ئاسۆ شكاك، سەرۆكی ڕێكخراوی ئاڤیاری هۆشیاریی ژینگەیە لە پارێزگای هەولێر و، یەكێكە لەو چالاكە ژینگەپارێزانەی كە ساڵانێكی دوور و درێژە لە چوارچێوەی كاری ڕێكخراوە ناحكوومییەكاندا وەك خۆبەخشێك كاری ژینگەپارێزی دەكات. لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستاندا) بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

 

خۆشحاڵم جارێكی دیكە لەگەڵ ئەم هەموو پسپۆڕ و خۆبەخشانە كۆدەبینەوە بۆ باسكردنی بابەتێكی گرنگ، كە ئەویش بابەتی پاراستنی ژینگەیە، بەڵام لە دەستپێكی قسەكانمدا یەك دواكاریم لە تەواوی ئامادەبووانی ئەم گفتوگۆیە هەیە و، داوا لە بەڕێزتان دەكەم لەم ساتەوەختەوە كۆتایی بە بەكارهێنانی پلاستیك بهێنن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەگەر ئەمڕۆ ئێوە نەتوانن بەكارهێنانی پلاستێك كۆتایی پێ بهێنن، ئەی چۆن سبەی داوا دەكەن ژینگە بپارێزین، بۆیە هیودارم كۆتایی بە بەكارهێنانی پلاستیك بهێنن.

ڕێكخراوە ژینگەییەكان لە هەرێمی كوردستان بەپێی ئەو داتایەی لای منە، بریتین لە 265 ڕێكخراو لە سەرتاسەری هەرێمی كوردستاندا، لەم ژمارەیە 132 ڕێكخراوی ژینگەیی لە پارێزگای هەولێرن بە ئیدارەی سەربەخۆی سۆرانیشەوە، 89 ڕێكخراویان لە سنووری هەردوو پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجەن و 36 ڕێكخراویان لە پارێزگای دهۆكن بە ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆشەوە، یەك ڕێكخراو لە مووسڵ و یەك ڕێكخراویش لە كەركووك هەن، لە 265 ڕێكخراوی ژینگەیی، 244 ڕێكخراویان كوردستانین.

بەڵام بەداخەوە هەموو ئەو ڕێكخراوانەی كە لە هەرێمی كوردستان دامەزراون، بۆ ئامراز و كارێكی تایبەت دامەزراون، تەنیا 40 ڕێكخراو دڵسۆزانە كار بۆ پاراستنی ژینگە دەكەن، ئەم 40 ڕێكخراوە چالاكەش كار دەكەن بەبێ گرنگیدان بە ناو.

ئێمە وەك ڕێكخراوێكی‌ ژینگەپارێز لە هەولێر و نزیكەی 16ی دیكە لە دامودەزگای حكوومی و ڕێكخراوە ناحكوومییەكانی ژینگە، پێكەوە كاردەكەین لە پێناو پاراستنی ژینگەدا، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بازنەی بەیەك گەیاندنن لە نێوان دەسەڵاتی جێبەجێكردن و هاووڵاتیاندا بۆ كەمكردنەوەی گرفتە ژینگەییەكان.

لە بواری كاری ژینگەپارێزیدا ئێمە دوو یاسامان هەیە كە بریتین لە یاسای ژمارە 3 ی ساڵی ٢٠١٠و ژمارە 8 ی ساڵی ٢٠٠٨، بەڵام زیاتر كار بە یاسای ژمارە 8 دەكەین، وێڕای ئەوەش كۆمەڵێك ڕێنمایی گرنگ دەرچوون كە لێرەدا من ئاماژە بە دووانیان دەكەم:

لە حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هەر وەزارەتێك یاسای تایبەت بە خۆی هەیە، ئەوەی گرفتی بۆ ژینگە دروست كردووە ئەوەیە، بۆ نموونە وەزارەتی شارەوانی یاسایەكی هەیە و وەزارەتی كشتوكاڵ یاسایەكی هەیە و لەگەڵ یاسای دەستەی پاراستنی و چاككردنی ژینگەدا تێكەڵكێشی لە ڕووی بابەتە هەڵسەنگاندنە ژینگەییەكانەوە دروست نا‌كات، بەڵام هەر بۆ نموونە فڕێدانی پاشماوە لە ئۆتۆمبێلەوە گرفتێكی گەورەی ژینگەیی بۆ ئێمە دروست كردبوو، بەڵام لە یاسای وەزارەتی ناوخۆدا نەبوو ئەوەی لە ئۆتۆمبێلەوە پاشماوە فڕێ بدات، ڕێوشوێنی یاسایی لەگەڵدا بگیرێتە بەر، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی دەسەڵاتە ژینگەییەكان نەیانتوانی وەكو پێویست هەماهەنگی لە نێو خۆیاندا دروست بكەن، هەروەها لە پڕۆژەی «لەبری سەوز كردن» هەركاتێك ئەو پڕۆژانەی كە بڕیار بوو لە ماوەی كابینەی نۆیەم ڕووبەری سەوزایی لە شوێنی خۆیان جێبەجێ بكرێن و جێیەجێ نەكران، ئەوكات لایەنە ژینگەییەكان و ئەندازەی پاركەكان و بەڕێوەبەرایەتیی دارستانەوە دارستانێكی گەورە دروست بكرێت و، لەبری ئەوەی داری یەك مەتریی تێدا بچێندرێت، داری چەند مەتریی تێدا دەچێنران.

