شۆڤێنییەكانی دژ بە كورد لەناو حكومەتی عێراق و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵیدا، بە عەقڵییەتی دژایەتیكردنی كوردستان و ڕاگرتنی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان زیاتر لە 24 ملیار دۆلار زیانیان بە ئابووری و دارایی عێراق و هەرێمی كوردستان گەیاندووە. پێشێلكردنی مافەكانی گەلی كوردستان لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی ئەجیندەیەكی دەرەكی، دوور لە هەستی نیشتمانییەوە بەردەوامە و ئەوەتا بۆ زیاتر لە دوو ساڵ دەچێت، ئەم دۆسێیە بە چەقبەستوویی و بێ چارەسەر ماوەتەوە و، هەرجارەو گێچەڵ و كێشەیەكی نوێ دەخولقێنن. گۆڤاری گوڵان لە دیدارێكیدا لەگەڵ نەهرۆ ڕەواندزی، جێگری سەرۆكی لێژنەی نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ئەم پرسانەی تاوتوێ كرد.

 

* بەپێی هەمواری یاسای بوودجە و ئەو دەقەی پەیوەندی بە تێچوونی بەرهەمهێنانی نەوتی كێڵگەكانەوە هەیە، دەبوایە لە ماوەی 60 ڕۆژدا بەغدا لەگەڵ كۆمپانیاكان ڕێك بكەون، بۆ ئەوەی خەمڵاندن بۆ تێچوونی بەرهەمهێنانی كێڵگەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان بكەن و دەست بە هەناردەكردنەوەی بكرێت، پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی تاكو ئێستا ئەم دۆسێیە بێ چارەسەر ماوەتەوە؟

