاوی خواردنەوە دەڕژێنە سەر شەقامەكان و خۆپیشاندان دەكەن، كە لە ئێستادا لە نەجەف و شارەكانی دیكەی باشوور دەستی پێكردووە، لەگەڵ هەڵكشانی گەرمای زیاتر لە پارێزگاكانی دیكەش دەست پێدەكات و، حكومەتی عێراقیش توانای چارەسەركردنی گرفتی «كارەبا و ئاوی خواردنەوە»ی نییە، بۆیە مەترسیی ئەوەی هەیە، خۆپیشاندەكان لە بەغدا و بەسرا و مووسڵ و پارێزگاكانی دیكە بە ئاستێك زیاد بكەن، كە بگاتە حاڵەتی توندوتیژی، بۆیە لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی دەیانەوێت كێشەیەك دروست بكەن، بۆ ئەوەی كێشەی كارەبا و ئاوی خواردنەوەی پێ داپۆشن و بارودۆخێك دروست بكەن، بۆ ئەوەی كێشەكانی دیكە لەبیر هاووڵاتیان ببەنەوە. بێگومان بە ئەقڵییەتی كاڵفامانەی سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی، باشترین گرفت كە بتوانن ئەو كێشانەی پێ داپۆشن، دروستكردنی كێشە و گرفتە لەگەڵ هەرێمی كوردستان، ئەم پیلانەش هی ئێستا نییە، بەڵكو هەر لە دوای كەوتنی ڕژێمی ئەسەد لە كۆتایی ساڵی 2024 نووری مالیكی ڕایگەیاند: «بەعسییەكان خەریكی خۆڕێكخستنەوەن، بۆ ئەوەی كودەتا بەسەر حكومەتەكەی شیعە بكەن».

بەڵام ئەوەی مایەی گاڵتەجاڕییە، پێشكەشكاری بەرنامەی «المیدان» میقداد حەمیدان، پرسیار لە قەیس خەزعەلی دەكات و پێی دەڵێت: «بەعسییەكان ئەگەر هەشبن، زۆر لاوازن لە چاو ئێوە، باشە ئێوە لەچی دەترسن؟ لە وەڵامدا خەزعەلی زۆر شەرمنانە دەڵێت: «ڕاستە لاوازن، بەڵام لەلایەن لایەنی دیكەوە بەكار دەهنێرێن». بەڵام ڕاستییەكەی ئەوەیە، ئەوەی قەیس خەزعەلی لێی دەترسێت، حكومەتی شیعەی چوارچێوەی هەمانگیی شیعە بڕووخێنێت، دووبارە چالاككردنەوەی حزبی بەعس نییە، بەڵكو پڕۆژەی ڕووناكییە بۆ كارەبای 24 كاتژمێری و تەوابوونی پڕۆژەی فریاگوزاریی ئاوی خواردنەوەیە كە هەر لەم مانگەدا لە هەولێر تەواو دەبێت و كێشەی كەمئاوی بۆ 30 ساڵی دیكە چارەسەر دەكات.

خەزعەلی زۆر باش دەزانێت، بەشێك لە هاووڵاتیانی كۆی پارێزگاكانی عێراق، ئێستا لە هەرێمی كوردستان ژیان بەسەر دەبەن، بەشێكیان بە هۆی بارودۆخی ئاڵۆزی عێراق ڕوویان كردووەتە هەرێمی كوردستان و ئێستا لێرە نیشتەجێن، بەشێكیشیان بۆ سەردان ڕوو لە هاوینەهەوار و ناوچە گەشتیارییەكانی هەرێمی كوردستان دەكەن و، بە چاوی خۆیان پێشكەوتنەكانی كوردستان دەبینن. بۆیە ترسی ئەوەیان هەیە كە چیتر هاووڵاتیانی پارێزگاكانی دیكەی عێراق ئەم گەندەڵی و حوكمڕانییە خراپە لە سەرانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە قبووڵ نەكەن.

