كاتی ئەوە هاتووە هەندێك پرس زۆر بە ڕاشكاوانە باس بكەم. پرسی مووچەیان وا لێ كردووە، وەك ئەوەی خەبات و تێكۆشانی ئەو هەموو ساڵانەی ئەم میللەتە، خەباتی ئەو هەموو سەركردە قارەمانانە، ئەو هەموو شەهیدە و ئەو هەموو ئەنفال و كیمیابارانە هەمووی لەبەر ئەوە بووە، داوای مووچەیان كردووە. من لێرەش دەڵێم: ئەم شێوەی ڕەفتارەی كە لەگەڵ پرسی مووچە و میللەتی كورد و خەڵكی كوردستان دەكرێ، لەمەودوا وەكوو مانگەكانی پێشتر كردوویانە، بە هیچ شێوەیەك قابیلی قەبووڵ نییە. من ئەمە بە سووكایەتی دەزانم بۆ خوێنی شەهیدان، بۆ خەباتی گەلی كوردستان، بۆ مێژووی پڕ سەروەریی ئەم میللەتە.

بەغدا دەبێ مامەڵە لەگەڵ شەرعییەتی هەرێم بكات. لە ئۆكتۆبەری ڕابردوو هەڵبژاردن بووە و هەڵبژاردنیش سەنگی هەموو لایەكی پیشان داوە. ئەگەر چەند كەسێك لەبەر هەر مەبەستێك بێت، یان لەبەر هەر هۆیەك بێت كە خۆیان قەناعەتیان پێیە، بچن شكایەت بكەن، یان گلەیی بكەن، یان بانگەشەی ئەوە بكەن، مامەڵە لەگەڵ ئەوانە بكەن، ئەمە پێشێلكردنی دەستوورە، پێشێلكردنی شەرعییەت و هەموو شتێكە. ئەگەر مەبەست ئەوەیە كە فیدڕاڵییەت نەماوە؟ با بە ڕاشكاوانە پێمان بڵێن: ئێمە قەناعەتمان بە فیدڕاڵییەت نەماوە و دەبێت حكومەتی مەركەزی بێت، ئەو وەختە ئەوەی قەبووڵی دەكات، قەبووڵی دەكات، ئەوەی قەبووڵیشی نەكات، بڕیاری خۆی دەدات. بەڵام ئەو مامەڵەی ئێستا لەگەڵ هەرێم دەكرێت، مامەڵەیەك نییە هی فیدڕاڵی بێت.

 

سەرۆك بارزانی

كۆنگرەی یەكگرتنەوەی یەكێتیی قوتابیان و یەكێتیی لاوانی دیموكراتی كوردستان – 15ی ئایاری 2025-

 

 

دیداری دۆناڵد ترەمپ لەگەڵ ئەحمەد شەرع سەرۆكی ئێستای سووریای قۆناغی ڕاگوزەر بە ئامادەبوونی شازادەی جێنشینی سعودیە (محەمەد بن سەلمان) و بە بەشداریی ڕەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆك كۆماری توركیا بە ڕێگەی تەلەفۆنەوە، بە گەورەترین وەرچەرخانی سیاسی و بە هەنگاوی یەكەمی پراكتیزەكردنی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دادەنرێت.

دوای ئەم دیدارەی ترەمپ لەگەڵ شەرع، كارۆلینا لیفیت (وتەبێژی فەرمیی كۆشكی سپی) لێدوانێكی لە تۆڕی كۆمەڵایەتیی «ئێكس» بڵاو كرایەوە كە تیایدا ئەو پێنج خاڵە سەرەكییەی باس كردووە كە ترەمپ لە دیدارەكەیدا بە شەرعی ڕاگەیاندووە:

• دەوڵەتی سووریا دەبێت ببێتە بەشێك لە ڕێككەوتنی ئیبراهیم و ددان بە دوڵەتی ئیسرائیلدا بنێت.

• دەركردنی تیرۆریستە بیانییەكان، بەتایبەتی ئەو تیرۆریستانەی كە هاوشانی شەرع شەڕیان كردووە و تاوانبارن بە ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی و تاوانكاریی جەنگ لە سووریادا.

• وەدەرنانی چەكدارانی فەلەستینی لەناو خاكی سووریا بە تایبەتی چەكدارانی «حەماس و جیهادی ئیسلامی» كە ئەمریكا لە لیستی تیرۆر تۆماری كردوون و پێشتر لەسەردەمی ڕژێمی بەشار ئەسەد داڵدە دراون.

• هاوكاریكردن حكومەتی سووریا لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ ڕێگرتن لە دووبارە سەرهەڵدانەوەی تیرۆریستانی داعش.

• ترەمپ داوای لە شەرع كردووە كە دەبێت ئەو كەمپ و بەندیخانانەی كە بەندكراوەكانی تیرۆریستانی داعشیان تێدایە، لەلایەن دەوڵەتی سووریاوە بەرپرسیاریەتیی پاراستنیان هەڵبگیرێت.

