ئەحمەد جەمیل، بەڕێوەبەری گشتیی كشتوكاڵە لە پارێزگای دهۆك و یەكێكە لەو ئەندازیارە كشتوكاڵییانەی كە لەسەر ئاستی زانستی و پراكتیكی، ساڵانێكی زۆرە لە بواری كشتوكاڵدا كار دەكات، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا)، لەسەر پاشخانی ئەزموونی گەڵاڵەبووی و زانستی و پراكتیكی، بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

كۆبوونەوەی ئەم هەموو پسپۆڕ و بەرپرسانە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئەم پرسە گرنگە «بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ» جێگەی خۆشحاڵییە و دەستخۆشییش لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە زەمینەی بۆ ئەم گفتوگۆ گرنگە ڕەخساندووە.

 سەبارەت بە پێویستیی بوونی پەیوەندییەكی پتەو لە نێوان دامەزراوەكانی وەزارەتی كشتوكاڵ و كۆلێژەكانی كشتوكاڵ، من ماوەیەكی زۆرە بەڕێوەبەری كشتوكاڵی پارێزگای دهۆكم و پەیوەندییەكی زۆر باشمان لەگەڵ كۆلێژی كشتوكاڵی زانكۆی دهۆك هەیە، ئەم كۆلێژە هەر نامەیەكی ماستەر، یان دكتۆرا مۆڵەت بدات، پێشتر بە نووسراوێكی فەرمی دەینێرێتە لای ئێمە بۆ ئەوەی ئێمە ڕای خۆمانی لەسەر بدەین، ئەوكات توێژینەوەكە دەست پێدەكەن، بۆیە دەتوانم بڵێم یاداشتێكی لێكتێگەیشتن لە نێوان بەڕێوەبەرایەتیی كشتوكاڵ و ئەنجومەنی كۆلێژی كشتوكاڵ هەیە، زۆر جارن ئەنجومەنی كۆلێژی كشتوكاڵ بانگهێشتم دەكەن و بەشداریی كۆبوونەوەكانیان دەكەین، كە ئەمە زۆر گرنگە.

پرسەكانی تایبەت بە كەرتی كشتوكاڵ، پرسێكی ئاڵۆزن، بەو مانایەی دەبێت بۆ هەر پلانێكی كشتوكاڵی ژێرخانێكی بۆ دروست بكەیت، كە ئەویش پەیوەستە بە «خاك و ئاو»، لەمەش زیاتر كاتێك باس لە كەرتی كشتوكاڵ دەكەین هەموو چاوەكان دەخرێنە سەر وەزارەتی كشتوكاڵ، بۆ ئەمەش وەزارەتی كشتوكاڵ بەردەوام دوو جۆر پلانی هەیە، یەكیان پلانی ساڵانەیە و ئەوی دیكەیان پلانی درێژخایەنە، لە پلانی ساڵانەدا ئێمە ڕووپێوی ئەوە دەكەین، چۆن جوگرافیای چاندنی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان بۆ بازاڕ دیاری بكەین، پلانی درێژخایەنیش بۆ ماوەی 5-10 ساڵە كاری لەسەر دەكرێت، بۆ ئەوەی نەخشەیەك هەبێت بۆ 10ساڵی داهاتوو چۆن هەنگاو هەڵدەگرین.

ئێمە لە دابەشكردنی جوگرافیای چاندنی بەروبوومە كشتوكاڵییەكاندا گرفتمان هەیە و، گرفتەكە ئەوەیە كە بەروبوومەكان بەپێی پێداویستیی بازاڕ ناچێندرێن، هەر بۆ نموونە ئێستا لە سنووری پارێزگای دهۆك ئاستی بەرهەمی خەیار گەیشتووەتە 105 هەزار تۆن، باشە ئەگەر ئەم بەرهەمە زۆرە بەشێكی لێ نەنێردرێت بۆ پارێزگاكانی دیكەی عێراق، ئایا نرخی كیلۆیەك خەیار نایەتە سەر پەنجا دینار؟ ئێمە بەردەوام هەوڵمان داوە كە بازاڕی پارێزگاكانی دیكەی عێراق كراوە بن بۆ بەرهەمەكانمان، بەڵام كاتێك عێراق ڕێگە نادات بەرهەمەكانی ئێمە بگاتە بازاڕی پارێزگاكانی دیكەی عێراق، بۆیە جووتیار ناچار دەبێت بەرهەمەكەی بڕژێنێتە سەر شەقامەكان.