لایەنێكی دیكەی شپرزەبوونی سەرانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە ئەوەیە كە چاویان بەو وەرچەرخانە گەورە و ئەرێنییە هەڵنایەت كە لە پەیوەندییەكانی هەولێر و واشنتۆن هاتووەتە ئاراوە و، ترسی ئەوەیان لێ نیشتووە، دوای كردنەوەی كونسووڵخانەی ئەمریكا لە هەولێر كە گەورەترین كونسووڵخانەی ئەمریكایە لە جیهاندا، جێگەی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە گرین زۆنی بەغدا بگرێتەوە، لەمەش زیاتر ترسی ئەوەیان هەیە دوای كردنەوەی كونسووڵخانەی ئەمریكا لەهەولێر، كۆی كونسووڵخانە و نوێنەرایەتیی وڵاتانی جیهان كە لە كوردستان كونسووڵخانە و نوێنەرایەتییان هەیە، جێگەی باڵیۆزخانەكانیان لە بەغدا بگرێتەوە، بەتایبەتی لەم ئیدارە تازەیەی ئەمریكادا، سەرۆك ترەمپ خۆی داوا دەكات، وڵاتان وەبەرهێنان لە ئەمریكا بكەن، بەڵام بواری بە دوو كۆمپانیای گەورەی ئەمریكی داوە بە بڕی 110 ملیار دۆلار وەبەرهێنان لە هەرێمی كوردستان بكەن. ترسی لەمە زیاتریشیان ئەوەی ژووری بازرگانیی ئەمریكا كە نوێنەرایەتیی زیاتر لە 4000 كۆمپانیای گەورەی ئەمریكا دەكات لە هەموو بوارە جیاوازەكاندا، ڕووبكەنە هەرێمی كوردستان و لە چەندین بواری جیاوازدا وەبەرهێنانی گەورە بكەن. ئەم هەنگاوە گەورانە كە لە ئاسۆدا ڕادیارن دەربكەون. سەرانی چوارچێوەی هەماهەنگی بەوجۆرە دەیخوێننەوە كە دەستیان لە بنی هەمانەكە دەردەچێت و خۆری حوكمڕانییان لێ ئاوا دەكات.

6

هەرێمی كوردستان چۆن مامەڵە لەگەڵ پیلانەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دەكات

شەوی 15ی كانوونی دووەمی 2024 كاتێك سوپای پاسداران بە ڕۆكێتی بالیستی ماڵی شەهید «پێشڕەو دزەیی»یان لە هەولێر بۆمباران كرد و، تیایدا بێجگە لە شەهیدبوون و برینداربوونی چەند كەسێك، ژینۆی تەمەن نۆ مانگیش شەهید بوو، مەسرور بارزانی سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان، بۆ بەشداری لە كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی لە داڤۆسی سویسرا بوو. هەر لەگەڵ بیستنی ئەم هەواڵە بەرنامەی سەردانەكەی گۆڕی بۆ هەڵمەتێكی دیپلۆماتیی گەورە لەدژی ئەو كارە نامرۆڤانەیەی دژی ماڵی شەهید پێشرەو و ژینۆی تەمەن نۆ مانگ كە لەو كارەساتەدا شەهید بوو، لەمەش زیاتر سەرۆك وەزیران سەردانی ئەمریكای كرد و لەوێ ئەنتۆنی بلینكن وەزیری دەرەوەی ئەمریكای ئیدارەی بایدن ڕاشكاوانە بە سەرۆك وەزیری كوردستانی ڕاگەیاند «ئیدارەی ئەمریكی بە 360 پلە لە چوارچێوەی سیاسەتی ئەمریكا بەرانبەر بە عێراق پشتیوانی لە هەرێمی كوردستان دەكات».

ئەو كات كە میلیشیا چەكدارەكانی شیعەی وەلائی ڕۆژانە بە درۆن و كاتیوشا هێرشیان دەكرد و سوپای پاسداران بە ڕۆكێتی بالیستی هەولێریان بۆردومان دەكرد، بەرەی مقاوەمەی ئیسلامیی شیعە بانگەشەیان بۆ ئەوە دەكرد، بێجگە لە تاران وەك پایتەختی كۆماری ئیسلامیی ئێران، پایتەختی چوار دەوڵەتی عەرەبیشیان لە ژێر كۆنتڕۆڵدایە كە بریتین لە «بەغدا، دیمەشق، بەیروت، سەنعا»، بە هەموو شێوەیەك هەڕەشەی هەژموونی باڵادەستییان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكرد، بەڵام لە ئێستادا ئەو چوار پایتەختە هەر یەكەیان لە بارودۆخێكی جیاوازدایە، دیمەشق خەریكە سزاكانی لەسەر لادەبرێت و دەبێتە بەشێك لە ڕێككەوتننامەی ئەبراهام و ددان بە ئیسرائیلدا دەنێت. بەیروت لە هەژموونی حزبوڵڵای لوبنانی ڕزگاری بووە و خەریكە وەك دەوڵەت خۆی بونیاد دەنێتەوە، سەنعاش ئێستا لەژێر ڕەحمەتی فڕۆكە و ڕۆكێتی ئەمریكا و ئیسرائیلدایە، دەمێنێتەوە بەغدا، بۆ بارودۆخی ئێستای بەغدا، تەنیا كارتێك كە بەدەستیەوە مابێت، هەرێمی كوردستانە كە هاریكاری بكات بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پێشوازی لێ بكرێت، هەروەها ئەو دیپلۆماتییەتەیە كە ئێستا وەزارەتی دەرەوەی عێراق پیادەی دەكات، كە بێگومان ئەو دیپلۆماتییەش دەگەڕێتەوە بۆ د.فوئاد حسێن كە ئێستا سەرۆكایەتیی دیپلۆماتییەتی عێراقی دەكات و پێشتر سەرۆكی دیوانی سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان بووە و هاوكار و یاریدەدەری سەرۆك بارزانی بووە.

