كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە زۆر بواری وەكو فرەچەشنكردنی ئابووری و بووژانەوەی كەرتەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازیدا هەنگاوی باشی ناوە، بەڵام لەلایەن حكومەتی ناوەندەوە بەردەوام سیاسەتی برسیكردن و بڕینی بوودجە و دواخستنی مووچە پیادە دەكرێت، ئەمەش لەپێناو لاوازكردنی قەوارەی هەرێم و نانەوەی قەیرانی دارایی. گۆڤاری گوڵان لە دیدارێكدا لەگەڵ ئارام شەعبان، شارەزای بواری دارایی لە بەشی دارایی و بانكی لە كۆلێژی بەڕێوەبردن و ئابووری لە زانكۆی سەڵاحەدین ئەم پرسەی تاوتوێ كرد.

 

*   كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە زۆر بواری وەكو فرەچەشنكردنی ئابووری و بووژانەوەی كەرتی كشتوكاڵ و پیشەسازیدا، وێڕای قەیرانی دارایی هەنگاوی باشی ناوە، پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆ بەهێزكردنی ئابووری تاچەند ئەم كابینەیە توانی خۆڕاگر بێت و بەسەر ئالنگارییەكاندا زاڵ بێت؟

- كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، هەر لە سەرەتای دەست بەكاربوونیەوە، ڕووبەڕووی كۆمەڵێك قەیرانی دارایی و سیاسیی گەورە بوویەوە، بەتایبەتی بە هۆی كەمبوونەوەی داهاتی نەوت و دواتر ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی كوردستان، سەرەڕای ئەمانە لە ڕوانگەی ئابوورییەوە، كابینەكە هەوڵی داوە لە ڕێگەی چەندین پلان و ستراتیژەوە خۆڕاگر بێت و بە دیدگەیەكی جیهانبینی و ئایندەبینییەوە ڕووبەڕووی ئالنگارییەكان ببێتەوە، بۆ نموونە لە بواری فرەچەشنكردنی ئابووری و سەرچاوەی داهاتەكاندا بەرنامەی كاری كابینەی نۆیەم جەخت لەسەر كەمكردنەوەی وابەستەیی بە نەوت دەكاتەوە و پەرەی بە كەرتی كشتوكاڵ، پیشەسازی و گەشتیاری داوە، لەم پێناوەشدا دروستكردنی بەنداوەكان و پۆند و باشتركردنی سیستمی ئاوبەخشین بۆ كشتوكاڵ، یەكێكە لە هەنگاوەكانیان، كە دەتوانێت بەرهەمی ناوخۆیی زیاد بكات، هەورەها هەنگاوێكی دیكەی كابینەكە بریتی بووە لە دۆزینەوەی بازاڕی نیودەوڵەتی بۆ ساغكردنەوەی بەروبوومە كشتوكاڵییە نێوخۆییەكان و دروستكردنی پەیوەندیی بازرگانیی ستراتیژی. لەلایەكی دیكەوە كابینەكە تا ڕاددەیەكی باش توانیویەتی چاكسازیی دارایی و جەنگ دژی گەندەڵی ئەنجام بدات، ئەمە وێڕای بەدیجیتاڵكردنی مووچەكان لە ڕێگەی پڕۆژەی «هەژماری من» و بە ئەلیكترۆنیكردنی كۆمەڵێك وەزارەت كە هەمووی كۆمەڵێك هەنگاوی بێ وێنە بوون بۆ كەمكردنەوەی گەندەڵی و باشتركردنی بەڕێوەبردنی داهات و بەرهەمداریی كەرتی گشتی.

* بەڵام ئەم حاڵەتە لە عێراق جیاوازە، هەرچەندە حكومەتەكەی محەمەد شیاع سوودانی هەوڵی بۆ داوە، پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا لە ڕوانگەی ئابوورییەوە تاچەند هێزە سیاسییەكانی عێراق و حكومەتی ناوەند كاریان لەسەر شێوازی مامەڵە و ئامادەكارییەكان كردووە، بەتایبەتی لەڕووی دارایی و ئابوورییەوە؟