- لە دانوستانەكانی دۆسێی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان هیچ كێشەیەك نییە، هەروەكو ئەوەی لە بابەتی هەمواركردنەوەی یاسای بوودجە لە ماددەی 12 بڕگەی دووەم / ج هاتووە، ئەوەی پەیوەندی بە تێچوونی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، لە ناو هۆڵی پەرلەمان تێپەڕێندرا و تێچوونی سەرەتایی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێمی كوردستان كرا بە 16 دۆلار، تا ئەو كاتەی كۆمپانیایەكی بیانی و بێلایەن لە ماوەی دوو مانگدا تێچوونی ڕاستەقینەی بەرهەمهێنانی نەوت لە كێڵگەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان دیاری دەكات، بەڵام لە گفتوگۆكان بابەتی نوێ هاتە پێشەوە، لەوانە لەو 280 هەزار بەرمیلە نەوتەی ڕۆژانە لە كێڵگەكانی نەوتی هەرێمی كوردستانەوە بەرهەم دەهێنرێت، هەرێمی كوردستان داوای 115 هەزار بەرمیلی نەوتی كردووە بۆ ئەوەی بپاڵێورێت و بۆ بەكارهێنانی ناوخۆ بەكاری بهێنێت، هەروەها لە یاساكەی بوودجە كە هەموار كرایەوە، لە ماددەی 12 باسی ئەوە نەكراوە كە 16 دۆلار خەرج بكرێت، بۆ ئەوەی نەو نەوتەی كە دەردەچێت لە هەرێمی كوردستان بەكار بێتەوە، ئەمەش پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە. ئێستا ئەو نەوتەی دەڕوات بۆ دەرەوە حكومەتی عێراق پارەكەی داوە كە 16 دۆلارە، ئەی ئەو چەند سەد هەزار بەرمیل نەوتەی ڕۆژانە بۆ بەكارهێنانی ناوخۆ خەرج دەكرێت، كێ پارەكەی دەدات؟ خۆ ئەمە پێداویستیی هاووڵاتیانی كوردستان دابین دەكات و سازشی لەسەر ناكرێت. شاندی عێراق ڕەزامەندییان نیشان داوە كە 115 هەزار بەرمیل نەوت لە ناوخۆدا بەكار بێت، كە دەكرێتە بەنزین و گازوایل و هەموو ئەوانە خەرج دەكرێت، بەڵام دیسانەوە كێشەیەكی دیكەیان ناوەتەوە، بەوەی دەبێت داهاتەكەی بۆ حكومەتی عێراق بچێتەوە. ئێمە مەرجی ئەوەمان داوا كردبوو، كە ئەو 16 دۆلارەی بەرهەمهێنانی نەوتیش بدرێتە ئەو كۆمپانیانەی ئەم نەوتە بەرهەم دەهێنن، بۆیە ئەمەش پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە بۆ ئەوەی ئەو 115 هەزار بەرمیلە لە یاسای بوودجە دابنرێتەوە و ئەو 16 دۆلارەشیان بۆ خەرج بكرێت. بەداخەوە حكومەتی عێراق دوور لە هەموو بنەما دەستووری و یاسا و تەنانەت بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵی و عورف و ڕێككەوتنەكان هەڵسوكەوت دەكەن و بەیاننامەی توند بڵاو دەكەنەوە، كە دوورە لە هەموو بنەماكانی (هاوسەنگی و سازان و هاوبەشی). ئەوان لە بوودجەی سەروەری كە پشكی ئێمەشی تێدایە پارەی نەوت و بەنزین پاڵپشتی دەكەن بۆ خەڵكی پارێزگاكانی خۆیان، تەنانەت ئەو بڕە نەوتە سپییەی كە ناردیان و یەك لەسەر سێی پێداویستیی ناوخۆی هەرێم ناكات، كەچی لە ڕێژەی سەدی هاتووی لە بڕی 50ملیۆن لیترەكەش تەنیا بە ڕێژەی لە 66% هات و ئەویشیان بڕی. من خۆم چوار داوام بۆ دادگای فیدڕاڵی لەسەر ئەم بابەتە بەرز كردووەتەوە و خۆیشم مورافەعەم كردووە لە ئەرشیفی كۆمپانیاكە دۆكیومێنتیش هەیە، كەچی ڕەزامەندی نەدرا لەسەر هەر چوار داواكە، لە ڕێگەی پەیوەندییەكانی خۆمەوە لەگەڵ سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق پێش مەوعدی دادگا ئەو بابەتانەی ویستم جێبەجێی بكەم گفتوگۆمان كرد، كەچی دواتر بەپێی ئەو ڕێككەوتنە ئەو 115 هەزار بەرمیلەی كە خەرج دەكرێت داهاتەكەی بۆ حكومەتی عێراقییە، ئێمەش ئەو مەرجەمان دەستنیشان كرد، كەوا دەبێت ئەو نەوتە وەكو خۆی بگات بە هاووڵاتیانی كوردستان و لە بەنزین و گازیش بەشمان هەبێت و پێداویستیی هاووڵاتیان پڕ بكرێتەوە، كە گومانمان هەیە حكومەتی عێراقی بۆ دابینكردنی بابەتی نەوت و بەنزین و گاز بە هەمان شێوە بەو پاڵپشتییەی نرخ كە دەیداتە هاووڵاتیانی عێراقی بیداتە هاووڵاتیانی كوردستانیش.

* بەڵام كێشەی ئەو یەك ملیار دۆلارەی قەرزی كۆمپانیاكانیش هەیە، ئایا ئەم بابەتە بە كوێ گەیشتووە؟

- بابەتی قەرزی كۆمپانیاكانی نەوت كە یەك ملیار دۆلارە بە هەڵە لە ڕاگەیاندنەكانەوە باسی لێوە دەكرێت، ئەو بابەتە ئەو كاتە بوو كە بەپێی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان ڕاگیرابوو، كە دەبوایە بە ڕێگەی «سۆمۆ» بنێردرێت، ئەوە بوو بە نزیكەی سێ مانگ ئەو كۆمپانییانەی نەوت كە لە هەرێمی كوردستان كار دەكەن، ڕۆژانە60- 90 هەزار بەرمیل نەوتیان تەسلیمی پاڵاوتگەكانی عێراق دەكرد، بێ ئەوەی هیچ لەو بڕە پارەیەی كە دەبوایە پێیان بدرێت، بۆیان دابین بكەن، بەڵام ئەم بابەتە كێشەیەكی ئەوەندە گەورە نییە كە ببێتە هۆكاری ڕاگرتنی دووبارە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان، ئەوەی كێشەیە لەمەودوایە كە دەبێت بزانرێت تێچوونی بەرهەمهێنانی نەوت لەسەر چ شێوازێك خەرج دەكرێت، ئالێرەدا كۆمپانیاكان داوای زەمانەت دەكەن و مافی خۆشیانە ئەم داوایە بكەن. 

