سەعدون یونس، شانۆكاری گەورە و سیاسەتمەداری دێرینی كوردستان لە سەردانەوەی ئەمجارەی بۆ كوردستان، ئاگاداری كردمەوە كە مەبەستێتی سەردانی گۆڤاری گوڵان بكات، بۆ دوو مەبەست، یەكەمیان: بۆیان باس كردبوو كەوا «فەرهاد محەمەد» سەرنووسەری گۆڤاری گوڵان چەند ساڵێكە لە هەموو دیدار و كۆڕ و كۆبوونەوەكاندا باس لە كۆتایی «حزبی سیاسیی لە كوردستان» دەكات، مەبەستی بوو، لە نزیكەوە گفتوگۆیەكی فیكری لەسەر ئەم پرسە بكات. دووەمیان: هاتبوو سەرنووسەری گوڵان داوەت بكات بۆ دیمانەیكی ڕاشكاوانە لەسەر پرسی «كۆتاییهاتنی حزبی سیاسی» لە زانیار تی ڤی، كە بەرنامەیەكی بەناوبانگی لەو تەلەفزیۆنە هەیە. سەرنووسەری گوڵان ئەم سەردانەی بە دەرفەت وەرگرت و ڕاشكاوانە پێی گوت: «مامۆستا تۆ لە زانیار تی ڤی، یەخەی زۆر خەڵك دەگری، با ئێمەش ئەمڕۆ یەخەی تۆ بگرین و گفتوگۆیەكی سیاسییانە بكەین». بە سوپاسەوە مامۆستا داواكەی قبووڵ كردین، لەگەڵ ئەوەی لە نیوەی پرسیار و وەڵامەكاندا خۆی بووە خاوەنی دیمانەكە و پرسیارێكی زۆری لە سەرنووسەری گۆڤاری گوڵان كرد، بەڵام گوڵان وای بە باش زانی تەنیا دیمانەكەی مامۆستا بڵاو بكاتەوە و ئەوەی سەرنووسەری گوڵان دوابخات بۆ دیدارەكەی زانیاری تی ڤی، ئەمەش دەقی دیمانەكەی مامۆستا سەعدون یونسە لەگەڵ گوڵان.

 

 

 

* ئەوە چەند ساڵێكە بە شێوەیەكی زۆر ڕاشكاوانە لە هونەر دوور كەوتوویتەوە و گەڕاویتەوە ناو سیاسەت و بەرنامەیەكت لە «زانیار تی ڤی» هەیە كار لەسەر مێژوو و ڕووداوەكانی ناو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان دەكەیت و بەرنامەكەشت زۆر ڕاشكاوانەیە و پرسیارەكانیشت زۆر توند و واقعیین. ئایا خۆت پرۆسەی سیاسی لە كوردستان چۆن دەبینیت؟

- پرۆسەی سیاسیی لە هەر وڵاتێكدا مانایەكی گەورە و فرە ڕەهەندی هەیە، هەر بۆیە ئەگەر پرۆسەكە توانای ئەوەی نەبوو، هەموو ڕەهەندەكان پێكەوە گرێ بداتەوە و بەشێوەیەكی سەركەوتووانە وڵات بەڕێوە بەرێت، ئەوا ئەو پرۆسە سیاسییە هیچ مانایەكی نابێت. من وای دەبینم، پرۆسەی سیاسی كوردستان نەیتوانیوە ئەو كارە بكات. هەر بۆ نموونە لە ئەڵمانیا لە كۆتایی مانگی شوبات هەڵبژاردن ئەنجام درا، خۆتان دەزانن لە مێژووی پرۆسەی سیاسیی ئەڵمانیدا، هیچ حزبێك بە تەنیا ئەو ژمارە كورسییەی نەهێناوە بتوانێت حكومەت پێكبهێنێت، لە هەڵبژاردنی ئەمجارەشدا بە هەمان شێوە بوو، بەڵام وەك دەبینین لەماوەی كەمتر لە دوو مانگ حزبەكانی ئەڵمانیا توانییان هاوپەیمانییەك دروست بكەن و لەسەر پڕۆگرامێك ڕێك بكەون و حكومەت پێك بهێنن، بەڵام لە هەرێمی كوردستان ئێمە لە 20ی ئۆكتۆبەری 2024 هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانمان ئەنجام داوە، كە هەتا ئێستا زیاتر لە شەش مانگە، پەرلەمانی كوردستان تەنیا یەك دانیشتنی كردووە بۆ ئەوەی پەرلەمانتارەكان سوێند بخۆن، لەمە زیاتر نە سەرۆكی پەرلەمان دانراوە، نە دەزانین كابینەی تازەی حكومەت كەی پێك دەهێنرێت. كەی پەرلەمان كۆدەبێتەوە و سەرۆكی حكومەت ڕادەسپێرێت بۆ ئەوەی كابینەكەی پێكبهێنێت؟ ئەمانە هیچی دیار نین. بۆیە ئەوەی دەكرێت تەنیا بەڕێكردنی كاری ڕۆژانەیە، ماوەی چەندین مانگە هەر دوو لایەنی سەرەكی (پارتی و یەكێتی) كۆدەبەنەوە و هەتا ئێستا تەنیا باسی دابەشكردنی پۆستەكان دەكەن و باس لە بەرنامەی حكومەتی داهاتوو ناكەن. بەڕاستی من ئەمە ناو نانێم «پرۆسەی سیاسی»، بەڵكو «گەمەیەكی سیاسی»یە بۆ كات بەڕێكردن، لەمەش زیاتر حزبە سیاسییەكانی كوردستان توانای ئەوەیان نییە داهێنەرانە بیر بكەنەوە و چارەسەری دروست بۆ كێشەكانی كوردستان بدۆزنەوە، كەئەمەش دەڵێم، مەبەستم هەموو حزبەكانە بە پارتی دیموكراتی كوردستانیشەوە، لەبەر ئەوەی پارتی گەورەترین فراكسیۆنی لە پەرلەمانی كوردستان هەیە و بەرپرسیاریەتی سەرشانی لە حزبەكانی دیكە قورسترە.

