پڕۆفیسۆر ستیڤن ڕۆچا، ئوستادی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی باشووری فلۆریدا، هەروەها پڕۆفیسۆری فەخرییە لە زانكۆی مەدرید لە ئیسپانیا. توێژینەوەكانی لەسەر شەڕەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا و بەتایبەتی شەڕەكانی ناوچەكانی حەوزی نیل و هەروەها بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقیی ئەو شەڕانەی سەدەی بیست و یەكە، بەتایبەتی شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا كە لەدوای شەڕی دووەمی جیهانییەوە، بۆ یەكەمجارە شەڕێكی وا گەورە لەسەر خاكی ئەوروپا دروست دەبێت، لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بەتایبەتی لە دوای كەوتنی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە كۆتایی 2024 و تێكشكاندنی گرووپە چەكدارەكانی وەك حەماس و حزبوڵڵا و حوسییەكان، وەرچەرخانێكی گەورە لەم ناوچەیە هاتووەتە ئاراوە. پڕۆفیسۆر ڕۆچا، كارێكی زۆریشی لەسەر سنوورداریەتی دەسەڵاتەكانی دادگای تاوانكاریی نێودەوڵەتی كردووە، كە زۆر جار لە پرسی جینۆساید و كۆمەڵكوژیی نەتەوەكان بەگشتی و لەپرسی ئەو تاوانە كۆمەڵكوژییانەی دژی گەلی كورد كراون، كەمتەرخەم بووە و نەیتوانیوە بەرانبەر ئەو تاوانانە، دادپەروەری پیادە بكات و قەرەبووی قوربانییەكان بكاتەوە، یان تاوانباری سەرەكیی ئەنجامدەرانی تاوانەكە بۆ جیهان ئاشكرا بكات. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسانە و هەوڵەكان بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕەكان، گوڵان چەند پرسارێكی ئاراستەی پڕۆفیسۆر ڕۆچا كرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

 

*  بە شێوەیەكی بەرفراوان لەسەر ئیتیكی حوكمڕانی گلۆباڵی توێژینەوەت كردووە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، هەندێك ناوچەی پشتگوێخراو هەن وەك كوردستان، ئایا چۆن دەتوانن لەم جیهانەدا داوای دادپەروەری و ددانپێدانان بكەن، لە كاتێكدا یاسای نێودەوڵەتی، لەسەر حیسابی نەتەوە بێ دەوڵەتەكان، ئەولەوییەت بە سەروەریی دەوڵەت دەدات؟

- یاسای نێودەوڵەتی بەتایبەتی لە سایەی مۆدێلێكی وەك ڕێككەوتننامەی «ویستفالیا»، لە زۆربەی كەیسەكاندا ئیمتیازێكی گەورەی بە سەروەریی دەوڵەت داوە، لەسەر حیسابی گەلانی بێ دەوڵەت و پەراوێزخراو، بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش حوكمڕانیی جیهانی جێگیر نییە، بە شێوەیەكی زۆر فراوان كەوتووەتە ژێر كاریگەریی پێوەرەكانی «كۆمەڵگەی مەدەنی، لە سەرووی نەتەوەوە، دامەزراەوەكانی مافی مرۆڤ، كاراكتەرە غەیرە دەوڵەتییەكان»، هەر بۆیە بۆ ناوچەیەكی وەك كوردستان دەبێت بە شێوەیەكی ستراتیژییانە داكۆكی لە مافەكانی خۆی بكات، بە واتایەكی دی، دەبێت سوود وەربگرێت، لە گوتاری مافی مرۆڤ و بونیادنانی هاوپەیمانی لەگەڵ ئەو لایەنانەی كە هاوسۆزن لەگەڵ پرسە ڕەواكەی، هەروەها لە میانەی بەشداریكردنی لە كۆڕبەندە یاسایی و ئەخلاقییەكان كە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گرێ دەدرێت، ئەوجا لە كاتێكدا كە ددانپێدانانی فەرمی بە دەوڵەتی كوردستان لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیی ئێستا وەك پرسێكی دوورمەودا دەمێنێتەوە، بەڵام دەكرێت بە ڕێگەی بەشداریی بەردەوام لەگەڵ ئەو میكانیزمانەی ئاماژەم پێكردن بونیادنانی شەرعییەت مسۆگەر بكات.