لە دامەزراندنی ئەو كەسانەی هەڵسەنگاندنی ژینگەیی دەكەن، دوای ئەو ڕێنماییانە دەرچوون، ڕێگە درا ئەگەر دەرچووی ژینگەش نەبن، دەتوانن لەو بوارەدا كاربكەن، بۆ ئەمەش ئەگەر ئێستا سەیر بكەین دەبینین چاودێری ژینگەییمان زۆرن، بەڵام گرفتە ژینگەییەكانمان زیادیان كردووە و لە ئاستی ئاسایی بەرەو ئاستێكی مەترسیدار دەڕۆن.

بەپێی قسەی ئەو ژینگەپارێزانەی سەردانی دەرەوەی وڵاتیان كردووە، سەبارەت بە پیسبوونی ژینگە «ئاستی ژینگەی هەرێمی كوردستان نەگەیشتووەتە ئاستی مەترسی»، ئەگەرچی داتای فەرمی لەسەر ژینگە بەپێی پێویست نییە، لەم پرسەدا ئێمە تەنیا باس لە پیسبوونی هەوا دەكەین، بەڵام ئەگەر سەیری بكەین، پاڵاوتگە نایاساییەكان جیا لەوەی هۆكارێكن بۆ پیسبوونی هەوا، لە هەمان كاتدا خاك و ئاوەكەشیان پیس كردووە، بەڵام كەس باسی پیسبوونی خاك و ئاوەكە ناكات، بەمەش گرفتێكی گەورەی ژینگەییان بۆ دروست كردووین، ئێمە كە بەشدار بووین لە خولێكی ژینگەییدا، لەوێ بینیمان خەڵك زەوییەكانیان پاك دەكردەوە، بەڵام بەداخەوە ئێمە لێرە پاشماوەی پاڵاوتگە نایاساییەكانمان فڕێ دەدەینە ناو ئاو و ڕووبارەكان و خاكەوە.

یەكێك لە گرفتەكانی دیكەی پیسبوونی ژینگە زبڵخانەكانی كوردستانە، بەپێی ڕاپۆرتێك كە دراوەتە حكومەتی هەرێم، 100 زبڵخانە لە هەرێمی كوردستان هەن، نۆ دانەیان لە زبڵخانە گەورەكانن و زبڵخانەی هەولێر لە هەموویان گەورەترە، كە ڕۆژانە 2000 تەن زیاتر زبڵ و خاشاك دەبەنە ئەو زبڵخانەیە، ئێمە وەكو لایەنە ژینگەییەكان نەمانتوانیوە هانی هاووڵاتی بدەین و تێیانبگەیەنین كە هاووڵاتیش بەرپرسیاریەتیی لەسەر شانە و، چۆن مافی هەیە بە هەمان شێوە ئەركیشی لەسەر شانە، بە هەمان شێوە حكومەتیش مافی هەیە و ئەركیشی هەیە، بەڵام بەداخەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان و لایەنە جێبەجێكارەكان بەگشتی و لایەنە ژینگەییەكان بەتایبەتی، نەیانتوانیوە ئەركە ژینگەییەكانی خۆیان جێبەجێ بكەن، خودی ئەو لایەنانە موەلیدەیان هەیە، یان پڕۆژەكانیان هیچ مەرجێكی ژینگەیی تێدا نییە، یان ڕێژەی سەوزاییان تەواو نییە، بۆیە كە ئەم كەموكووڕییانە لە لایەنە ژینگەییەكاندا هەبێت، چۆن دەتوانین بە هاووڵاتیان بڵێین ئەم هەموو گرفتە ژینگەییەمان هەیە؟ یان ئەگەر من وەك لایەنێكی ژینگەیی بە لایەنێكی حكوومی بڵێم تۆ گرفتی ژینگەییت هەیە، یان بە لایەنێكی زانستی بڵێم تۆ گرفتی ژینگەییت هەیە، ئەوا ئەو لایەنە وەك شتێكی كەسی مامەڵەمان لەگەڵ دەكات و لە داهاتوودا وەك لایەنێكی ژینگەیی هاریكاریمان ناكات. ئەو لەوە تێناگات كە ئەمە پرسێكی ژینگەییە و تایبەتە بە هەمووان، بەڵام ئەو لایەنانەی كە ژینگەیین بەدواداچوونی ژینگەییان زۆر كەمە، تەنانەت لە خولەكانی پێشووی پەرلەمان 60%ی ئەو پەرلەمانتارانەی لە لێژنەی تەندروستی و ژینگە بوون، هیچ گرنگییەكیان بە ژینگە نەداوە، كە ئەو كات ئێمە داوامان لە پەرلەمان كرد، لێژنەی تەندروستی و ژینگە لە پەرلەمانی كوردستان لێك جیا بكرێتەوە، لەبەر ئەوە بوو ئەگەر گرفتە ژینگەییەكانمان چارەسەر كرد، پێویستمان بە چارەسەری گرفتە تەندروستییەكان نابێت.