* بەڵام خەڵكی كوردستان بەو واقیعە ڕازین و وەك دەبینی ماوەی زیاتر لە شەش مانگە دەنگیان بە حزبەكان داوە و لە دەنگەكەی خۆیان ناپرسنەوە، ئەمە بۆچی دەگێڕیتەوە؟

- ئەم پرسە دوو لایەنەیە، یەكەمیان خەڵكی كوردستان ئەم واقیعە لە حزبە سیاسییەكان قبووڵ دەكات، لەبەر ئەوەیە بەدیلی دیكەی لەبەر دەست نییە و دەڵێت «هەرچۆنێك حزبەكانی كوردستان لە دەسەڵاتی بەغدا» باشترن، كە من ئەم بۆچوونە ڕەت دەكەمەوە و جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە كە دەبێت خەڵكی كوردستان هۆشیار و زیرەك بێت و بەو واقیعە ڕازی نەبێت، ئێمە ئەوە ماوەی نزیكەی 33 ساڵە خاوەنی ئەزموونی حوكمڕانیی خۆمانین و هەڵبژاردن دەكەین، بەڵام لەبەر ڕۆشنایی سندوقەكانی دەنگدان كە ئیرادەی خەڵكی كوردستانە، پرۆسەی دەستاودەستكردنی دەسەڵات بوونی نییە، یان دەسەڵاتەكان «(جێبەجێكردن، یاسادانان، دادوەری) هەر بە ڕووكەش جیا كراونەتەوە و بە كردەیی حزبەكان بڕیار دەرن، لەمەش زیاتر هەتا ئێستا لە هەرێمی كوردستان سنوور بۆ دەسەڵاتەكانی «حزب، خێڵ، بنەماڵە» دانەنراوە و بە كردەیی ئەوان دەسەڵاتدارن.

وڵاتی تایلەند لە ساڵی 1932 هەتا ئێستا كە دەكاتە سەرووی 90 ساڵ، هەر چوار ساڵ جارێك هەڵبژاردنی خۆیان دەكەن و، سوپای ئەو وڵاتە پرۆسە دیموكراتییەكە دەپارێزێت. بۆیە زۆر ڕاشكاوانە دەڵێم لە هەر وڵاتێك ڕێز لە ئیرادەی دەنگدەران نەگیرا و لەبەر ڕۆشنایی ئەو ئیرادەیە چوار ساڵ جارێك پرۆسەی سیاسی نوێ نەكرێتەوە، دڵنیا بە لەو وڵاتە شتێك نییە ناوی دیموكراتی بێت.

* ئایا سیستمی دیموكراتی بە سیستمێكی باش دەزانیت؟ یان ئایا دەتوانیت لە ماوەی 100 ساڵی ڕابردوودا نموونەیەكی سەركەوتووی سیستمی دیموكراتیمان لە وڵاتێكی تازە پێگەیشتووی ئەم جیهانە پێ بڵێیت؟