* پێت وانییە ئەم كەیسەی دووبارە هەناردەكردنەوەی نەوت و ڕێكەوتن لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییەكان كە لە كوردستان كار دەكەن، بەغدا بە هەمان شێوەی بڕیاری ناردنی مووچە مامەڵەی لەگەڵ دەكات، هەروەكو ئەوەی ئێمەی كورد دەروەزەمان كردبێت؟

- بابەتی نەوتیش لە عێراق بەرانبەر كورد وەكو هەموو بابەتەكانی دیكەی مافی كورد كەوتووەتە ژێر كاریگەریی سیاسی و میلیشیات و حزبەكان و ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێرانەوە، بۆیە بەڵێ بە هەمان شێوەی مووچە مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆسێیەش دەكرێت. بەداخەوە دەسەڵاتدارانی عێراق و لایەنە سیاسییەكانیان بەردەوام لەناو موزایەدەی سیاسی و هەڵمەت و پڕوپاگەندەی هەڵبژاردندان و نەیانتوانیوە لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیای تەسكی حزبی و دژایەتیكردنی كورد خۆیان ڕزگار بكەن، لە كاتێكدا وەكو ڕۆژی ڕووناك دەزانن گرێبەستەكانی هەرێم باش و یاساییە و هەر خۆشیان لە گرێبەستە نوێیەكان لاسایی گرێبەستەكانی هەرێم دەكەنەوە.

لەلایەكی دیكەوە كێشەكان ئاڵۆزن، بۆ نموونە لەلایەك توركیا پێی خۆشە نەوتی هەرێمی كوردستان هەناردە بكرێتەوە، لەلایەكی دیكە پێی ناخۆشە، عێراق داوا لە توركیا دەكات بەپێی بڕیاری دادگای پاریس ملیار و 500 ملیۆن دۆلار غەرامە بدات، لە بەرانبەر ئەو نەوتەی پێشتر هەناردە كراوە لە ڕێگەی بۆرییەكانەوە، لە بەرانمبەریشدا توركیا داوا دەكات، لەبەرانبەر ڕاگرتنی هەناردەی نەوت بە بۆرییەكان لەو ڕۆژەی كە ڕاگیراوە، عێراق غەرامە بدات بە توركیا كە دوو ساڵی تێپەڕ كردووە و هەمووی لەسەر حكومەتی عێراق حیسابە و گەیشتووەتە زیاتر لە 700 ملیۆن دۆلار غەرامە، لەلایەكی دیكەوە ئابووری لەناو میلیشیاتەكانی عێراقدایە و دزین و بردنە دەرەوەی نەوت بووەتە مافیا لە ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق. بەم شێوەیە بە هیچ شێوەیەك دڵنیایی نییە بەوەی نەوتی عێراق بۆ عێراقییەكان بێت، ئەوان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان لەناو دۆسێی نەوت تێكەڵ و ئاڵۆزییان دروست كردووە و تەنانەت سەرجەم دۆسێكانی نەوت و داهاتی ناوخۆ و مووچەی فەرمانبەران پێچەوانەی ئەو دەستوور و یاسا و دادگا فیدڕاڵییەی ئیدعای بۆ دەكەن، هەڵسوكەوت دەكەن، بەردەوام هەرێم ڕاپێچی گێچەڵ و كێشەی دروستكراوی نوێ دەكەن. باشە وڵاتێك ڕۆژانە لە نێوان 4- 4،5 ملیۆن بەرمیل نەوت بفرۆشێت، ئەمە حاڵی دارایی و ئابووری وڵاتەكەی بێت، ئەمە بە تەئكید بۆ ناشەفافییەت و گەندەڵی و بێسەروبەری و لاوازیی ئەدای وەزارەتەكانی عێراق دەگەڕێتەوە، بۆیە زۆر زەحمەتە لە عێراق لە مەسەلەی نەوت شەفافییەت هەبێت و ڕێگری لە دەستتێوەردان و تاوانكاریی لەم دۆسێیە بكرێت.