ئەم گفتوگۆیەی ترەمپ كە لەگەڵ شەرع ئەنجامی داوە بە ئامادەبوونی شازادەی جێنشینی سعودیە و سەرۆك كۆماری توركیا و ئاگاداریی دەوڵەتی قەتەر بووە و، ئاراستەی ڕووداوەكان بەوجۆرە خوێندنەوەی بۆ دەكرێت، كە ئەحمەد شەرع لەگەڵ ئەو تەوەرانەی ترەمپ لەگەڵی باسی كردوون، هیچ كێشەیەكی نەبووبێت و بە هەموویان ڕازی بووبێت. هەر بۆیە هاوكات لە دوای ئەم كۆبوونەوەیە سزاكانی ئەمریكا لەسەر دەوڵەتی سووریا هەڵگیران بەو 10 ملیۆن دۆلارەشی بۆ كوشتنی ئەبومحەمەدی جۆلانی (تیرۆریستی پێشوو) و ئەحمەد شەرعی ئێستای سەرۆكی سووریا تەرخانی كردبوون.

سزاكانی ئەمریكا لەسەر دەوڵەتی سووریا دوو بەشن، بەشێكیان ڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتی سەرۆكی ئەمریكادان و ڕاستەوخۆ سزاكانیان لەسەر هەڵدەگیرێت، بەشێكیشیان پەیوەندی بە كۆنگرێسەوە هەیە و دەبێت دەنگی لەسەر بدرێت، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێستا دەسەڵاتی ترەمپ ڕەنگدانەوەی دەسەڵاتی كۆنگرێسیشە و هەر خۆی زۆرینەشی لە كۆنگرێس هەیە، بۆیە بڕیارەكەی ترەمپ بۆ لابردنی سزاكان، كۆی سزاكانی ئەمریكا لەسەر سووریا دەگرێتەوە.

 

 ڕادیكاڵیەتی ئیسلامی سیاسیی سوننە

لە تیرۆرەوە بەرەو خەلافەتێكی مەدەنی

عەبدولئیلا بەلقزیز، بیرمەندی دیاری مەغریبی لە كتێبی «كۆتایی بانگخوازی – نهایە الداعیة» هەڵوەستە لەسەر مێژووی خەلافەت و سوڵتانیەتی ئیسلامی دەكات و ئاماژە بەوە دەكات، كە فتوحاتی ئیسلامی بۆ بڵاوكردنەوەی «ئیسلام نەبووە وەك ئایین»، بەڵكو بۆ فراوانكردنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەت و سوڵتانیەتی ئیسلامی بووە و كەسیان بە زۆر نەكردووەتە «موسڵمان»، بەڵكو حەزیان كردووە خەڵكی ئەو وڵاتانە لەسەر ئایینی خۆیان بمێننەوە و باج بدەن بە ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی لە بری پارێزگاریكردنیان. ئەم تێزەی كە بەلقزیز پشتی پێ بەستووە، دوایین ئایەتی قورئانە كە پەروەردگار دەفەرموێت: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا»، ئەم ئایەتەشی بەو جۆرە تەفسیر كردووە، لەگەڵ كۆچی دوایی پێغەمبەر (د.خ) بانگخوازی كۆتایی هاتووە و بێجگە لە پێغەمبەر (د.خ) هیچ بەندەیەكی دیكە ئەو مافەی نییە «بانگخوازی بۆ ئیسلام» بكات، لەبەر ئەوەی بانگخوازی تایبەتە بە وەحی و بە پێغەمبەرایەتی، پێغەمبەری ئیسلامیش دوایین پێغەمبەرە و دوای ئەو پێغەمبەری دیكە نایەت، هەر بۆیە دوای هاتنەخوارەوەی تەواوی ئایەتەكانی قورئان ئیدی هەر كەسێك تەفسیری ئەو ئایەتانە دەكات، بێجگە لە بۆچوونی كەسێك نابێتە مانادانی تەواو بە ئایەتەكانی قورئانی پیرۆز.

لە ساڵی 2002ـەوە كە پارتی دادوگەشەپێدان بە سەرۆكایەتیی ڕەجەب تەیب ئەردۆگان دەسەڵاتی توركیای لە دەستدایە، هەوڵەكانی بەو ئاراستەیە بوون كە بۆ جیهانی بسەلمێنێت، كە خەلافەت و سوڵتانیەتی ئیسلامی بەو شێوەیە نییە كە تیرۆریستانی داعش بانگەشەی بۆ دەكەن، بەڵكو نموونەی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانییش لە مێژوودا هەیە كە ماوەی 400 ساڵ حوكمڕانیی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەشێكی فراوانی ئەوروپاشیان كردووە.