* لەو توێژینەوانەی لەسەر پرسی سیاسەتی ناسنامە و ئاكاری گلۆباڵی كردووتن، ئەوەت ئاشكرا كردووە، كە لەیەك كاتدا دەتوانرێت ناسنامەی نەتەوە هەم بەهێز بكرێت، هەمیش دابەش بكرێت. ئایا ئەو ئالنگارییانە چین كە ڕووبەڕووی ناسنامەی كوردی دەبێتەوە لە چوارچێوەی پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لەسەر ئاستی ناوخۆی دەوڵەتی عێراق، هەروەها لە میانەی فراوانكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا؟

- ناسنامەی نەتەوەی كوردیش وەك ناسنامەی كۆی نەتەوە بێ دەوڵەتەكان لە چوارچێوەی سیاسەتێكی پارادۆكسی خۆی نمایش دەكات، ئەو سیاسەتە پارادۆكسییەش بریتییە لە سەرچاوەیەك بۆ یەكگرتنی كەلتووری قووڵ، بەڵام هەمان كاتدا دەبێتە ئالنگارییەكیش بۆ شەرعییەتی سنووری ئەو دەوڵەتەی لەسەر دامەزراوە، لەسەر ئاستی ناوخۆیی، پێویستە لایەنە كوردییەكان لە چوارچێوەی فیدڕاڵییەتی عێراقیدا دانوستاندن لەسەر ناسنامەی خۆیان بكەن، بەڵام كێشەی سەرەكیی كورد لەناو ئەم فیدڕاڵییەتە ئەوەیە كە دەوڵەتی عێراق زۆر جاران بە سەختی ڕێگری لە پرۆسەی لامەركەزیی ڕاستەقینە دەكات.

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لەوانەیە ئالنگاریی سەرەكی بۆ ناسنامەی كورد لە چوارچێوەدانیەتی، نەك وەك هەڕەشەیەك بۆ جیابوونەوە، بەڵكو وەك گوزارشتێكی ڕەوا بۆ فرەیی و مافی بڕیاردانی چارەنووس، ئەمەش پێویستی بە چوارچێوەیەكی سیاسیی ورد هەیە، كە هاوشان بێت لەگەڵ بەها جیهانییە هاوبەشەكان وەك «دادپەروەری، مافی كەمینەكان و هاوبەشیی دیموكراتی».

* لە توێژینەوەكانتدا زۆر بە باشی سنوورداریی یاسای نێودەوڵەتیی تاوانەكانت شی كردووەتەوە سەبارەت بە بەدیهێنانی دادپەروەری بەرانبەر قوربانییەكانی كۆمەڵكوژی كە تووشی جینۆساید بوونەتەوە، ئێمەش وەك نەتەوەی كورد ڕووبەڕووی كۆمەڵكوژیی جینۆساید بووینەوە، بەتایبەتی لەو شاڵاوانە كە بە شاڵاوە بەدناوەكانی ئەنفال ناسراوە. ئایا لەو بڕوایەدای كە یاسای نێودەوڵەتیی تاوانەكان ئەو توانایەی هەبێت، كە بە شێوەیەكی كاریگەر پشتگیریی دادپەروەرانەی قوربانییانی ئەو تاوانانە بكات، كە لەدژی گەلی كورد ئەنجام دراون؟

- یاسای تاوانكاریی نێودەوڵەتی، ڕووبەڕووی ئاستەنگی ڕاستەقینە بووەتەوە، لەو ئاستەنگانە بریتین لە «تایبەتمەندیی دادوەری، جێبەجێكردنی ماددەكان بە شێوەیەكی ئینتقائییانە و دەستتێوەردانی سیاسی»، ئەمانە هەموویان بوونیان هەیە، بەڵام سەبارەت بەو تاوانانەی وەك شاڵاوەكانی ئەنفال دژی گەلی كورد ئەنجام دراون، پێویستە دادپەروەری سنووری هۆڵی دادگاكان تێپەڕێنێت، ئەمەش بەوە دەكرێت، كە لێژنەی ڕاستەقینەی جێگەی متمانە، هەوڵە نیشتمانییەكان بۆ هێشتنەوەی ئەم كارەساتانە بە زیندوویی، سیاسەتی قەرەبووكردنەوە بە ڕێگەی دادگا ئیقلیمییەكانی مافەكانی مرۆڤ، ڕۆڵێكی تەواو كاریگەر بگێڕن، لەمەش گرنگتر دەبێت بەو شێوەیە سەیری دادپەروەری بكرێت، وەك پرۆسەیەكی سەرتاسەری كە لایەنەكانی «ددانپێدانان بە تاوانەكان، پەروەردە و ڕیفۆرمی دامەزراوەیی» لەخۆی بگرێت، هەروەها كۆمەڵگەی كوردییش هاوشان لەگەڵ هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەكانی، ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوە بگێڕێت، بۆ ئەوەی ئەم پرۆسەیە و پارێزگاری لە گرنگیی یادەوەریی ئەم تاوانە لەسەر ئاستی سیاسی بەردەوام بێت.