سەبارەت بە پاشماوە كیمیاوییەكان، یان ئەو ماددە هۆشبەرانەی دەستیان بەسەردا دەگیرێت و دەبردرێنە شوێنێك و دەسووتێندرێن، ئەوانەش گرفتن بۆ ژینگە، بۆیە ئەم تیمەی لێرە كۆبووینەتەوە، ئەگەر مانگانە كۆببینەوە و نووسراو ئاراستەی هەر وەزارەتێك، یان لایەنێكی پەیوەندیدار بكەین، ئەوا ئەو لایەنە پەیوەندیدارە بە شێوەیەكی دیكە مامەڵە دەكات و بە دژایەتی تێنا‌گات، ئەگەر بەم شێوەیە بارودۆخەكە بەرەو پێشەوە بچێت، ئەوە لە چەند ساڵی داهاتوودا كەس ناتوانێت بایەخ بە پاراستنی ژینگە بدات، ئەمەش لەبەر ئەوەیە هەندێك لەو خەڵكانە دێنە ناو بواری كاری ژینگەیی، ئاستی پسپۆریی ژینگەیی، یان ئاستی ئەو پڕۆژانەی لە ناو خزمەتگوزاریی ژینگەییدا هەن بەپێی پێویست نایانبینێت، هەندێك كەسیش تەنیا بۆ ناو و ناوبانگ و خۆدەرخستن هاتوونەتە ناو بواری كاری ژینگەیی، ئەوانەشی بە دڵسۆزی لە بواری ژینگەدا كار دەكەن، پەراوێز دەخرێن و دەیانگێڕنەوە بۆ دواوە.

لێرەوە ئێمە دەبێت هانی هاووڵاتیان بدەین چی بكەن؟ دەبێت لەوە ئاگادار بین گرفتە ژینگەییەكانی ئێمە لە ناو ماڵەكانەوە دەست پێ دەكەن، ئەگەر ئێمە لە ماڵەكانی خۆماندا توانیمان گرفتە ژینگەییەكان كەم بكەینەوە و پلاستیك بە هیچ شێوەیەك بەكار نەهێنێن، كاتێك لە بازاڕ شتومەك دەكڕین ڕێگە نەدەین دوكاندار بە كەیفی خۆی بیخاتە ناو نایلۆنەوە، ئەوا سنوورێك بۆ گرفتە ژینگەییەكان دادەنێن، یان كاتێك ئێمە وەك ڕێكخراوێكی ژینگەپارێز خولێكی هۆشیاری دەكەینەوە، نابێت ڕێگە بدەین بە هیچ شێوەك پلاستیك یان دەبەی ئاو لەو شوێنەدا هەبێت.

ئێمە ئەگەر لە خۆمانەوە دەست پێ نەكەین و هەوڵ نەدەین هەستی خۆبەخشیی ژینگەیی لە ناخی خۆماندا دروست بكەین، ناتوانین تاكەكانی كۆمەڵگە لەسەر ژینگەپارێزی ڕابهێنین، بەڵام لە سەرووی ئەمانەشەوە دەبێت دەسەڵاتی جێبەجێكردن كە حكومەتە، بە توندی بێتە سەرخەت و یاسا ژینگەییەكان جێبەجێ بكات.

