د.سیراج محەمەد، سەرۆكی بەشی تەندروستی و ژینگەی كۆلیژی زانستە سیاسییەكانی زانكۆی سەڵاحەدین هەولێر بووە، ئێستاش مامۆستایە لە هەمان زانكۆ و یەكێكە لە ئەكادیمیست و پسپۆڕە دیارەكانی زانستی تەندروستی و ژینگە، لەم بوارەشدا جیا لە بواری ئەكادیمی و زانستی، لەسەر ئاستی ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، ئەندامی ڕێكخراوی «یەكێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سرووشت – IUCN» بووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان»، بەشێوەیەكی زانستییانە هەڵوەستەی لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان كرد و بەمجۆرە دید و بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

كاتێك بیر لە گرفتە ژینگەییەكان دەكەینەوە، بە شێوەیەكی گشتی گرفتەكان بەسەر سێ سێكتەردا دابەش دەكەین، «پیسبوونی ئاو، پیسبوونی خاك، پیسبوونی هەوا»، بەڵام گرفتی سەرەكیی ئێمە لە شێوازی بەڕێوەبردن و مامەڵەكردنمانە لەگەڵ ژینگە، گەلێك جار لە كاتی بەڕێوەبردنی ئەم پرس،ە هەندێك گرفتمان هەیە كە بە هەمان شێوە ژینگە پیس دەكات، بەبێ ئەوەی بیرمان لێ كردبێتەوە. بۆ نموونە كاتێك ئێمە پاشماوە ڕەقەكان فڕێ دەدەین، یان لە شوێنێك كۆیان دەكەینەوە، دەبینین بە شێوەیەكی گشتی لە كوردستان و بەتایبەتی لە شاری هەولێر هیچ چارەسەرێكمان بۆ نەدۆزیوەتەوە و ئەو پاشماوانە دەخەینە ژێر خۆڵەوە و ناپرسین ئایا چ گرفتێكمان بۆ دروست دەكەن؟ كە لێرەدا ئاماژە بەوە دەكەم چەند گرفتمان بۆ دروست دەكات:

1. ئەو پاشماوە ڕەقانە گرفتی پیسبوونی خاكمان بۆ دروست دەكات.

2. گرفتی پیسبوونی هەوامان بۆ دروست دەكات بەتایبەتی لەكاتی سووتان و كەوتنەوەی ئاگر، یان شیبوونەوەی بەشێك لەو پاشماوانە.

3. پیسبوونی ئاویشمان بۆ دروست كە ئەویش ئاوی ژێر زەوییە.

لایەنێكی دیكە و سەرچاوەی سەرەكیی پیسبوونی هەوا بەكارهێنانی زۆری سووتەمەنییەكانە، ئێمە لە هەرێمی كوردستان و عێراقیش بە ڕێژەیەكی لە ڕاددەبەدەر سووتەمەنی بەكار دەهێنین، كە یەكێك لە گرفتە سەرەكییەكانی گۆڕینی كەشوهەوا بەكارهێنانی سووتەمەنییەكانە. ئەمەش بەو مانایەی كاتێك سووتەمەنی بەكار دەهێنین، ئەو سووتەمەنییە هەواكە پیس دەكات، دوای ئەوەی هەواكەمان پیس كرد، لەگەڵ هەڵم یەك دەگرێت و دێتەوە سەر زەوی، ئەوەش مانای وایە خاك و ئاوەكەشمان بۆ پیس دەكات. سەرباری ئەمانەش گۆڕینی كەشوهەواش دروست دەكات. ئەمە بێجگە لەوەی ئەو ئامێرانە هەمووی جەنجاڵی و ژاوەژاو دروست دەكات، كە ئەمەشیان كاریگەریی نەرێنی لەسەر تەندروستی دروست دەكات.

لەم چوارچێوەیەدا خاڵی سەرەكی كە دەمەوێت جەختی لەسەر بكەمەوە، لەو قسەیەی مامۆستا عەبدولڕەحمان سدیق دەست پێدەكەم كە ئاماژەی بەوە كرد، پێگەی ژینگە لە هەرێمی كوردستان پێشتر لەسەر ئاستی وەزارەتێك بووە، ئێستا دابەزێنراوە بۆ ئاستی دەستەیەك، ئەمەش مانای ئەوەیە بایەخی ژینگە لە هەرێمی كوردستان لە ئاستی وەزارەت هاتووەتە خوارەوە، ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە بایەخپێدانەكەشی هێنراوەتە خوارەوە.