لە ماوەی 4-5 ساڵی ڕابردوودا كەرتی كشتوكاڵ لە پارێزگای دهۆك بەرەوپێشچوونی زۆر باشی بە خۆیەوە بینیوە، ئەم پێشكەوتنە ڕەنگدانەوەی پێكەوە گرێدانەوەی سێ گۆشەیەكە كە بریتین لە «كەرتی تایبەت، زانست واتە زانكۆ و ناوەندەكانی توێژینەوە، پشتگیریی حكومەت». گرنگە ئاسانكاری بۆ كەرتی تایبەت بكرێت و هان بدرێت بۆ ئەوەی سەرمایەكەی لە پڕۆژەی كشتوكاڵیدا بخاتەگەڕ، لە هەمان كاتدا زانكۆ و ناوەندەكانی توێژینەوەش پێویستە ڕێنمایی بدەن و حكومەتیش بە ڕێگەی یاسا و ڕێنماییەكان سەرپەرشتیی بكات و پڕۆژەكەشی بۆ بپارێزێت. پاراستنی پڕۆژەی كشتوكاڵی زۆر گرنگە، هەر بۆ نموونە ئێستا ئێمە لە قەزای سێمێل لە سنووری پارێزگای دهۆك كارگەیەكی دۆشاوی تەماتەمان هەیە، ئەگەر هەوڵ نەدەین بەرهەمی ئەم كارگەیە وەك بەرهەمێكی خۆماڵی بپارێزین و سنوورەكان كراوە بن و بە كەیفی خۆیان دۆشاو هاوردە بكەن، ئەوا دوای ساڵێك دووان ناچار دەبین ئەو كارگەیە دابخەین، زۆر بە ئاشكرا دەوڵەتانی دراوسێی هەرێمی كوردستان شەڕی ئابووریمان لەگەڵ دەكەن، ئامادەن زۆر بە هەرزان بەروبوومەكانی خۆیان بنێرنە كوردستان بۆ ئەوەی ئێمە بایەخ بە كەرتی كشتوكاڵ و پیشەسازیی خۆراك نەدەین. سەرنج بدەن ئێمە ساڵانە چەندە پارە تۆنیا بە بەروبوومی دانەوێڵەی وشك دەدەین. من دڵنیام زیاتر لە یەك ملیار دۆلارە، پرسیار لێرە ئەوەیە ئەو كۆمپانییانە بۆ نایەن لە كوردستان كارگەی خۆیان دابمەزرێنن؟ بێگومان بۆ ئەوەیە ئێمە لەم بوارەدا هەر لە دواوە بین و هیچ پێش نەكەوین.

بەم دواییە سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە پارێزگای دهۆك بەردی بناغەی بۆ پیشەسازیی خۆراك لەسەر ڕووبەری 1300 دۆنم زەوی دانا، ئەم كارگانەی بۆ پیشەسازیی خۆراك لەو ڕووبەرە دادەمەزرێن، هەموویان بە ڕێگەی كەرتی تایبەت دادمەزرێن، كە كەرتی تایبەت هاتە ناو پڕۆژەكە، پڕۆژەكەش سەركەوتوو دەبێت، بۆچی؟ لەبەر ئەوەی كەرتی تایبەت بۆ ئەوەی قازانجی خۆی مسۆگەر بكات ناچارە بەدوای زانست و تەكنەلۆژیای نوێدا بگەڕێت، بۆ ئەوەی بەرهەمەكەی زیاد بكات و تێچووی بەرهەمهێنان كەم بكاتەوە.

خاڵی دیكەی گرنگ بۆ سەرخستنی پەرەپێدانی كشتوكاڵ بە بازاڕكردن و دۆزینەوەی بازاڕە بۆ بەرهەمە كشتوكاڵییەكان، باشە ئەگەر بازاڕ بۆ بەرهەمە كشتوكاڵییەكان وەك پێویست نەبێت، جووتیار دوای ئەو هەموو ماندووبوونەی زەرەر دەكات، واتە ساڵی داهاتوو پاشەكشە دەكات و واز لە بەرهەمهێنان دەهێنێت. ئێستا لەسەر ئاستی پارێزگای دهۆك بەرهەمهێنانی گەنم تا دەگاتە تەواوی بەرهەمەكانی كێڵگە ئێمە لە پێداویستی خۆمان زیاتر بەرهەم دەهێنین، بێجگە لەو بەرهەمە كشتوكاڵییانەی لەگەڵ كەشوهەوای دهۆك ناگونجێن، بۆیە ئێستا ئێمە لە دهۆك كێشەی بەرهەمهێنانمان نییە، بەڵكو بۆ ساخغكردنەوەی بەروبوومە كشتوكاڵییەكانمان كێشەی بازاڕمان هەیە.