ئەردۆگان لە كۆتاییەكانی ساڵی 2014 و دوای ڕاگەیاندنی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی لە لایەن تیرۆریستانی داعشەوە، سەردانی ئەمریكای كرد و لە پەنێڵیكدا كە ئامۆژگای پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەمریكا بۆیان ڕێك خستبوو، ڕاشكاوانە بە ڕای گشتیی ئەمریكای ڕاگەیاند: «ئێمەی میراتگری دەوڵەتی عوسمانی ئەزموونی ئەوەمان هەیە، چۆن ڕادیكاڵیزمی ئیسلامی سیاسی چارەسەر دەكرێت، ئێمە خاوەنی ئەزموونی 400 ساڵین، چۆن ئەو ناوچەیەمان بەڕێوە بردووە و ڕێگەمان نەداوە ڕادیكاڵیزمی ئیسلامی، كێشە لە نێوان ئایینە جیاوازەكان دروست بكات».

ئەم گوتارەی ئەردۆگان هیچ كاریگەرییەكی نێودەوڵەتی لەسەر هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی لە دژی تیرۆریستانی داعش دروست نەكرد، هەر بۆیە دوای ئەوەی بە سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی توركیا هەموو هێزە ئیسلامییە جیهادییە سەلەفییەكانی سووریای وەك «جەبهەی نوسرە، جەبهەی ئەنسارئەلدین، سوپای سوننە، لیوای هەق، بزووتنەوەی نووردەین زەنكی» كۆكردەوە و لە كانوونی دووەمی 2017 «هەیئەی تەحریری شام»یان لە ئەدلب دامەزراند و دوای ئەوەش ژمارەیەك لە هێزی چەكداری دیكەی جیهادی و سەلەفیی سووریا پەیوەندییان بە هەیئەی تەحریری شامەوە كرد، لە ماوەی ساڵانی 2017 – تا كۆتایی 2024، هەیئەی تەحریری شام ئیدارەیەكی لۆكاڵی لە شاری ئەدلبی باكووری ڕۆژئاوای سووریا دامەزراندبوو، ئەم ئیدارە لۆكاڵە لەگەڵ ئاژانسەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بە شێوەیەك لە شێوەكان مامەڵەی لەگەڵ دەكرا، بە مانایەكی دیكە لەگەڵ ئەوەی گرووپ و لایەنەكانی ناو هەیئەی تەحریری شام لە لیستی تیرۆر لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی (بە ئەحمەد شەرع - ئەبو محەمەد جۆلانیی پێشتریشەوە)، بەڵام وەك خەلافەتەكەی تیرۆریستانی داعش مامەڵەیان لەگەڵ نەدەكرا، هەر بۆیە كاتێك لە كۆتایی 2024 سوپا و هیزەكانی ئاسایش و پۆلیسی ڕژێمی ئەسەد لەبەر یەك هەڵوەشان و هێزەكانی هەیئەی تەحریری شام بە سەرۆكایەتیی ئەبو محەمەد جۆلانی (ئەحمەد شەرع)ی ئێستا گەیشتنە دیمەشق و دەسەڵاتیان گرتە دەست، جیهان پێشوازی لە دەركەوتنی ئەحمەد شەرع بە قات و بۆینباخەوە كرد.

لە كانوونی یەكەمی 2024 دۆناڵد ترەمپ كە هێشتا سوێندی سەرۆكایەتی نەخواردبوو و نەچووبووە كۆشكی سپی، لە پاریسەوە ڕایگەیاند: «ئەوەی لە سووریا ڕوو دەدات، پەیوەندی بە ئەمریكاوە نییە و ئێمە خۆمان تێكەڵی بارودۆخی سووریا ناكەین». ئەم پەیامەی ترەمپ، هەڵكردنی گلۆپی سەوز بوو بۆ ئیسرائیل بۆ ئەوەی هێرش بكاتە سەر پاشماوەی سوپا و دامەزراوە سەربازییەكانی ڕژێمی ئەسەد و ژێرخانەكەی هەڵتەكێنێت، هەروەها بەر لەم سەردانەی ترەمپیش بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جارێكی دیكە ئیسرائیل هێرشی توندی كردەوە سەر بنكە سەربازییەكانی سوپای پێشووی ڕژێمی ئەسەد.

بەڵام ئەم مودێلەی «هەیئەی تەحریری شام» كە توركیا لەدوای كەوتنی ڕژێمی ئەسەد پێشكەشی كرد، نەك تەنیا لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی، بەڵكو لەسەر ئاستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش پێشوازی لێكرا.

