د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و بەرپرسی بنكەی توێژینەوە و  ڕاپرسیی بەشی ڕۆششنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و مامۆستایە لە كۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی سەلاحەدین – هەولێر، لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان) بەم جۆرە بیروبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

 

وەك باس دەكرێ پیسبوون و تێكدانی ژینگە گەورەترین ئالنگاری و مەترسیی سەردەمە لەسەر بەردەوامبوونی ژیان، خودی مرۆڤیش كارەكتەری سەرەكیی ئەم تێكچوونەیە، كە بەهۆی داهێنانە زانستییەكان و تەكنەلۆژیاوە بەردەوامە لەسەر پیسكردن و شێواندنی ژینگە. بەرەوپێشچوونە ماددییەكان كە ئاوڕێكی كرداریی بەرهەمداریان لە پاراستی ژینگە نەداتەوە، كەلێنێكی كەلتوورییشیان دروست كردووە و بایەخێكی ئەوتۆیان بۆ توخمە كەلتوورییە تەقلیدییەكانی پێشتر نەهێشتووەتەوە، كە ڕەفتارەكانی مرۆڤیان لە بەرانبەر ژینگەدا سنووردار دەكرد. دیارە مەبەستی من ڕۆچوونە ناو ئەوە نییە كە مرۆڤ بۆچی بەردەوامە لە تێكدانی ژینگە، بەڵكو ئەوەیە كە ئەو میكانیزمانە چین كە دەكرێ بەسوود بن بۆ سنوورداركردنی شێواندنی ژینگە لە لایەن مرۆڤەوە، لەو نێوەندەشدا ڕێك دەمەوێ لەوێوە دەست پێ بكەم، كە مەبەست چییە لە بە كەلتووركردنی ژینگەپارێزی؟

 بەكەلتووركردنی ژینگەپارێزی گەڵاڵەكردنی هەموو ئەو بەها و بیروباوەڕ و لێهاتووییە كۆمەڵایەتییانەیە كە ڕەفتارەكانی مرۆڤ بە جۆرێك ڕێك دەخەن، تا بە گرنگییەوە بڕوانێتە پاراستنی ژینگە و، هێشتنەوەی بە شێوەیەكی تەندروست وەك قەڵغانێك بۆ پاراستن و بەردەوامیدان بە ژیان لەسەر ڕووی زەوی، بەو واتایەی كەلتوور و لێهاتووییەكی كۆمەڵایەتیی ئاست بەرز دەتوانێ نەوەیەكی ژینگەدۆست پێبگەیەنێت، كە تێبگات لەوەی تێكدانی ژینگە سەرگەردانكردنی ژیانی خۆی و نەوەكانی داهاتووشە.

لەوەی كە بە ئینگلیزی پێی دەڵێن (traditional culture) كەلتووری تەقلیدی جۆرێك پەیوەستی ڕۆحی بە سرووشتەوە هەیە و مرۆڤ خاوەن زەوی نییە، بەڵكو چاودێرە و دەبێ ڕەچاوی میتۆدی سوودلێوەرگرتن و بەكارهێنانی سەرچاوەكانی سرووشت بەڕێزەوە بكات و دەستیان پێوە بگرێت. یەكێك لە هەڵسووڕێنەرە سەرەكییەكانی ئەم جۆرە كەلتوورەش ئەو مەعریفەیە كە لیدەرە ڕۆحی و تاكەكان سەبارەت بە ژینگە، بە واتای شوێنی خۆجێی هەیانە و نەوە لە دوای نەوە دەستیان پێوەی گرتووە، لە یەك كاتدا هەم پێداویستییەكانیان دابین كردووە، هەم سەرچاوە سرووشتییەكانی ژینگەشیان پاراستووە، هەر تەنیا بۆ مرۆڤەكان نا، بەڵكو بۆ هەموو ئەو گیانەوەر و زیندەوەرانەی دیكەش كە لەسەر وشكانی و ئاو و هەوادا دەژین. ئەگەر بە مێژوودا شۆڕ ببینەوە، دەبینین بە دەیان خوو و نەریتی كەلتووری هەبوون كە وەك ئەخلاق و بەشێك لە كۆویژدان ئەم كارەیان زۆر بە ڕێكوپێكی ئەنجام داوە. ئایسلەندییەكان شێوازی ڕاوكردنی ماسییان بە جۆرێك ڕێك خستووە، تا زیادەڕۆیی لە ڕاوكردندا نەكرێت، ئەمازۆنییەكان پەیڕەوییان لە كشتوكاڵكردنی ڕەوەندییانە كردووە لەپێناو ژیانەوەی دارستاندا. لە بیروباوەڕی هیندییە سوورەكانی ئەمریكادا هەموو زیندەوەر و توخمە ژینگەییەكان لە تۆڕێكی پەیوەندیی تۆكمەدا بەیەكەوە پەیوەستن، لە بەكارهێنانی سەرچاوەكانی سرووشتدا ئەوەی زیادە دەبێ بۆ سرووشت بگەڕێندرێتەوە و بەكارهێنانەكە تا حەوت پشت (نەوە) گرفتی كەمیی سەرچاوەی بژێوییان بۆ دروست نەكات. ئەوان شێوازێكی تایبەتی كۆنتڕۆڵكردنی ئاگریان پەیڕەو دەكرد، بۆ ڕێگەگرتن لە كەوتنەوە و تەشەنەسەندنی ئاگری گەورە لە دارستانەكاندا، پەیڕەویان لە كۆكردنەوە و پاشەكەوتكردنی بەردەوامی سەرچاوە خۆراكییەكان و دەرمان و كەرستەی پێویست و پاراستنی سەرچاوەكانیان دەكرد لە لەناوچوون، ڕەوەندانە ژیانیان دەكرد و لەگەڵ وەرزەكاندا شوێنی نیشتەجێبوونی خۆیان دەگۆڕی، نەوەكا زیاد لە پێویست سەرچاوە خۆراكییەكانی ناوچەیەك بەكار بهێنن. لەناو كوردیشدا بنەما ئایینی و ڕێباز و تەریقەتەكان ڕۆڵی كاریگەرییان هەبووە لە هاندان بۆ پاراستنی ژینگە، ئەو كەلتووری ژینگەپارێزییەی لە دەڤەری بارزاندا هەیە، نموونەیەكی ڕۆحانی و پیرۆزی و پەیوەستبوونە بە خاكەوە، بە جۆرێك كە بووەتە كەلتوورێكی ناوازە و شوێنەكانی دیكەش هیوای لەسەر هەڵدەچنن، ئەمە جگە لەوەی بۆ كورد پاراستنی ژینگە بەشێكە لە خەباتی نەتەوەیی و لێرە و لەوێ خەڵكانێك دەبینین، وەك میكانیزمێكی خەباتی نەتەوەیی بانگەشەی بۆ دەكەن. لە سەروبەندی بڕینەوەی بەشێك لە درەختەكانی سەر سنوور لەگەڵ لەشكركێشییەكانی توركیا، بینیمان چۆن دەنگی ناڕەزاییەكان بەرز بوونەوە، لەو ئاگرانەی ساڵانە لە زنجیرە چیای زاگرۆسیش دەكەونەوە، دەیبینین چۆن كوردانی ڕۆژهەڵات بە ڕۆحییەتێكی نەتەوەیی و ژینگەدۆستانەوە هەوڵی پاراستنی ژینگە دەدەن، بەڵام دەپرسین: ئایا لە سەردەمێكدا كە تەكنەلۆژیا و بەرهەمەكانی بێ ڕاددە تێكەڵ بە ژیانی ئێمەش بوون و كەوتووینەتە كەلێنێكی كەلتوورییەوە، هەوڵە خۆجێی و نەریتە كەلتوورییەكان بە تەنیا دەتوانن ژینگەكەمان لە پیسبوون و شێواندن ڕزگاندن ڕزگار بكەن؟