* لە جووڵاندن و بەدواداچوونی ئەم بابەتانە، بۆچی نوێنەرانی كورد لە بەغدا لاوازن؟ ئایا ئەمە بۆ ئاراستەی هەندێك لەو حزبانەی كوردستان دەگەڕێتەوە كە بەرژەوەندیی كورد لە بەغدایان تێكەڵ بە بەرژوەندییەكانی خۆیان لە هەرێمی كوردستان كردووە؟

- ئێمەی نوێنەرانی كورد لە بەغدا كەموكورتییەكمان هەیە و لە ئاستی پێویست نین بە شێوەیەكی گشتی لە هەموو حزبەكان بێ جیاوازی، بۆ نموونە لە بوودجەی عێراق كە دادەنرێت، ئێمەی پەرلەمانتاران بەگشتی بە پەرلەمانتارانی كوردیشەوە، ڕۆڵێكی چاودێریمان هەیە كە ئەم بوودجەیە چۆن جێبەجێ دەكرێت و ئایا وەزارەتەكان لە سەرووی ئەم بڕە پارەیەی كە بۆیان دانراوە، خەرجییان هەیە و بۆ چی خەرج كراوە و چۆن بووە. بۆ نموونە لە ساڵی 2023 عێراق بۆی هەبوو 12 تریلیۆن و 500 ملیار دیناری عێراقی خەرج بكات، كەچی زیاتری خەرج كردووە، كە 19 تریلیۆن و 500 ملیار دینار بووە، واتە 7 تریلیۆنی لە سەرووی ئەو بودجەیەوە كە بۆی دانراوە، خەرجی كردووە. من نووسراوم ئاراستەی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقی كرد، كەچی وەڵامیان نەبوو، بەڕاستی بابەتی زۆر هەیە ئێمەی نوێنەرانی كورد لە بەغدا لێی غافڵین.

* بابەتێكی دیكە كە بۆ عێراق و هەرێمی كوردستانیش گرنگە، دابەزینی بەهای نەوت و ئەگەری زیاتر دابەزینیەتی، ئایا ئەمە تا چەند كاریگەریی لەسەر لایەنی ئابووری و دارایی عێراق دەكات؟

- بابەتی نەوت و بەهاكەی كە بەپێی پرسە سیاسی و سەربازییە جیهانی و ئیقلیمییەكان و بڕی هەناردەكردنی نەوتی وڵاتانی ئۆپێك بڵاس، هەمووی كاریگەری لەسەر دۆسێی نەوتی عێراق و هەرێمی كوردستان و بابەتە ئابووری و داراییەكان هەیە. هەستان و دابەزینی بەهای نەوت لەژێر كاریگەریی ئەو شەڕ و ململانێ سیاسییانەوە كە لەجیهاندا ڕوو دەدەن، یان ڕووی داوە، كاریگەریی لەسەر بەهای جیهانیی نەوت هەیە، دابەزینی نەوتیش شوێنەوارەكەی لەسەر بودجەی عێراق قورسە، بوودجەیەك زیاتر لە 95%ی پشتی بە فرۆشتنی نەوت بەستبێت، چۆن دابەزینی نرخی نەوت كاریگەریی لەسەر عێراق و كوردستانیش نابێت؟ خۆ ئەگەر عێراق بە هۆی ئەو میلیشیاكانەوە تووشی شەڕێك بێت، ئەوا بۆ لایەنی دارایی و ئابوورییەكەی كارەساتە. عێراق دەوڵەتێكی گەورەیە و ژمارەی دانیشتووانەكەی زۆرە و خەرجییەكانی لە زیادبووندایە و بەشی هەرە زۆری بوودجەكەشی پشتی بە داهاتی نەوت بەستووە، بۆیە گرنگە دوور لە سیاسەت لایەنە سیاسییەكانی عێراق كار بۆ بژێوی ژیانی هەموو خەڵكی عێراق بە كوردستانیشەوە بكەن، بەبێ جیاوازی.