هۆكاری سەرەكی بۆ پێشوازیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە مودێلی «هەیئەی تەحریری شام» لەو خاڵەوە سەرچاوەی گرت، كە لە یەكەم دیداری ئەحمەد شەرع لە كانوونی یەكەمی 2024 لەگەڵ تەلەفزیۆنی سی ئێن ئێن، جیهانی لەوە دڵنیا كردەوە بەوەی «سەیری ڕەفتارەكانمان بكەن، نەك گوتارەكانمان»، ئەو كات دەزانن ئێمە تیرۆریستین، یان نا».

ڕەفتارەكانی 5-6 مانگی ڕابردووی هەیئەی تەحریری شام و سەرۆكی ئێستای سووریا (ئەحمەد شەرع)، لەگەڵ ئەوەی لەو چەند مانگەدا بە هۆی باری ناسەقامگیریی دوای كەوتنی ڕژێمی ئەسەدەوە، هەندێك شەڕی ناوخۆ و پێشێلكاری ئەنجام دراون، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئەحمەد شەرع ئەوەی سەلماندووە كە دەستبەرداری ئایدیۆلۆژیەتی ڕادیكاڵی ئیسلامیی سوننە بووە و دەیەوێت، بە هاوشێوەی «توركیا، سعودیە، ئیمارات و قەتەر» مامەڵە لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دەوڵەتانی ناوچەكە و ئیسرائیل بكات. هەر بۆیە وەك وتەبێژی كۆشكی سپی ڕاستەوخۆ دوای دیدارەكەی ترەمپ لەگەڵ شەرع، تەوەرە سەرەكییەكانی لە تۆڕی «ئێكس» بڵاو كردووەتەوە، كۆبوونەوەكە سەركەوتوو بووە و ئەحمەد شەرع هیچكام لە تەوەرەكانی ترەمپی ڕەت نەكردووەتەوە، بەپێچەوانەوە «توركیا، سعودیە، قەتەر و ئیمارات»، زەمانەتیان داوە جێبەجێ دەكرێن، هەر بۆیە دەستبەجێ ترەمپ بڕیاری دا، سزاكانی ئەمریكا لەسەر سووریا هەڵبگیرێت، لەمەش زیاتر ئەو داوایەی قەتەری پەسەند كرد، كە مانگانە مووچەی فەرمانبەرانی سووریا «بێجگە لە هەردوو وەزارەتی بەرگری و ناوخۆ» بنێرێت.

 

 ڕێككەوتنەكەی ترەمپ و شەرع

پەیامێك بۆ ئیسلامی سیاسیی شیعە ‌لە عێراق

ئەوەی بە كردەیی وەك بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی سیاسیی شیعەی چەكدار‌ لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونی مابێت «حەرەكەی ئەنساروڵڵای حوسی»یـە بە سەرۆكایەتیی عەبدولمەلیك حوسی، كە ئێستا ئیسرائیل هێرشەكانی بۆ سەر ئەم هێزە چڕكردووەتەوە و ئامانجی ئەوەیە بە هاوشێوەی سەركردەكانی حەماس و حزبوڵڵا، «عەبدولمەلیك حوسی»یش بكوژێت.

ئەم هێرشە ئاسمانییانەی ئیسرائیل بۆ سەر هیزەكانی ئەنساروڵڵای حوسی دوای ئەو هێرشانەی ئەمریكا بۆ سەر حوسییەكان دێت، كە ترەمپ لەمیانی سەردانی ئەمجارەی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕایگەیاند «چیتر حوسییەكان ناتوانن هێرش بكەنە سەر كەشتییەكانمان»، بەڵام پێدەچێت هەتا هێزەكانی ئەنساڕوڵڵای حوسیش وەك هێزەكانی حزبوڵڵا و حەماس و جیهادی ئیسلامی تێك نەشكێنێت، ئەوا ئیسرائیل هێرشەكانی نەوەستێنێت.

لایەنێكی دیكە كە دەكرێت هەمان پەیامی بۆ ئیسلامی سیاسیی چەكدار لە ناوچەكە لێ بخوێنرێتەوە، ئەوەیە كە زۆربەی شرۆڤەكار و چاودێرانی سیاسی مەزندەی ئەوەیان دەكرد، لەگەڵ سەردانەكەی دۆناڵد ترەمپ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وەك ڕێزێك بۆ ئەو سەفقە گەورانەی كە «سعودیە و ئیمارات و قەتەر» بە ترلیۆنان دۆلار لەگەڵ ترەمپ ئیمزایان كرد، دەستبەجێ شەڕ لە غەززە بوەستێت و دەست بكرێت بە ناردنی یارمەتیی مرۆیی بۆ دانیشتووانی غەززە، بەڵام بەپێچەوانەوە لەو كاتەی ترەمپ سەفقەی گەورەی وەبەرهێنانی ئێمزا دەكرد، هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەڕ غەززە توندتر دەبوون، ئەمەش ڕاشكاوانە پەیامێك بوو لە ئیسرائیلەوە بۆ كۆی بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی «سوننە و شیعە» بەتایبەتی ئەوانەی پێشتر بە میحوەری مقاوەمەی ئیسلامیی ئێرانی ناسرا بوون، شەڕ لە دژیان ڕاناوەستێت و، هیچ ڕێگەیەكیان لەبەردەمدا نامێنێت بێجگە لەوەی ئاڵای سپی هەڵبكەن.