* ئایا دەكرێت هەرێمێكی وەك هەرێمی كوردستان كە چواردەورە دراوە بە هاوسێی زۆر بەهێز و خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی نییە، بە شێوەیەكی ئاكاری دیپلۆماتییەكەی ببێتە بەشێك لە چوارچێوەی دیپلۆماتی و یاسایی جیهانی؟

- دەبێت هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی ئەخلاقی، پابەندبوونی خۆی بەو پرانسیپانە پیشان بدات، كە لەسەر ئاستی جیهان دەنگدانەوەی گەورە دروست دەكات، لەوانە «ڕێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ، حوكمڕانی و دیموكراسی، چارەسەركردنی كێشەكان بە ڕێگەی ئاشتییانە»، لەسەر ئاستی ستراتیژی كە بیگومان ئەمەیان زۆر لایەن دەگرێتەوە و بریتی دەبێت لە «كاركردن لە میانەی دامەزراوەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، دامەزراوە ئیقلیمییەكان»، هەوڵبدات هاوبەشی لەگەڵ كۆمپانیاكان و كۆمەڵگەی دیاسبۆرا و ئەو حكومەتانەی هاوسۆزن دروست بكات.

دەركەوتن لەكایەی دیپلۆماتیدا كاتێك لەگەڵ هاودەنگیی ئاكار هاوشان دەكریت، دەتوانێت هەتا لە نەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆشدا كاریگەرییەكانی زیاد بكات، لەوانەیە زۆر پێویست نەبێت دەوڵەت بە ڕێگەی خێرا بێتەدی، بەڵام تێكەڵبوونێكی كاریگەر لە گوتاری یاسایی و پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان زۆر گرنگ و كاریگەرە.

* زۆر جەخت لەسەر گرنگیی پۆلۆڕالیزم لە ئەخلاقیاتی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەكەیتەوە، ئایا چۆن دەكرێت ئەم تێڕوانینە فرەییە پشتگیری خواستەكانی گەلی كورد بكات بەرەو ددانپێدانانێكی سیاسی و كەلتووریی فراوانتر، لەناو عێراق و لەسەر ئاستی جیهانیش؟

- ئەو فرەییەی لە كارەكانمدا گفتوگۆی لەسەر دەكەم، ددان بە شەرعییەتی ئەخلاقییات و سیاسیی كۆمەڵگە جیاوازەكاندا دەنێت، دەبێتە چوارچێوەیەك بۆ هاندانی ئەخلاقی فرەیی دەوڵەت و دامەزراوەكان بۆ تێپەڕاندن و تواندنەوەی بەستەڵەكی نەتەوەیی بەرەو میتۆدێكی گشتگیرتر بۆ حوكمڕانی، سەبارەت بە كورد واتە سووربوون لەسەر دروستی دەڕبرینی سیاسی و كەلتووری تایبەت بە خۆیان، ئەمەش نەك وەك بنەمایەكی ئیستسنائی، بەڵكو وەك بنەمایەكی گشتی لەناو چوارچێوەی سیستمێكی جیهانی فرە كەلتوور و فرە ئیتنی دەبێت، هەر بۆیە چەند زیاتر كاراكتەرە جیهانییەكان لە چەمكی فرەیی تێبگەن، بواری گوێگرتن و ڕێزگرتن لە نەتەوەكانی وەك كورد زیاتر دەبێت.

* ئایا ڕۆڵی دامەزراوە ئەكادیمییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، لە كۆمەڵگەیەكی وەك هەرێمی كوردستان چۆن هەڵدەسەنگێنیت، لە پێشخستنی حوكمڕانیی ئەخلافی و ڕیفۆرمی یاسایی و بەشداریی زیاتر لەناو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لە كاتێكدا ئێمە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆمان نین؟

- لە كاتیكدا ئێوە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆتان نین، بێگومان دامەزراوە ئەكادیمییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕن لە حوكمڕانیی ئەخلاقی و ڕیفۆرمی یاسایی و فراوانكردنی بەشدارییەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، لەم قۆناغەدا ئەكادیمی و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەبنە ژێرخانێكی ئەخلاقیی دوورمەودا لە پرۆسەی حوكمڕانیدا، ئەوان دەتوانن پێشێلكارییەكان دیكیۆمێنت بكەن، پەرە بە سیاسەتی جێگرەوە بدەن، هەروەها دەتوانن وەك میانگیر كار لەسەر خواستی ناوخۆیی و مەزندەی نێودەوڵەتی بكەن، سەرباری ئەمانەش، زۆر جاران ئەكادیمی و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەتوانن ئاسانتر لەگەڵ تۆڕە جیهانییەكان كۆنتاكت بكەن و پەیوەندی دروست بكەن، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی دەنگی كورد زۆر باشتر بگەیەننە جیهان كە دامەزراوە بیرۆكراتییەكانی دەوڵەت پێیان ناكرێت، بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی تەنیا ڕەخنە گرتن نییە، بەڵكو بونیادنان و بیركردنەوەش دەگرێتەوە، كە زۆر جاران دەبنە هاوكار بۆ بەدیهێنانی شێوازیكی جیاواز لە شەرعییەت و دادپەروەری.