بۆیە ئەگەر سەرانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەم بارودۆخە شپرزەییەی كە كۆی مقاوەمەی ئیسلامی تێی كەوتوون و خۆشیان بەشێكن لەو مقاوەمەیە، بیانەوێت بە گێچەڵ فرۆشتن خۆیان لەو شپرزەییە ڕزگار بكەن، ئەوا گەمە بە ئاگرێك دەكەن، پێش هەر لایەك خۆیان دەسووتێنێت.

هەرێمی كوردستان لەبەر ڕۆشنایی لۆژیك و ڕێنماییەكانی سەرۆك بارزانی ناخزێتە ناو ئەو زۆنگاوەی كە سەرانی چوارچێوەی هەماهەنگی پیلانیان بۆ داڕشتووە، لەمەش زیاتر خۆیان زۆر باش پێگەی دیپلۆماتیی هەرێمی كوردستان لە ئێستادا دەزانن، بۆیە هەقە لەبری گێچەڵ فرۆشتن بە هەرێم وەڵامی ئەو پرسیارەی ئەحمەد مەلا تەڵاڵ بدەنەوە كە لە بەرنامەی «مع ملا طلال» لە یەكێك لە نوێنەرانی چوارچێوەی هەماهەنگی پرسی: «لە كۆنگرەی ئاسایشی جیهانی لە 2025ی میونشن، جیهان وەك سەرۆك پێشوازی لە نێچیرڤان بارزانی كرد، یان محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق؟» لەمەش زیاتر تەنیا لە ماوەی یەك ساڵدا، لە ئایاری 2024 ئەنتۆنی بلینكن لە كۆبوونەوەیەكدا لەگەڵ مەسرور بارزانی دەڵێت: «360 پلە لە سیاسەتمان بەرانبەر عێراق پشتیوانی لە هەرێمی كوردستان دەكەین». لە ئایاری 2025یش مایك ڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، لە بەردەم كۆنگرێس ئەوە دەورووژێنێت «چەند گرنگە پارێزگاری لە هەرێمی كوردستان بكەین» و هۆكاری گرنگیی پاراستنی هەرێمی كوردستان بۆ بەرژەوەندیی ئەمریكا بۆ كۆنگرێس ڕوون دەكاتەوە.

سەدام حوسێن دوای دەرچوونی بڕیاری 688ی نێودەوڵەتی و دابینكردنی ناوچەی دژە فڕین و نەوای ئارام بۆ كوردستان، دەیزانی ناتوانێت هیچ كۆنتڕۆڵێكی بەسەر كوردستاندا هەبێت، بۆیە بڕیاری دا دامودەزگاكانی لە هەرێمی كوردستان بكشێنێتەوە، بەڵام بەرەی كوردستانی لەسەر پێشنیاری سەرۆك بارزانی بە ئەنجامدانی هەڵبژاردن و دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان وەڵامی دایەوە، لە ئێستاشدا بارودۆخی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لە دوای پەیامەی مایك ڕۆبیۆ لە بارودۆخی ساڵی 1991ی ڕژێمی بەعس و سەدام حوسێن دەچێت، بۆیە پەنا بۆ بڕینی مووچە و بوودجەی كوردستان دەبەن، بۆیە دەبێت چاوەڕێی ئەوە بین ئەمجارە سەرۆك بارزانی بە چ میكانیزمێك وەڵامیان دەداتەوە.