گرووپە چەكدارە شیعەكانی عێراق ئەوانەی پێیان دەگوترێت «شیعەی سیلاح، یان وەلائی و لەیاسادەرچوو»، لە دوای كەوتنی حزبوڵڵای لوبنانی و ڕژێمی ئەسەدەوە بە بێدەنگی ئاڵای سپییان هەڵگرتووە، بەڵام داواكاری ئەمریكا لەسەر عێراق وەك «دەوڵەت» زۆر زیاترە و بێجگە لە داماڵینی چەكی ئەو گرووپە چەكدارانە داوای ئەوەش دەكات هێزەكانی «حەشدی شەعبی»یش هەڵبوەشێنێتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەی هەتا ئێستا حكومەتی عێراقی نكۆڵی لەوە دەكات، بچێتە ژێر باری ئەوەی هێزەكانی حەشدی شەعبی هەڵبوەشێنێتەوە، بەڵام بۆ دەروازەیەكیش دەگەڕێت كە بە سەلامەتی لێی دەربچێت و ڕێگەیەكی دیكە بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە بدۆزرێتەوە.

سەركردە و سیاسەتمەدارەكانی تێكڕای چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە كە ئێستا دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراقیان بەدەستەوەیە، زۆر باش لە گەورەیی وەرچەرخانەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێگەیشتوون و دەزانن ئەگەر وەك ئەحمەد شەرع سەرۆكی ئێستای سووریا كۆتایی بە ئایدیۆلۆژیەتی ڕادیكاڵی ئیسلامیی سیاسیی نەهێنن، چارەنووسیان لە «حەماس، حزبوڵڵای لوبنانی، ئەنساڕوڵڵای حوسی» باشتر نابێت، لەمەش زیاتر كۆماری ئیسلامیی ئێرانیش كە ئێستا دانوستاندن لەگەڵ ئەمریكا دەكات، گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی كە دەبێت بە هەر نرخێك بێت، دەسەڵات و وڵاتەكەی خۆی بپارێزێت و سەردەمی هەناردەكردنی شۆڕش بۆ دەرەوە كۆتایی هاتووە، لەمەش زیاتر ڕایگەیاندووە «هیچ هێزێك لەناو بەرەی مقاوەمەی ئیسلامی پەیوەندی بە كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە نییە و فەرمان لە سوپای پاسدارانەوە وەرناگرن».

لەناو ئەم هاوكێشە سیاسییە وەرچەرخاوە تازەیەدا، لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە بەتایبەتی لە ئێستادا كە لە هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی عێراق نزیك دەبینەوە، كاتێك گوێ لە گوتارەكانیان دەگرین، بە ڕاشكاوانە هەست بە جۆرێك لە دووفاقی سیاسی دەكرێت، لەلایەك بە هەمان نەفەسی گوتاردانی پێشوو گوتار دەدەن و لەلایەكی دیكەش ئەو ئەمری واقیعەیان قبووڵە كە محەمەد شیاع سوودانی لەسەری دەڕوات، هەر بۆ نموونە نوری مالیكی سەرۆكی دەوڵەتی یاسا كە گەورەترین لایەنی ناو چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعەیە، ڕاشكاوانە لە دیمانەیەكدا دەڵێت «نەك من بەڵكو وەزیری دەرەوەی عێراقیش ئاگاداری دیدارەكەی نێوان ئەحمەد شەرع و محەمەد شیاع سوودانی نییە و ئەو دژی ئەوەیە كە ئەحمەد شەرع، یان نوێنەری حكومەتی سووریا لە لوتكەی وڵاتانی عەرەبی لە بەغدا بەشداری بكەن، بەڵام هەر دوو ڕۆژ دوای ئەو لێدوانە وەزیری دەرەوەی عێراق پێشوازی لە وەزیری دەرەوەی سووریا دەكات و لەمەش زیاتر ئەو وێنانەی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی لا دەبەن كە لە بەردەمی فڕۆكەخانەوە تا ناو بەغدا دانراون.