- بەڵێ، دیموكراسیەت سیستمێكی باشە ئەگەر بە دروستی ژێرخانی بۆ دروست بكرێت و بە شێوەیەكی ڕاست پیادە بكرێت. نەبوونی ئەزموونی سەركەوتووی سیستمی دیموكراتی لە وڵاتانی تازە پێگەیشتووی جیهان، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی نەیانتوانیوە ژێرخانێكی دروست بۆ سیستمەكە دروست بكەن و زەمینەیەك دروست بكەن كە كەلتووری دیموكراتی لە كۆمەڵگە ڕەگ دابكوتێت، بەڵام پرۆسەی دیموكراتی وەك لە ئەزموونی تایلەند ئاماژەم پێكرد، پێویستی بە هێزێكە پاڵپشتی بكات و بیپارێزێت، ئێمە لە هەرێمی كوردستان زۆر پێویستمان بە سیستمی دیموكراتی هەیە، بۆیە دەبێت هێزە سیاسییەكان بەتایبەتی «پارتی و یەكێتی» كە خاوەنی هێزی پێشمەرگەن ئەم هێزە بكەنە پاڵپشت بۆ ئەوەی پرۆسەی دیموكراتی لە هەرێمی كوردستان بكەوێتە سەرپێی خۆی، خەڵكی كوردستان بزانێت ئەرك و مافەكانی چین، ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ئازادیی ڕادەربڕین و مافە دیموكراتییەكان بوونی هەبێت.

* ئەوانەی ئاماژەت پێكرد، وەك فرەحزبی و ئازادیی ڕادەرەبڕین و مافە دیموكراتییەكان ئێستا لە كوردستان پیادە دەكرێن و كەسیش لەسەر ئازادیی ڕادەربڕین بەند نەكراوە، باشترین نموونە، خۆت بەرنامەیەكت هەیە نەك هەر توندە، بەڵكو ئەوەی لەژێر بەڕەشە هەمووی دێنێتە سەڕ بەڕە، ئایا كەس پێی گوتوویت بۆ وادەكەیت؟

- ئەمانە لە كوردستان هەموویان هەن، بەڵام لەبەر ئەوەی ئەزموونی دیموكراتیی كوردستان ژێرخانێكی پتەوی نییە، كەلتووری دیموكراتی لە كۆمەڵگە ڕیشەی ڕۆنەچووەتە خوارەوە، بۆیە ئەوانەی ناوت لێنان ئازادییەكان (ئازادی ڕادەربڕین و ڕۆژنامەگەری و فرەحزبی)، ناتوانن ببنە چوارچێوەیەك كە شكۆیەك بۆ مانای ئازادییەكان دروست بكەن. من وا ڕاهاتووم بە ڕاشكاوانە قسە بكەم. ئایا فرەحزبی لە كوردستان مانایەك بە ئازادییەكان دەبەخشێت، یان مانای ڕاستەقینەی ئازادییەكانی شێواندووە؟ ئایا ئازادیی ڕۆژنامەگەریی كوردستان ئەو بانكە زانیارییەیە كە زانیاریی دروست بداتە هاووڵاتیان بۆ ئەوەی لەسەر سندوقی دەنگدان بزانێت دەنگ بە كام بەرنامەی حزب دەدات، یان ڕۆژنامەگەریی ئێمە تەنیا بۆ لایكی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان؟ ئایا بوونی ئازادیی ڕادەربڕین لە كوردستان بووەتە كەناڵێك بۆ ئەوەی لێكتێگەیشتنی هاوبەش لە نێوان خەڵك و حكومەت دروست بكات، بۆ ئەوەی كێشەكانی كۆمەڵگە چارەسەر بكات، یان هۆكاری سەرەكییە بۆ دروستكردنی بۆشایی زیاتر لە نێوان خەڵك و حكومەتدا؟

سەبارەت بە بەرنامەكەی منیش كە ناوت لێنا «توند»، ئەم بەرنامەیە بەراورد بە هەڵەی حزبە سیاسییەكان توندە، ئەگەرنا ڕووداوەكان وەك خۆی بۆ نەوەكانی ئێستا دەگوازینەوە و دەبێت نەوەكانی ئێستا لەو هەڵە گەورانە ئاگادار بن كە حزبە سیاسییەكان بەناوی خەبات و شۆڕشەوە كردوویانە و دەیانەوێت نەوەكانی ئێستا پاداشتیان بداتەوە.