هەر لەسەر پرسی بەبازاڕكردن، بەڕاستی هەتا ئێستا لای جووتیاری ئێمە هۆشیاریی بە پاكێجكردن نییە، باشە دەكرێت سندووقێك سێو بەشی سەرەوەی هەمووی باش بێت و ژێرەوەی سێوی خراپ بێت، بەڕاستی ئەمە متمانەی كڕیار كەم دەكاتەوە، ئێستا ئێمە خەریكین لەگەڵ كۆمپانیای ئای تی سی بۆ پاكیجین «itc packaging» كۆمپانیایەك بۆ پاكیجنی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان دادەمەزرێن، لەو كۆمپانیایە هەموو بەروبوومەكان بە پێوانەی خۆی جیا دەكەینەوە و بە پاكیجنێكی مۆدێرن دەیخەینە بازاڕەوە و ئەمە دەكەینە نموونەیەك بۆ جووتیارانی پارێزگای دهۆك، بۆ ئەوەی فێر بن چۆن پاكێجینی بەروبوومە كشتوكاڵییەكانیان بكەن، هەروەها بۆ ئەوەی فێربن كە ناكرێت بە شێوەیەكی هەڕەمەكییانە خەیار بكەیتە ناو نایلۆنێك یان تەماتە بكەیتە ناو سندووقێكەوە، دەبێت هەمووی جیا بكرێتەوە و ڕێك بخرێت بۆ ئەوەی كڕیار ئەو متمانەیەی هەبێت كە ئەوەی دەیكڕێت، سوود لە هەمووی وەردەگرێت.

- ئەنجامدانی پڕۆژەی گەورە بە هاوبەشی لە نێوان كەرتی گشتی و تایبەت « private public partnership»، ئەمە سیستمێكی زۆر گرنگە لە كوردستان پەیڕەو بكرێت. ئەوەندەی من ئاگادارم لەلایەن وەزارەتی پلاندانانەوە ڕێنماییشی بۆ دەرچووە و باشترین ڕێگەیە بۆ پێشخستنی كەرتی تایبەت، هەر بۆ نموونە ئێستا پارێزگای دهۆك 53% ئاوی هەموو كوردستانی هەیە، بەڵام هەتا ئێستا نەمانتوانیوە ئەم ئاوە وەك پێویست بەڕێوە بەرین. باشە ماقووڵە ئێمە سێ ڕووبارمان هەبێت، بەنداوێكی گەورە و چەندین پۆندمان هەبێت، كەچی بچین بە ئاوی ژێر زەوی كێڵگەكانمان ئاو بدەین؟

 ئێمە لە دهۆك ڕاپرسییەكمان كرد سەبارەت بەوەی ئەگەر كۆمپانیایەك ئاو بگەیەنێتە كێڵگەكان پشتگیریی دەكەن؟ هەموو جووتیاران ڕازی بوون كە ساڵانە پارەی ئەو ئاوە بدەن كە لەو پڕۆژەیە وەریدەگرن، ئەمەش واتە جووتیاران بە سیستمێكی نوێ و بە تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو ئاوەكەی بۆ دەگەیەندرێتە سەر كێڵگەكەی و كۆمپانیای تایبەت هەن و ئەم كارە بە ئاسانی دەكەن.

- سەبارەت بە بەڕێوەبردنی خاك، ئەم پرسە پرسێكی زانستیی تەواوە و ئێمە فەرامۆشمان كردووە، بۆیە ئەگەر نەزانین خاك بە شێوەیەكی دروست و زانستی بەڕێوە بەرین، ئەوا دوای چەند ساڵێك ئەم خاكە پیت و بەرەكەتی نامێنێت و بەرهەم نادات، بۆیە دەبێت ئێمە ددان بەوەدا بنێین، بەڕێوەبردنی خاك بەو شێوەی ئێستا دەیكەین هەڵەیە، ئەو پەین و نیتراتانەی بەكاریان دەهێنین، خاكەكە پیس دەكەن و پاشان ئەو خاكە بە كەڵكی چاندن نایەت.

من پڕۆژەی توێژینەوەیەكم هەبوو كە پارێزگای دهۆك و سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی وەزیرانیش ڕەزامەندییان لەسەر داوە، لەم توێژینەوەیەدا ئێمە ڕووپێوی 134 ملیۆن دۆنم زەویی سنووری پارێزگای دهۆك دەكەین، لەم ڕووپێوەدا شیكردنەوە بۆ خاك و ئاو و كەشوهەوا هەیە، تەواوی ناوچەكە پۆلێن دەكات بۆ ئەوەی بزانرێت هەر ناوچەیەك لەناو ئەم ڕووپێوەدا چ جۆرە كشتوكاڵێكی تێدا بكرێت، چ جۆرە پەینێكی تێدا بەكار بهێنرێت، بۆ ئەوەی بزانرێت چی دەچێنین و چی وەردەگرینەوە. لە ئێستادا جیهان هەنگاو بەرەو بەرهەمی ئۆرگانی و تەندروست هەڵدەگرێت، سبەی ئەگەر ئەو تایبەتمەندییانە لە ناو بەرهەمەكانی ئێمەدا نەبێت، هیچ دەوڵەتێك ئامادە نابێت بەرهەمەكانی ئێمە بكڕێت.