ئەم دووفاقییە لە گوتاری ئیسلامی سیاسیی شیعەی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە، هیچ لەو وەرچەرخانە گەورەیە كەم ناكاتەوە كە ئێستا ناوچەكە بە خۆیەوە دەیبینێت، خۆشیان باش دەزانن ئەگەر بە لۆژیك و زمانی سەردەمیانە مامەڵە لەگەڵ گۆڕانكارییە تازەكانی ناوچەكە نەكەن، ئەوا ئەو مەترسییەی عێراق دەبێت چاوەڕێی بكات، تەنیا ئەوەندە نابێت كە چاوەڕێی چەند هێرشێكی ئاسمانی بۆ سەر بنكەی چەند میلیشیایەكی چەكداری بكەن، بەڵكو بە میكانیزمی دیكە ئەزموونی حوكمڕانیی شیعە بە شێوەیەكی تراژیدییانە كۆتایی دێت.

بۆ هەڵوەستەكردنی زیاتر لەسەر ئەم خاڵە، لە ئێستادا پێش هەمووان چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە زۆر باش دەزانێت كە عێراق نەك هەر سەروەریی دەوڵەتی لەرزۆكە و لەژێر پرسیاردایە، بەڵكو سەربەخۆیی ئابووریشی لە دەستی بانكەكانی نیویۆركدایە و تەنانەت دەسەڵاتی تەواوی بەسەر ئەو داهاتەشەوە نییە كە لە فرۆشتنی نەوتەكەی دەستی دەكەوێت، هەر بۆیە ئەم بارودۆخە تاڵەی عێراق پێیدا تێدەپەڕێت، پێویستی بە خوێندنەوەیەكی واقیعییانە و لۆژیكانەی سیاسەتمەدارانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە هەیە و، دەبێت لەسەر ئاستی ڕاستكردنەوەی پرۆسەی ناوخۆی عێراق بە جۆرێك هەنگاو هەڵبگرن و سیاسەت بكەن، كە بۆ هەموو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بیسەلمێنن ڕادیكاڵیەتی ئیسلامی سیاسیی شیعە و هەنگاوهەڵگرتن بۆ دامەزراندنی سیستمی ویلایەتی فەقهی كۆتایی پێهاتووە و، دەبێت وەك سەرۆك بارزانی لە ماوەی كەمتر لە دوو مانگدا دوو جار هۆشداری داوە، كە بەم ئاراستەی ئێستا لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە سیاسەتی پێ دەكەن، نە پرۆسەی سیاسی سەركەوتوو دەبێت، نە دەتوانرێت لەسەر بنەمای «هاوسەنگی و هاوبەشی و سازان» حوكمڕانی لەم وڵاتە بخرێتەوە سەر ڕاستەڕێی خۆی.

ئەحمەد شەرع كە هەتا ئێستاش نوری مالیكی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە خۆی «فەرمانی دەستگیركردنی ئەحمەد شەرعی دەر كردووە»، نموونەیەكی زۆر باشە بۆ ئەوەی وردتر هەڵوەستەی لەسەر بكرێت و سیاسەتی تازەی ئەمریكا و ڕۆژئاوای لەناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێ بخوێنێتەوە، ئەمەش بەو مانایەی ئەو «ئەبو محەمەد جۆلانی»یەی كە ئەمریكا هەتا هەفتەی پێشووش لە لیستی تیرۆر تۆماری كردبوو، ئێستا سزاكانی ئەمریكا لەسەر خۆی و وڵاتەكەی هەڵگیرا، ئەمە ئەو ڕاستییەمان بۆ ئاشكرا دەكات كە سیاسەتی تازەی ئەمریكا و ڕۆژئاوا بە كەمتر لە دەستبەرداربوون لە ڕادیكاڵیەتی ئیسلامی سیاسی (شیعە و سوننە) ڕازی نابێت، بۆیە باشترین ڕێگە ئەوەیە ئەو نەخشەڕێگەیە هەڵبژێرین كە لە ماوەی كەمتر لە دوو مانگدا دوو جار سەرۆك بارزانی هۆشداری پێداون.

 

 لە ژینگەی سیاسیی عێراقدا

كۆماری ئیسلامی دروست نابێت

سەرۆك بارزانی هەر لەساڵی 2002ـەوە، واتە لەناو كۆنگرەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی كە یەكێكیان لە لەندەن لە هەمان ساڵدا گرێدرا، هۆشداری داوەتە سەرجەم سەركردە سیاسییەكانی عێراق كە عێراقی تازە بە «تۆڵەسەندنەوە، یان بە سەپاندنی مەزهەبێك، یان نەتەوەیەك» بەڕێوەناچێت و ئایندەی وڵات ئاشتی و سەقامگیری بە خۆیەوە نابینێت.

لە ساڵی 2012 پاش ئەوەی لە چوارچێوەی ڕێككەوتنی هەولێر كابینەی دووەمی نوری مالیكی دامەزرا و، پاش دەقی ڕێككەوتنەكە بووە مەرەكەبی سەر كاغەز و كاری پێ نەكرا و هەنگاو بۆ دیكتاتۆریەت و سەنتڕاڵیەتی دەوڵەت هەڵگیرا، سەرۆك بارزانی لە یەیامی سەری ساڵی نەورۆزدا بە هەموو جیهانی ڕاگەیاند: «ئێمە نابینە بەشێك لە دیكتاتۆریەتی دەوڵەتێكی سەنتڕاڵی، بۆیە قبووڵی ناكەین و دەگەڕێینەوە بۆ ڕای گەلی خۆمان و گەلی خۆمان چ بڕیار بدات، ئەوە دەكەین».

