ئەندازیار ڕێبین ئەحمەد حەوێز، بەڕێوەبەری ئەندازەی پاركەكانە لە سەرۆكایەتیی شارەوانیی هەولێر، لەگەڵ ئەوەی ئاستی ڕێژەی سەوزایی لە شاری هەولێر هەتا ئێستاش نەگەیشتووەتە ئاستی ستاندەری جیهانی، بەڵام ساڵ لە دوای ساڵ گەشەی زۆر خێرا لە ژمارەی پاركە گەورەكان و پاركی گەڕەكەكان و سەوزكردنی دوورگەی ناوەندی شەقامەكان دەبینرێت. لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەریمی كوردستان) بەمجۆرە دیدو تێڕوانینی خۆی سەبارەت بە زیادبوونی سەوزایی لە هەولێر و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستەڕوو.

 

 

سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كە لەم هۆڵەدا هەموومانی پێكەوە كۆكردووەتەوە، بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەسەر ئەم پرسە گرنگە «گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە» بكەین.

ئەوەی جێگەی هەڵوەستەیە لەم گفتوگۆیە ئاماژە بەوە كرا بەوەی زۆر پێویستە دادگایەكی ژینگەیی لە هەرێمی كوردستان هەبێت، بەڕاستی ئەمە زۆر زۆر پێویستە، لەبەر ئەوەی ئەگەر ئەم دادگایە هەبێت، ئەوا باشتر لە چوارچێوەی یاسادا ڕێوشوێنی یاسایی دەگیرێتە بەر بۆ ئەوەی ئەوانەی سەرپێچی لە ڕێنماییەكانی پاراستنی ژینگە دەكەن، سزا بدرێن.

باس لە زیادكردنی ڕێژەی سەوزایی لەسەر ئاستی شارەكان كرا، بەوەی نەگەیشتووەتە ئاستی ستاندەری جیهانی، لەسەر ئەم پرسە دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم، كە زیادكردنی ئاستی سەوزایی تەنیا بە حكومەت ناكرێت و دەبێت هاووڵاتیان لەم پرسەدا هاریكار بن، ئەوانەی سەردانی وڵاتانی دەرەوەیان كردووە، حەتمەن سەرنجی ئەوەیان داوە كە لە وڵاتانی ئەوروپی پاركەكان پاسەوانی نییە و هاووڵاتیان خۆیان ئەو پاركانە دەپارێزن، بەڵام بەڕێوەبەرایەتیی ئەندازەی پاركەكانی هەولێر كە سەر بە شارەوانیی هەولێرە و ئێمە سەرپەرشتی دەكەین، بەشێكی زۆری كارمەندانی بەڕێوەبەرایەتییەكەمان داناوە بۆ ئەوەی پاسەوانیی پاركەكان بكەن، بۆیە هەتا هاووڵاتیان هەماهەنگ و هاریكار نەبن لەگەڵ دامودەزگاكانی حكومەت، ئەوا بە تەنیا حكومەت ناتوانێت ڕێژەی سەوزایی بگەیەنێتە ئاستی ستاندەری جیهانی.

سەبارەت بە ئاستی ڕێژەی سەوزایی لە پاریزگای هەولێر، ئەو داتا و ئامارەی لەبەر دەستمانن ڕێژەیین و سەبارەت بەو ستاندەرەی ئاماژەی پێكرا، بەوەی پێویستە هەر هاووڵاتییەك 9 مەتر دووجا سەوزایی بەر بكەوێت، ئێمە لە ئەندازەی پاركەكانی سەرۆكایەتیی شارەوانی، بەپێی ئەو داتا ڕێژەییانەی لەبەر دەستمان بووە، ڕێژەی سەوزایی لە هەولێر دەگاتە 17.5% بە پێوەری ڕووبەر، كە ئەمە لەگەڵ ئەو داتایە یەك دەگرێتەوە كە ئاماژە بەوە كرا، ڕێژەی سەوزایی بۆ هەر تاكێك دەگاتە پێنج مەتر دووجا، بەڵام ئەمەش واتە هێشتا زۆری ماوەی بگاتە ئاستی ستاندەری جیهانی.