هەر لە چوارچێوەی بەڕێوەبردنی ژینگە لەم گفتوگۆیە، باس لە یەكێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سرووشت «IUCN» كرا. من لە دوای ساڵی 2017وە كە بوومە سەرۆكی بەشی زانستی تەندروستیی ژینگە، ئەم بەشە بووینە بەشێك لە «IUCN» و، ساڵانە ئەندامیەتی و یەكەم ساڵیش خۆم دابینم كرد. لەسەر ئەم پرسە جارێك لەگەڵ مامۆستا عەبدولڕەحمان سدیق سەرۆكی دەستەی پاراستن و ژینگە باسمان كرد و گوتی: لەوانەیە زیاتر پێویستمان بەم ڕێكخراوە نێودەوڵەتییە ببێتەوە، بۆ پڕۆژەكانی گۆرانكاریی كەشوهەوا لەوانەیە سوودبەخش بێت. بەڵام پێش چەند مانگێك بە ئیمێلێك ئاگاداریان كردینەوە كە ئەندامیەتی ئێمە هەڵپەسێراوە لەبەر ئەوەی چەند ساڵێكە ساڵانەمان نەداوە.

لە ساڵی 2021 كە ئەوكات سەردەمی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا بوو، دەرفەتێكم بۆ هەڵكەوت بۆ ماوەی 10-15 خولەك لەگەڵ «ڕازان خەلیفە ئەلمبارك» كە ببووە سەرۆكی «IUCN» قسەی لەگەڵ بكەم بۆ ئەوەی بتوانین بۆ بوارەكانی ڕووپێویی «ڕووەك، ئاژەڵ، شیردەرەكان و...هتد» سوود لەو ڕێكخراوە نێودەوڵەتییە وەربگرین، لەبەر ئەوەی لە هەرێمی كوردستان هیچ توێژینەوەیەكی دوورمەودا نەكراوە، تەنیا ئەوە نەبێت كە پێشتر سەنتەری عێراق نەیچەر كردوویەتی، بەڵام بەداخەوە هەوڵەكەم سەری نەگرت.

هەر لەم گفتوگۆیە باس لە هاریكاری و هەماهەنگیی نێوان هاووڵاتی و حكومەت كرا، بەڵام ڕاشكاوانە دەڵێم ئەم هەماهەنگی و هاریكارییە لە حاڵەتێكی باشدا نییە، لەمەش زیاتر باس دابینكردنی بوودجە كرا، یەكەم شت بۆ ئەوەی هەوڵەكان سەركەوتوو بێت، پێویستە ئێمە پڕۆپۆزەلی باش ئامادە بكەین، ئەمەش پێویستی بە داتا و زانیاریی دروستە، بۆیە ئەم گرفتەش چارەسەر نەكرا، یان زۆر وەك ئەو گرفتی پیسبوونی هەوایەی «PM.2.5» د.گەلاوێژ باسی كرد، لەسەر ئەم پرسە خۆم لە كەناڵە تەلەفزیۆنەكانی هەرێم گوێم لێ بووە، خەڵك هەبووە بە نەزانی باسی ئەم ڕێژانەی كردووە و باسی هەندێك گرفت دەكەن و خەڵك دەترسێنن و مەسەلەكەش بەوجۆرە نییە، لە كۆی ئەم قسانە دەمەوێت بڵێم، لە پرۆسەی ئیدارەدانی ژینگەدا سەركەوتوو نەبووین.

لایەنێكی دیكە كە دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بكەم، ئەوەیە كە هەموو ئەو بەڕێزانەی لەم گفتوگۆیە كۆبووینەوە، هەر یەكەیان بە ڕێگەی ڕێكخراوێك، یان دامەزراوەیەك، یان تەنانەت هەوڵی تاكەكەسیش هەوڵی خۆیان داوە بۆ ئەوەی كار بۆ پاراستنی ژینگە بكەن، بەڵام ئەم هەوڵانە بەم شێوە پەرتەوازییە قەت سەركەوتوو نابێت، بۆیە ئەگەر دەستەی ژینگە كرایەوە بە وەزارەت ئەوە زۆر باشە، بەڵام ئەگەر نەكرایەوە بە وەزارەت و هەر بەدەستە مایەوە، ئەوا دەبێت لەسەر ئاستی ئەنجومەنی وەزیران ناوەندێك دروست بكرێت بۆ بەڕێوەبردنی ژینگە، هەر بۆ نموونە ئێمە كاتێك باسی ستراتیژیەتی ژینگە دەكەین، ئایا ژینگەی ستراتیژی مانای چییە؟ بێگومان مانای ئەوەیە ئێمە دەمانەوێت پلانێكمان هەبێت، ئەو پلانە جێبەجێ بكەین، بەڵام دەبێت پێداویستیی ئەم جێبەجێكردنەش دابین بكرێت، بۆ نموونە دەبێت ناوەندێك هەبێت كۆی لایەنە پەیوەندیدارەكانی وەزارەتە جیاوازەكان وەك «كارەبا، سامانە سرووشتییەكان، خوێندنی باڵا، دەستەی ژینگە و.. هتد» هەموویان پێكەوە كۆبكاتەوە، بۆ ئەوەی پێكەوە هەوڵەكانیان یەك بخەن و ئەو پلانەی مەبەستە جێبەجێی بكەن.