لە ساڵی 2022 لە چوارچێوەی ڕێككەوتنەكان بۆ پێكهێنانی كابینەكەی د.محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆك بارزانی لەسەر ئەو بنەمایە لەگەڵ لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە ڕێك كەوت كە «پڕۆگرامێكی وەزاری» ئیمزا بكرێت، بۆ ئەوەی پرۆسەی حوكمڕانی لە عێراقدا ڕاست بكرێتەوە و یاسای ئەنجومەنی فیدڕاڵی دەربكرێت، بۆ ئەوەی ئەنجومەنی فیدڕاڵی هاوشان لەگەڵ ئەنجومەنی نوێنەران هەنگاو بۆ داڕشتنی هەیكەلەیەكی ڕاستەقینە بۆ فیدڕاڵیەت لە عێراقدا بنرێت، بەڵام ئەوە كابینەكەی محەمەد شیاع سوودانی بەرەو كۆتایی دەچێت و خۆمان بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو ئامادە دەكەین، كەچی بەشی هەرە زۆری ئەو پڕۆگرامە وەزارییەی كە لە پەرلەمانی عێراق خوێنرایەوە و پەسەند كرا، جێبەجێ نەكراوە، لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە یاریكردن بە مووچە و قووتی خەڵكی كوردستان درێژەی هەیە و بوودجەش بۆ هەر سێ ساڵی (2023، 2024، 2025) لەناو پەرلەمانی عێراق پەسەند كراوە و بە حیساب دەبێت 12.6%ی بدرێت بە هەرێمی كوردستان، بەڵام نەك هەر ئەو پشكە بۆ هەرێمی كوردستان تەرخان نەكراوە، بەڵكو مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمیش لە كاتی خۆیدا نانێرن و ساڵانە بە بیانووی جیاواز چەندین مووچەی فەرمانبەرانی كوردستان نانێرن، ئەمەش وای كردووە كە هاووڵاتیانی كوردستان بێزار ببن و ترسیان لە نەمانی مووچەكانیان هەبێت.

سەرۆك بارزانی لە ڕۆژی 9ی نیسانی 2015 لەمیانەی كردنەوەی پێشانگای نێودەوڵەتیی هەولێر بۆ كتێب، پەیامێكی ئاراستەی عێراقییەكان كرد و پێی گوتن «لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە 2003، عێراقی نوێ لەسەر سێ بنەمای سەرەكی «هاوبەشی، هاوسەنگی، سازان» بونیاد نرایەوە، بەڵام بەداخەوە پێوەی پابەند نەبوون، ئێستاش چارەسەری بنەڕەتی گەڕانەوەیە بۆ ئەو سێ بنەما سەرەكییە و پابەندبوون بە دەستوورەوە، بۆ ئەم مەبەستە هەرچی بە ئێمە بكرێت، ئامادەین. دەبێت هەموو هێزەكان لە هەرێمی كوردستان و عێراق، بوێریی ئەوەیان هەبێت، ددان بە هەڵەكاندا بنێن و دیسان لاپەڕەیەكی تازە بكەنەوە بۆ ئەوەی عێراق تووشی گرفتی گەورەتر نەبێت».

ئەگەر لەسەر ئەم دەستپێشخەرییەی سەرۆك بارزانی هەڵوەستەیەك بكەین، دەبینین زۆر ڕاشكاوانە هۆشداری دەداتە سەركردە سیاسییەكانی عێراق بەگشتی و بەتایبەتی سەركردە سیاسییەكانی لایەنەكانی «چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە» كە بە خۆیاندا بچنەوە و داوایان لێدەكات، «دەبێت بوێری ئەوەیان هەبێت ددان بە هەڵەكاندا بنێن»، ئەمەش ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە كە دەبێت ددان بەوەدا بنرێت لە پرۆسەی بونیادنانەوەی عێراقی نوێ وەك دەوڵەتێكی «فیدڕاڵی، پەرلەمانی، دیموكراتی و فرەیی لەسەر بنەمای هاوسەنگی و هاوبەشی و سازان»، شكستمان هێناوە و دەبێت هەوڵەكان بخەینە گەڕ بۆ ئەوەی عێراق لەسەر لێواری هەڵدێر ڕزگار بكرێت.