بەڕێوەبەرایەتیی ئەندازەی پاركەكان لە ساڵی 2004 لە سەرۆكایەتیی شارەوانیی هەولێر دامەزراوە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ئامار و داتای ئەو بەروارە، دەبینین ئەو كات ڕێژەی سەوزایی لە شاری لە نیوان 2-3% بووە، بەڵام حكومەتی هەرێمی كوردستان وێڕای گرفتی بوودجە و نەبوونی ئەزموونی پێویست، وەك ئەزموونێكی نوێ توانی گەشەیەكی باش لە زیادكردنی ڕێژەی سەوزایی دروست بكات، ئەوجا لەبەر ئەوەی ئەزموونەكە نوێ بوو، هەندێك كەموكورتییش هەڕ ڕوو دەدەن، هەر بۆ نموونە بەشێك لەو دارانەی لە وڵاتی ئیتالیا هێنران، بینیمان لەگەڵ كەشوهەوای شاری هەولێر نەدەگونجان، لەبەر ئەوەی لە وەرزی هاوین پلەی گەرما لە هەولێر دەگاتە نزیكەی 50 پلەی سیلیزی و ئەو دارانەش بەرگەی ئەو پلەی گەرمایە ناگرن، بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە ئێمە هەوڵمان داوە، توێژینەوە بكەین لەسەر ئەو دارانەی كە لەگەڵ كەشوهەوای هەولێر دەگونجێن، هەروەها هەوڵمان داوە كە داری هەمە جۆر بچێنین.

ئەگەر سەرنج بدەین، پێش ساڵی 1991ئێمە پاركی گلكەندمان هەبوو لە هەولێر كە لە ساڵی 1965 دروست كراوە، لەسەر شەقامی 60 مەترییش لە دوورگە ناوەندییەكانی ئەو شەقامە هەندێك داری تێدا چێنرابوو، بەڵام دوای دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان، لە كابینەی سێیەمدا بەردی بناغەی گەورەترین پارك لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان دانرا، كە پاشان ناوی لێنرا پاركی شەهید سامی عەبدولڕەحمان، بەپێی ئەو داتایانەی دەستم كەوتوون لە ساڵی 2019 و لەگەڵ دەستپێكی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕێژەی سەوزایی گەیشتبووە نزیكەی 17.5%. لە ماوەی ئەم 5-6 ساڵەی كابینەی نۆیەمدا وێڕای هەموو گرفتەكانی نەبوونی بوودجە و بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرونا و ئالنگارییە ناوخۆیی و هەرێمییەكان، توانیمان نزیكەی 500 هەزار دار بچێنین، ژمارەیەكی زۆر شارەكانی وەبەرهێنان دروست كراون، كە ڕێژەیەكی زۆر باشی سەوزایی تێدایە، هەروەها لەم یەك دوو ساڵەی دوایی سندوقی سەوزكردن لەسەر بوودجەی نووسینگەی سەرۆكی حكومەت دانراوە و، لەسەر بوودجەی ئەم سندوقە سێ پاركی گەورە لە شاری هەولێر دروست كراون، یەكێكیان لەسەر ڕێگای سەرەكیی هەولێر -پیرمام و شەقامی خێرای 150 مەترییە كە ڕووبەرەكەی 150 هەزار مەتر دووجایە و تەواو بووە، دووەمیان پاركی ڕەشكینە كە بە گوژمەی 15 ملیار دینار كاری تێدا دەكرێت و گەیشتووەتە قۆناغەكانی كۆتایی، سێیەمیان پاركێكی گەورەیە لە شەقامی یەكتربڕی هەولێر- مووسڵ و ئێستا كاری تێدا دەكرێت، هاوشانی ئەم پاركانەش هەڵمەتی دارچاندنمان لە گەڕەكە نوێیەكانی شاری هەولێر بەردەوامە.

لە پرۆسەی سەوزكردنی هەولێر، ئێمە هەندێك گرفتمان هەبوو، بەتایبەتی كە پێشتر ناچار بووین لەناو بەشێك لە پاركی گەڕەكەكانی هەولێر موەلیدە دابنرێت، بەڵام لەگەڵ دەستپێكردنی پڕۆژەی ڕووناكی بۆ دابینكردنی كارەبای 24 كاتژمێری، ئێستا بەشێكی زۆری ئەو موەلیدانە كوژێنراونەتەوە، ئەمە بێجگە لەوەی دەبێتە هۆكارێكی باش بۆ ڕێگرتن لە پیسبوونی هەوا، لە هەمان كاتدا بە لادانی ئەو موەلیدانە دەتوانرێت ڕێژەیەكی باشی سەوزایی زیاد بكرێت، یان باشتر خزمەتی پاركی گەڕەكەكان بكەین.