- حكومەتی ناوەند بە سەرۆكایەتیی محەمەد شیاع سوودانی هەوڵی داوە چەند هەنگاوێك بنێت بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییە گەورانەدا، بەڵام ئامادەكارییەكانی لاوازن و هەنگاوەكان و بڕیارەكان بە دیدگەیەكی جیهانبینی و ئایدیۆلۆژیایەكی شەفافی حكومەتداریدا نانرێن، بۆ نموونە:

پلانە ئابوورییەكان: حكومەت پڕۆژەیەكی وەك «ڕێگەی پەرەپێدان»ی پێشكەش كردووە، كە مەبەستە عێراق بكاتە ناوەندێك بۆ بازرگانیی نێودەوڵەتی، بەڵام جێبەجێكردنەكەی بە هۆی كەمیی سەرمایە و ناسەقامگیریی سیاسییەوە سستە. عێراق تا ئێستا بە شێوەیەكی سەرەكی پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت (نزیكەی ٩٥٪ی داهاتی گشتی)یە و كەمترین هەنگاو بۆ فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی و پێشخستنی بەرهەمی نێوخۆیی ناوە.

ناچالاكیی سیستمی بانكی: هەرچەندە بانكی ناوەندی هەوڵێكی زۆر و وزەیەكی زۆری خستووەتەگەڕ بۆ بڵاوكردنەوەی ڕۆشنبیریی پارەدان و بانكی ئەلیكترۆنی، بەڵام بە پێچەوانەی پێشبینییەكان، ڕێژەی متمانەی هاووڵاتیی عێراقی بە سیستمی بانكی بەردەوام لە دابەزیندایە، ئەوەتا لە ساڵی ٢٠٢٤ سپاردە بانكییەكان بە ڕێژەی ٩٪ كەم بووتەوە.

هێزە سیاسییەكان: ناكۆكیی نێوان گرووپە سیاسییەكان و بوونی گرووپی نادەستووری، توانای وڵاتەكە بۆ دامەزراندنی ستراتیژییەكی یەكگرتووی حكومەتداری كەم دەكاتەوە. لە ڕوانگەی ئابوورییەوە، ئامادەكارییەكانی عێراق بە تەواوی لەگەڵ قەبارەی گۆڕانكارییەكان نەگونجاون، چونكە كەمتر لە ١٪ی بوودجە بۆ پەرەپێدانی كەرتەكانی دیكە تەرخان دەكرێت و سیستمی بانكیی پێشكەوتوو نییە بۆ پشتگیریكردنی وەبەرهێنان.

*  ئایا سزای دارایی و بانكی لەسەر حكومەتی محەمەد شیاع سوودانی جێبەجێ دەبێت، ئەگەر گوێ بە داواكارییەكانی ئیدارەی نوێی ئەمریكا نەدات؟

- لە ڕوانگەی دارایی و نێودەوڵەتییەوە، ئەگەر عێراق گوێ بە هۆشدارییەكانی ئیدارەی نوێی ئەمریكا نەدات، (بەتایبەتی لەسەر بابەتەكانی وەك سپیكردنەوەی پارە، بازرگانی لەگەڵ ئێران، یان گەندەڵی و پارەداركردنی گرووپە میلیشا نافەرمی و نادەستوورییەكان)، ئەگەری جێبەجێكردنی سزای دارایی زۆر نزیكە. ئەمریكا كۆنتڕۆڵێكی گەورەی لەسەر سیستمی بانكی نێودەوڵەتی (SWIFT) و بازرگانیی دۆلار هەیە و داهاتی نەوتی عێراق ڕاستەوخۆ لەژێر كۆنتڕۆڵی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكادایە، سزاكان دەتوانن بەم شێوەیە بن، سنوورداركردنی حەواڵە و گواستنەوەی پارە: بانكی ناوەندیی عێراق لەوانەیە نەتوانێت دۆلار بە شێوەیەكی ئاسایی بگوازێتەوە، ئەمەش كاریگەریی لەسەر كەمبوونەوەی توانای فرۆشتنی نەوتە بە دۆلار و داهاتی گشتی كەم دەكاتەوە.