* پێویستە چی بكرێت بۆ ئەوەی پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان باشتر بكرێت؟ ئایا بەدیلێك هەیە بتوانێت پرۆسە سیاسییەكە بەو ئاراستەیە ڕێك بخاتەوە كە بتوانێت ژێرخانێكی پتەو بۆ سیستمە دیموكراتییەكە دروست بكاتەوە؟

- بە ڕای من ئاستەنگی سەرەكی لەبەردەم دروست نەبوونی ژێرخانێك بۆ ئەزموونی دیموكراتی لە كوردستان، خودی پەرلەمانی كوردستانە، لە هەموو وڵاتێك پەرلەمان سەرچاوەی شەرعییەت و دەركردنی یاسا و سەروەریی یاسایە، دەپرسم: پەرلەمانی كوردستان ئەم كارانەی كردووە، یان هەر لەساڵی 1992 و لە یەكەم كۆبوونەوەی خۆیدا، ئیرادەی دەنگدانی خەڵكی كوردستانی ژێرپێ نا و سیستمی خراپی پەنجا پەنجای ڕاگەیاند و یاسای بۆ دەركرد، كە ئەمە خۆی وەرگرتنەوەی شەرعییەتە لە ئیرادەی خەڵكی كوردستان، پاش ئەوەی پارتی و یەكێتی لە چوارچێوەی ڕێككەوتنی ستراتیژی بوونە یەك فراكسیۆن، بە ناوی «فراكسیۆنی كوردستانی» پەرلەمان دیسان بووە لاشەیەكی بێگیان و كۆبوونەوەكانی بوونە كۆبوونەوەی هاوبەشی مەكتەبی سیاسیی پارتی و یەكێتی، لە دوای ساڵی 2009 كە بە حیساب ئۆپۆزسیۆن دروست بوو، پەرلەمان بووە شوێنی فیكەلێدان و تەپڵ لێدان و شەڕكردن، خولی پێشووی پەرلەمانیش بینیمان چۆن كۆتایی هات و چۆن دادگای بەناو فیدڕاڵی بڕیاری دەركرد و پەرلەمانەكەی هەڵوەشاندەوە. لەم چوارچێوەیەدا بە بۆچوونی من ئەم خولەی پەرلەمانیش لە خولەكانی دیكە باشتر نابێت و پەرلەمانی كوردستان شتێكی زیادە و زیانی هەیە و سوودی نییە و خەڵكیش لێی بێزار بووە. سەرنج بدە ماوەی زیاتر لە ساڵێكە ئەم پەرلەمانە لەكار كەوتووە. كوا خەڵكی كوردستان دەپرسن بۆ پەرلەمان كۆنابێتەوە؟ یان ئایا نەبوونی پەرلەمان بۆشاییەكی لە بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی خەڵك دروست كردووە؟ بۆیە پێشنیاری من ئەوەیە بیر لە دامەزراندنی ئەنجومەن بكرێتەوە، لەسەر ئاستی پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكان بە هاوشێوەی ئەنجومەنی پارێزگاكان، بەڵام ژمارەیان كەم بێت و لە 7-10 ئەندام تێپەڕ نەكات. بەڕاستی پەرلەمان بووەتە سەكۆیەك بۆ شەڕی دەسەڵات و ململانێی نادروستی حزبی لە كوردستاندا.

* دیارە ڕات وایە، هەتا ئێستاش شەڕی دەسەڵات لە كوردستان كۆتایی نەهاتووە. ئایا حزبە سیاسییەكان تا چەند هەست دەكەن ڕۆڵیان وەك پێویست لە پرۆسە سیاسییەكەدا نەماوە؟

- هەموو حزبە سیاسییەكانی كوردستان، بێجگە لە گەیشتنە دەسەڵات بیر لە هیچ شتێكی دیكە ناكانەوە و، بەرنامەیان بۆ بەڕێوەبردنی ئەم وڵاتە نییە. لە دوایین هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستانیشدا، دروشمی هەموو حزبە سیاسییەكانمان بینی، سەرنج بدە، حزبە ئیسلامییەكان ئایینەكەیان وەلاوە نا، لە پێناوی پارە و دەسەڵات، بزووتنەوەی گۆڕان كە بانگەشەی بۆ گۆڕانكاری دەكرد و خۆی بە ڕابەری ئۆپۆزسیۆن دەزانی، ئێستا یەك كورسیی پەرلەمانی هەیە و كادر و سەركردەكانی بۆ پلە و پۆست چوونە ناو حزبەكانی دەسەڵاتەوە. بە ڕاشكاوی دەڵێم هەمو حزبە سیاسییەكان گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی سەردەمی حزبی سیاسی كۆتایی هاتووە. دەزانن خەڵك لێیان بێزار بووە، بەڵام ئەگەر بپرسین كە ئەوان دەزانن كۆتاییان هاتووە، بۆچی خۆیان هەڵناوەشێننەوە و ڕایبگەیەنن؟ بێگومان وەڵامەكەی ئەوەیە كە ئەگەر خۆیان هەڵوەشاندەوە، سەركردەی ئەم حزبانە نازانن چی بكەن، بۆیە دەستیان بە حزبەكانیانەوە گرتووە بۆ ئەوەی بەشێكیان لە كێكی دەسەڵات و پارە بەر بكەوێت.