ئەم پەیامەی سەرۆك بارزانی سێ ڕۆژ پێش سەردانی محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراقە بۆ هەرێمی كوردستان كە بێگومان ئەم پەیامە وەك دەستپێشخەری و ئامادەباشیی سەرۆك بارزانی دەخوێندرێتەوە بۆ ئەوەی لاپەڕەیەكی تازە لەسەر بنەمای «هاوبەشی، هاوسەنگی و سازان» لەگەڵ حكومەتی عێراق بكرێتەوە و لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی دەستووردا هەڵەكان ڕاست بكرێنەوە، بەڵام لەدوای ئەو سەردانەش كە بە سەردانێكی زۆر ئەرێنی وەسف كرا، ڕەفتاری حكومەتی عێراق لەگەڵ هەرێمی كوردستان نەك هەر گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە، بەڵكو وەك پێشان یاری بە مووچە و قووتی خەڵكی كوردستان دەكەن، بۆیە سەرۆك بارزانی لە ڕۆژی 15ی ئایاری 2025 و لە میانەی گوتارەكەی بە بۆنەی یەكگرتنەوەی هەردوو یەكێتیی لاوان و قوتابیانی كوردستان زۆر ڕاشكاوانە پیتەكانی خاڵبەند كرد و ڕووی كردە حكومەتی عێراق و پێی گوتن: «ئەگەر مەبەست ئەوەیە كە فیدڕاڵییەت نەماوە؟ با بە ڕاشكاوانە پێمان بڵێن ئێمە قەناعەتمان بە فیدڕاڵییەت نەماوە و دەبێت حكومەتی مەركەزی بێت، ئەو وەختە ئەوەی قەبووڵی دەكات، قەبووڵی دەكات، ئەوەی قەبووڵیشی ناكات، بڕیاری خۆی دەدات».

ئەم پەیامەی سەرۆك بارزانی كە داوا دەكات وەڵامی ئەو پرسیارەی بدەنەوە، بەوەی سیستمی فیدڕاڵی لە عێراقدا ماوە؟ یان دەتانەوێت حكومەتی بەغدا سەنتڕاڵی بێت؟ پرسیاری دیكە بە دوای خۆیدا دەورووژێنت، بەوەی ئایا «دەستووری ساڵی 2005» كە زیاتر لە 80%ی عێراقییەكان دەنگیان پێ داوە، كاری پێ دەكرێت، یان نە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە دیباجەی دەستوورەكە دەیداتەوە كە تیایدا هاتووە «ئێمەی گەلی عێراق بە سەرجەم پێكهاتەكانیەوە بە تەواوی ویستی خۆمان ئازادانە و ئارەزوومەندانە بڕیاری یەكگرتنی ئارەزوومەندانەمان داوە و دەرس وەردەگرین لە ڕابردوومان بۆ داهاتوومان، وە لە بەها باڵاكانی پەیامە ئاسمانییەكان و دۆزینەوە نوێكانی زانست و شارستانیەتی مرۆڤەوە ئەم دەستوورەمان دانا. پابەندبوون بەم دەستوورەش یەكێتیی ئازادانەی گەل و خاك و سەروەریی عێراق دەپارێزێت». كەواتە لە دوای ساڵی 2003 كە هەرێمی كوردستان بە دیفاكتۆ هەرێمێكی سەربەخۆ بوو، ئارەزوومەندانە بڕیاری داوە ببێتە بەشێك لە دەوڵەتی عێراقی فیدڕاڵی و هەمان دەستوری 2005 لە ماددەی 17 بە فەرمی ددانی بە هەرێمی كوردستاندا ناوە و بە دەق هاتووە « ئەم دەستوورە لە بەرواری پیادەكردنیەوە ددان بە هەرێمی كوردستان و ئەو دەسەڵاتەی ئێستایدا دەنێت وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی». ئەگەر هەڵوەستە لەسەر ماددەی 117ی دەستوور بكەین، ئەوا زۆر ڕاشكاوانە ئەوە هاتووە كە هەرێمی كوردستان وەك ئەمری واقیع پێش نووسینەوەی دەستووری 2005 بوونی هەبووە و ئەو دەستوورە تەنیا ددانی بە هەرێمی كوردستان و دەسەڵاتەكانیدا ناوە، وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی لە چوارچێوەی عێراقدا.

هەر بۆیە گرنگیی ئەم پەیامە لەوەدایە كە سەركردە سیاسییەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دەخاتە دووڕێیانی وەڵامدانەوەی پرسیارێكی چارەنووسسازەوە و داوایان لێكراوە، بە دروستی وەڵام بدەنەوە. بن دێڕی ئەم پەیامە دووپاتكردنەوەی هەمان پەیامی «سەرۆك بارزانی»یە لە ساڵی 2002 ساڵێك پێش ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن، ئەویش ئەوەیە «عێراق بە تۆڵەسەندنەوە و سەپاندنی یەك مەزهەب و یەك نەتەوە بەڕێوە ناچێت».