هاوكات لەگەڵ گەشەی سەوزایی سەرنجمان داوە كە ئاستی هۆشیاریی ژینگەییش لای هاووڵاتیانی شاری هەولێر بەرەو پێشەوە چووە، بەڵام ئومێدی ئێمە ئەوەیە زیاتر بەرەو پێشتر بچێت، بۆیە داوا لە هۆیەكانی ڕاگەیاندن و تۆڕەكانی كۆمەڵایەتی و مامۆستایانی ئایینی دەكەین، بایەخی زیاتر بە هوشیاریی ژینگەیی بدەن، بۆ ئەوەی ببێتە كەلتوورێك لە كۆمەڵگەدا و هەموو پێكەوە بایەخ بە پاراستنی ژینگە بدەین.

هەر لەم گفتوگۆیە جەخت لەسەر ئەوە كراوەیە كە پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەكان بە ژینگە، پێكەوە كار بكەن و ناوەندێك لەسەر ئاستی ئەنجومەنی وەزیران كۆیان بكاتەوە، بۆ ئەوەی هەر لایەك بە ئەركی سەرشانی خۆی هەڵسێت و پڕۆژەكە بەبێ كەموكورتی و بە سەركەوتوویی بە ئەنجام بگات. بیگومان ئەمە زۆر ڕاستە و نەبوونی ئەم هاریكاری و هەماهەنگییە گرفت و كەموكووڕی زۆری دروست كردووە، هەر بۆ نموونە دوای دەستپێكردنی پڕۆژەی فریاگوزاریی هێنانی ئاو بۆ هەولێر، كە پڕۆژەیەكی زۆر گرنگ و ستراتیژییە، پێشنیارێكم هەبوو بەوەی لەگەڵ ئەم پڕۆژە ستراتیژییە بۆرییەكی دیكەی ئاو ڕابكێشین كە ئاوی «نەپاڵێوراو» لە زێی گەورەوە بگەیەنێتە هەولێر، بۆ ئەوەی بتوانرێت هەم هاووڵاتیان ئەو ئاوە بۆ ئاودانی باخچەكانیان و لایەنە پەیوەندیدارەكانیش بۆ ئاودانی پارك و سەوزاییەكانی دیكەی ناو شار بەكاری بهێنن، ئەم پێشنیارە لە ڕێگەی سەرۆكایەتیی شارەوانیی هەولێرەوە، نێردرا بۆ وەزارەتی شارەوانی، قسە لەگەڵ ئەندازیارانی سەرپەرشتیاری پڕۆژەكە كرا، پێیان گوتین نیوەی زیاتری پڕۆژەكە تەواو بووە و بەشێكی زۆری بۆڕییەكان تەواو بوون و داپۆشراونەتەوە، بۆیە ئەگەر هەر سەرەتا ئەم پێشنیارە بكرایە، سوودێكی زۆرمان بۆ داهاتوو لێوەردەگرت و بە خەرجییەكی زۆر كەم ئەو پڕۆژەیەشمان جێبەجێ دەكرد.

لە دوماهیدا دەخوازم بە زمانی ژمارە و داتا هەندێك زانیاری پێشكەشتان بكەم:

 لە سنووری كاركردنی بەڕێوەبەرایەتیی ئەندازەی پاركەكانی هەولێر، 1054 كارمەندمان هەیە كە خزمەتی 688 پانتایی سەوزایی دەكەین، كە تیایدا 24 پاركی گەورە، 109 نافورە و 100 دوورگەی ناوەندی شەقامەكان لەخۆی دەگرێت.

وەك نموونەیەك ئەگەر تەنیا دوورگەی ناوەندی شەقامی 60 مەتری هەولێر وەربگرین، دەبینین ئەم شەقامە درێژییەكەی 10 كیلۆمەترە و پانییەكەی 10 مەترە كە دەكاتە نزیكەی 100 هەزار مەتر دووجا لە سەوزایی، هەروەها پاركی گەڕەكەكان هەموویان ئێمە خزمەتی دەكەین.

خاڵی گرنگ بۆ ئەوەی بتوانین ئاستی ڕێژەی سەوزایی بگەیەنینە ئاستی ستاندەری جیهانی كە وەك ئاماژەی پێ كرا نۆ مەتر دووجایە بۆ هەر تاكێك، ئەوەیە دەبێت ئاستی هوشیاریی تاك بگاتە ئەو ئاستەی بەو ڕێژە كەمتر ڕازی نەبێت و خۆی هاوكار بێت بۆ ئەوەی پێكەوە ئەو ئومێدە بهێنینەدی.