ئەوەتا لە ساڵانی ڕابردوودا گەنجینەی ئەمریكا چەندین بانكی عێراقی بە تۆمەتی سپیكردنەوەی پارە و بەشداریكردن لە بە قاچاخبردنی دۆلار بۆ وڵاتانی دیكە و بەشداریكردن لە گەندەڵی سزا داوە و ئێستاش مەترسیی سزادانی بانكەكانی دیكە ئەگەرێكی كراوەیە، چونكە سیستمی دارایی عێراق سیستمێكی ڕێكخراوەیی و شەفاف نییە. لەبیرمان نەچێت كە عێراق بە هۆی ئابڕووچوونی ناسراو بە «دزی سەدە» دوو ملیار و پێنج سەد ملیۆن دۆلاری لە ڕێگەی ئەو بانكە حكوومییانەوە لێ دزراوە و تاكو ئێستاش پارەكە نەگەڕێندراوەتەوە.

* یەكێكی لە ئەكادیمیستە ئابوورییەكان و ئامادەبوونیشت هەیە لە كۆڕبەندە سیاسی و ئابوورییەكاندا، ئایا بەردەوامیی سیاسەتی برسیكردن و جەنگی ئابووری لەلایەن حكومەتی عێراقەوە بەرانبەر گەلی كورد و كوردستانییان بۆ چ مەبەست و مەرامێك دەگەڕێتەوە؟

- لە ڕوانگەی ئابووری و ستراتیژییەوە، سیاسەتی «برسیكردن» یان كەمكردنەوەی داهاتی هەرێمی كوردستان لەلایەن بەغداوە، دەكرێت بگەڕێتەوە بۆ چەندین مەبەست، وەكو كۆنتڕۆڵی سیاسی: كەمكردنەوەی داهات وەك ئامرازێك بەكار دەهێنرێت بۆ كەمكردنەوەی توانای كوردستان لە بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی خۆی، ئەمەش پەیوەندیی بە پاشخان و مەرام و ئامانجی سیاسییە پیلانگێڕییە دێرینەكەی بەغدا و حكومەتە یەك بە دوا یەكەكانیەوە هەیە.

سەرچاوەكان: نەوت و داهاتی گشتی وەك خاڵی جەنگی نێوان هەردوولا بەكار دەهێنرێت، بەغدا دەیەوێت كۆنتڕۆڵی تەواوی سەرچاوەكان بكات و هەرێم بە بوودجەی ناوەندی وابەستە بكات، ئەمەش فۆڕمێكی نوێی ئەنفالكردن و ئاوارەكردنە كە بە تیرۆری دارایی دادەنرێت.

ئابووری: بە نەدانی پشكی هەرێم لە بوودجەی گشتی، بەغدا دەیەوێت پارەی زیاتر بۆ گرووپ و میلیشیاكانی و بەرژەوەندییەكانی خۆی تەرخان بكات و وا پیشانی خەڵكی خۆی بدات، كە گوایە لە پێناو سەروەریی عێراقدا دەجەنگێت. بەڵام دەرئەنجامەكەی تەنیا برسیكردنی هاووڵاتی كوردە، ئەم كارەی حكومەتی ناوەندی كردارێكی نامرۆڤانە و خواستی دوژمنكاری ئاشكرا و خواستی هەندێك لە سەرانی بەغدایە بۆ دووبارە چەوساندنەوەی نەتەوەی كورد.

لە ڕوانگەی ئابووری و یاساییەوە، كەمكردنەوەی داهاتی هەرێم و نەدانی پشكەكەی لە بوودجە و هەوڵدان بۆ پێشێلكردنی دەستوور، لە بنەڕەتدا هەوڵێكی ڕەشە كە دەبێتە هۆی لاوازكردنی سیستمی فیدڕاڵی و نەهێشتنی دەستووری هەمیشەیی عێراق.

* لە ڕوانگەی ڕەهەندە ئابوورییەكانەوە كورد چۆن دەتوانێت لە ناو دەوڵەتێكی شكستخواردووی مەركەزیی ئاخنراو لە ڕق و كینەدا مامەڵە بكات و خۆی لە شەڕی ئابووری دەرباز بكات؟