لایەنێكی دیكە كە زۆر گرنگە و چەندین جاریش لەم گفتوگۆیە ئاماژەیان پێكرد، مەسەلەی بایەخدانە بە «هۆشیاریی ژینگەیی». بێگومان دانانی پلان بۆ ئەم پرسە گرنگە، بەڵام پرسیار ئەوەیە چۆن جێبەجێ دەكرێت؟ ئایا بە دەستەی ژینگە بە تەنیا ئەمە جێبەجێ دەكرێت؟ بێگومان نەخێر، لەبەر ئەوەی بێجگە لەوەی ئیمكانیەتی پێویستی لەبەر دەست نییە، لە هەمان كاتدا پرسەكە پرسێكی فرە ڕەهەندە و زۆر لایەنی دیكەش دەگرێتەوە، بۆیە ئەگەر لەسەر ئاستی ئەنجومەنی وەزیران لایەنێك نەبێت، هەموو وەزارەت و لایەنە پەیوەندیدارەكان لەژێر یەك چەتردا كۆبكاتەوە، بێگومان پرۆسەكە سەركەوتوو نابێت.

لایەنێكی دیكە كە زۆر گرنگە بۆ جێبەجێكردنی پرۆسەكان، لایەنی چاودێریكردنە، كە بە مەزندەی من بەشێكی زۆر گرنگی سەركەوتنی پلانەكە دەكەوێتە سەرشانی ئەو لایەنەی چاودێریی جێبەجێكردنی پرۆسەكە دەكات و زۆر گرنگە ئەو لایەنەی ئەركی چاودێریكردنەكە لە ئەستۆ دەگرێت، بڕیار بەدەست بێت و توانای بڕیاردانی هەبێت، ئەمەش واتە ئەگەر لەكاتی جێبەجێكردندا بە ئاراستەیەكی هەڵە جێبەجێ كرا و لایەنێك نەبوو چاودێری بكات و هەڵەكە ڕاست بكاتەوە، ئەوا پرۆسەكە سەرەنجام بە كەموكورتی كۆتایی دێت و شكست دەهێنێت و، دەبێت جارێكی دیكە لە سفرەوە دەستی پێ بكەینەوە. بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ئەم حاڵەتە نەبینەوە، ئەوا دەبێت بیر لە دانانی كەسی شیاوی خاوەن ئەزموون لە شوێنی گونجاوی خۆی بكەینەوە. من ناڵێم بایەخ بە توانا و لێهاتوویی گەنجەكان نەدرێت، بەڵام پرسی بەڕێوەبردنی پاراستنی ژینگە پێویستی بە ئەزموون و پسپۆڕیی كەڵەكە بوو هەیە، هەروەها زۆر گرنگە ئاستی بەڕێوەبردنی ژینگە ڕاستەوخۆ گرێ درابێتەوە بە ئەنجومەنی وەزیرانەوە و بڕیارەكانی پابەندبوونی لەسەر بێت، وەزارەتێك نەڵێت من جێبەجێی ناكەم، یان بۆچی خۆم جێبەجێی نەكەم، بۆیە كە ئاستی بەڕێوەبردنی ژینگە چووە ئاستی ئەنجومەنی وەزیران، وەزارەتەكان ناچار دەبن بە بڕیارەكانی ئەو ناوەندە پابەند بن و، هەوڵەكان یەك دەخرێن بۆ ئەوەی ئەو پلان و ستراتیژییەی بۆ بەڕێوەبردنی ژینگە دانراوە، وەك خۆی جێبەجێ بكرێت.

هەتا ئێستا ئەوەی دەكرێت بۆ بەڕێوەبردنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان جۆرێك لە پەرتەوازەیی پێوە دیارە و نەتوانراوە كۆی لایەنە پەیوەندیدارەكان بە سێكتەرەكانی ژینگە پێكەوە كۆبكرێنەوە و بەیەك ئیرادە بۆ یەك ئامانج كە ئامانجی پاراستن و چاككردنی ژینگەیە ئاراستە بكرێن و ئامانجە ستراتیژییەكەمان جێبەجێ بكەین.