لەسەردەمێكدا دەژین كە گومانی تێدا نییە نەریتە كەلتووری و بەها و بیروباوەڕەكان سەرباری بایەخ و گرنگییان لە پاراستنی ژینگە، بەڵام بەرەو لەناوچوونن، بەهۆی ئەوەی نەوەیەك پێگەیشتووە و لەڕێیە كە تەنیا وێڵی شێوازە ژیانێكی سەردەمییە و بایەخ بە پاشخانی مەعریفی لە ڕووی فكر و لایەنی ڕۆحییەوە نادات، ماددەخوازی و كاڵادۆستی و ستایلی دەركەوتن، هەموو ژیانی ئەوانی داگیر كردووە. لە لایەكی دیكەوە مەعریفەی تەقلیدی هێندەی لێی دراوە، هێندە نەخراوەتە نێو میتۆدەكانی خوێندن و پەروەردەكردنی زۆرینەی دەزگا و دامەزراوەكانی پەروەردە و پێگەیاندن. باشترین میكانیزم بۆ پاراستنی ژینگە لەم سەردەمەدا، تێكەڵكردنی مەعریفەی تەقلیدی و سەردەمییە لەڕێی میتۆدەكانی خوێندن و پێگەیاندنەوە، كە ئەمە لەباریدا هەیە سیستم و شێوازە ژیانێك دروست بكات، كە ڕێز لە كەلەپوور و سەرمایەی كەلتووری بگرێت، ڕێگەش لەو ئالنگارییانە بگرێت كە ئەم سەردەمە ڕووبەڕووی ژینگە دەبنەوە. ئەگەر جۆرەها یاسای نووسراو بۆ پاراستنی ژینگە گەڵاڵە بكرێن، ناتوانن ڕووبەڕووی ئالنگارییەكانی بەردەم ژینگە ببنەوە تا ئەو كاتەی ناوەڕۆك و بەرگێكی ڕۆحی و خاكدۆستی و ژیان وەك ئاكاریان بە بەردا نەكرێت، لە جیات بەستنەوەی جێبەجێكردنی یاساكانی تایبەت بە پاراستنی ژینگە هەر تەنیا بە سزای ماددی و بەندكردن، دەبێ ویژدانیش وەك دادگایەكی خۆكردی هەمیشە چاودێر بەسەر بیركردنەوە و ڕەفتارەكانی مرۆڤ، هەستی بەرپرسیارێتی لای تاكەكان دروست بكات و ناچاریان بكات بە گرنگییەوە بڕواننە پاراستنی ژینگە، ئەگەر وا نەبووایە خۆ خاوەن كارگە و پاڵاوگەكان دەبینن هەوا چەندە پیسە و دیمەنێكی ناشیرێنی بە شارەكان بەخشیوە، خۆ دەبیستن ڕاپۆرتە پزیشكییەكان لەبارەی هەڵكشانی ڕێژەی تووشبوون بە شێرپەنجەوە چی دەڵێن و دەشزانن بەپێی یاسا ئەوەی دەیكەن ڕێگەپێدراو نییە، ئەی بۆ هەر بەردەوامن لەسەر گیرفاندۆستییان لەسەر حیسابی تەندروستیی خەڵك؟ كەواتە تا پاراستنی ژینگە بەرگ و ڕەهەندێكی ڕۆحی و ئەخلاقی و كۆویژدانانەی بە بەردا نەكرێت، یاسا و ڕێوشوێنە فەرمییەكانی پاراستنی ژینگە ئەنجامێكی ئەوتۆیان نابێت.