بۆیە داوا دەكەم ئەم گفتوگۆیە تەنیا بۆ گفتوگۆ نەبێت، دڵنیام هەموو بەشداربووانی ئەم كۆڕە زۆر لەوە زیاتریان پێیە كە باسیان كرد، بەڵام ئایا ئەم هۆشیارییە ژینگەییانە چۆن بگەیەنینە هاووڵاتیان، من ناڵێم خەتای فڵان لایەنە، بەڵكو پێش هەموومان دەڵێم خەتای ڕێكخراوەكانی ژینگەپارێزییە، ئێمە 265 ڕێكخراوین بە قەد ژمارەی خۆمان ناو و شوێنمان داگیر كردووە، ئایا ئێمە چیمان كردووە؟ بێگومان دەڵێم هیچ.

لێرەدا جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە، كە ئێمە گرفتی ژینگەیی گەورەمان هەیە، مەترسییە ژینگەییەكان ڕوویان لە هەڵكشانە، ڕێژەی سەوزاییمان كەمە، ئاستی هۆشیاریی ژینگەییمان نزمە، دەپرسم ئایا چەندمان لە بەردەم ماڵەكانماندا سەوزاییمان هەیە و، چەندمان هانی دراوسێكانمان داوە بۆ ئەوەی دار بڕوێنن؟

لە هەرێمی كوردستان كەلتوورێكی ژینگەیی یەكگرتوومان نییە، ئەگەر سەرنج بدەین لە ناوچەی بارزان كەلتوورێكی ژینگەیی هەیە، بەڵام لە هەولێر و سلێمانی كەلتوورێكی ژینگەیی جیاوازمان هەیە، بۆیە دەبێت هەموو هەوڵێك بخەینە گەڕ بۆ ئەوەی ئاستی كەلتووری هۆشیاریی ژینگەی لە كوردستان بەرز بكەینەوە و بیكەینە مۆدێلێك، كە ژینگە تایبەت نییە بە ناوچەیەك، یان كۆمەڵگەیەك و، تایبەتە بە هەموومان و دەبێت هەمووان پارێزگاریی لێ بكەین.

دەمەوێت ئاماژە بەو ڕاپرسییەش بكەم كە لە لایەن ڕێكخراوی ئاڤیاری ژینگەییەوە لە سنووری شاری هەولێر بە بەشداریی (١٠٠٠) هاونیشتمانی لە ئاستی جیاواز و پیشەی جیاواز ئەنجام دراوە، كە بە ڕای زۆرینە كێشە ژینگەییەكان لە زیادبووندان، ئەمەش هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ چالاكییە مرۆییەكان، كە كێشە ژینگەییەكان بریتین لە پیسبوونی هەوا و پاشماوەی سووتەمەنی و كارگە و پیشەسازییەكان و ئاو و ئاوەڕۆ و نەبوونی هۆشیاریی ژینگەیی لای تاكەكان، هۆكاری ئەم كێشانە دەگەڕێنەوە بۆ لاوازیی بەشێك لە دەسەڵاتە ژینگەییەكان و نەبوونی خەرجیی پێویست بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێشهاتە مەترسیدارەكانی بەرانبەر بە ژینگە و، گرنگی نەدان بە ژینگە لە لایەن خودی هاووڵاتی و جێبەجێ نەكردنی یاسا و ڕێسا ژینگەییەكان لە لایەنی بەرپرسەوە، كە ئەمانەش مەترسیی ژینگەیی بۆ هاووڵاتیان زیاد دەكات، بەڵام هەم لایەنە ژینگەییەكان بەردەوام هەڵسەنگاندن بۆ پڕۆژەكان دەكەن و هەمیش ڕێكخراوە ژینگەیەكان هۆشیاریی بڵاو دەكەنەوە، لەگەڵ ئەوەی بەشێك لە هاووڵاتیان پابەندی ڕێنماییە ژینگەییەكانن، بەڵام هێشتا مەترسی لەسەر ژینگە بەردەوامیی هەیە.

 لە كۆتاییدا دەڵێم دەبێت هەموومان ئەم ژینگەیە بپارێزین، ئەگەرنا هەموومان لەناو دەچین، با بەردەم ماڵەكانمان و كۆڵانەكان و شەقامەكان و دەشت و شاخەكان سەوز بكەین و دەرهاوێشتە گازییەكان كەم بكەینەوە و سەرچاوە ئاوییەكان بپارێزین، خۆمان لەگەڵ ژینگەكەدا بگونجێنین و كەشێكی لەبار و تەندروست بۆ هەمووان زامن بكەین، گرنگی بە وزەی نوێ و خاوێن بدەین و هۆشیاریی ژینگەیی زیاد بكەین.