- لە ڕوانگەی ڕەهەندە ئابوورییەكانەوە، لە دەوڵەتێكی وەك عێراق كە تێیدا لەجیاتی حكومەتێكی یەكگرتوو و ڕێكخراوەیی، عەقڵییەتی هۆزایەتی و لایەن و كوتلە ئامانج جیاوازەكان تێیدا باڵادەستن و ناسەقامگیریی سیاسی و مەزهەبی و گەندەڵی تێیدا لە ئاستێكی ترسناكدایە، كورد دەتوانێت كۆمەڵێك پلان و هەنگاوی ستراتیژیی دوورمەودا و زانستی بنێت و تا ڕاددەیەك وابەستەیی خۆی بە ئابووریی عێراق و بوودجەی حكومەتی ناوەندییەوە كەم بكاتەوە، بۆ ئەوەی سەربەخۆیی ئابووری و دارایی زیاتر مسۆگەر بكات وەكو:

‌أ. پەرەپێدانی كەرتە نانەوتییەكان (كشتوكاڵ، پیشەسازی، تەكنۆلۆژیا) و دروستكردنی بازاڕی ناوخۆیی بەهێز. حكومەتی هەرێم بوارێكی زۆری لە بەردەمدایە تاكو بتوانێت پسپۆڕی زیاتر لە كەرتی كشتوكاڵی و پیشەسازیدا دروست بكات و پێشی بخات.

‌ب. دامەزراندنی سەندووقێكی نیشتمانیی تایبەت بە پاشەكەوتكردنی داهاتی گشتی Investment Fund و دواتر وەبەرهێنانكردن و بەگەڕخستنی ئەو داهاتانە لە سەندووق و ئامرازە داهات جێگیر و كەم مەترسییەكانی وڵاتانی دیكە و بازاڕە داراییە سەقامگیر و گەورەكانی جیهانی.

‌ج. بوارێكی دیكە كە تاكو ئێستا حكومەت گرنگیی پێی نەداوە، بریتییە لە هەڵسەنگاندن و سوودوەرگرتن لە بازاڕی دراوە ڕەمزدارەكان (كریپتۆ) بەتایبەتی كۆینێكی وەكو بیتكۆین. زۆرێك لە وڵاتانی جیهان وەكو ئەمریكا، چین. ئۆكرانیا، ئێل ساڵڤادۆر، فینلەندا، جۆرجیا و...هتد لە ڕیزبەندی پێشەوەی ئەو وڵاتانەن كە خاوەندارێتیی بیتكۆین دەكەن. ئێمە كۆمەڵێك گەنجی خاوەن توانامان هەیە كە بە شێوەیەكی زانستی و كرداری مامەڵە لەگەڵ ئەو بازاڕەدا دەكەن و لە نزیكەوە ئاگاداری گۆڕانكارییەكانی نێو ئەو بازاڕەن و، دەرفەت و مەترسی و ئالنگارییەكانی دەزانن و هەڵسەنگاندنی بۆ دەكەن، دەكرێت دەزگایەكی تایبەت بۆ ئەم مەبەستە دروست بكرێت كە بە هۆیەوە هەم هەلی كار بڕەخسێندرێت، هەمیش داهاتێك دێتە ناو خەزێنەی حكومەت و چیتر لەم ڕەوتە خێرایەی كریپتۆ و گۆڕانكارییەكانی جیهانی دارایی و تەكنۆلۆژیا (بە تایبەتی بڵۆكچەین) دوا ناكەوین.

‌د. هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی: پەرەپێدانی پەیوەندییە بازرگانی و سیاسییەكان لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە بۆ دابینكردنی سەرچاوەی داهاتی جێگرەوە، یانیش دروستكردنی فشارێكی نێودەوڵەتی لەسەر حكومەتی بەغدا بۆ كەمكردنەوەی گەمارۆ و گوشارە سیاسی و ئابووری و داراییەكانی سەر هەرێم.

‌ه. چاكسازیی ناوخۆیی: بەهێزكردنی سیستمی بانكی و كەمكردنەوەی گەندەڵی بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی گونجاو بۆ وەبەرهێنان.

‌و. گرنگیدان بە وزەی نوێبووەوە: سەرمایەگوزاری لە وزەی خۆر و با دەتوانێت كوردستان لە ڕووی وزەوە سەربەخۆتر بكات.

لە كۆتاییدا، دەربازبوون لە شەڕی ئابووری پێویستی بە ستراتیژیی درێژخایەن و یەكگرتوویی ناوخۆیی و هەڵسەنگاندن و سوودوەرگرتن لە ئەزموونی وڵاتانی دیكە هەیە لە گۆڕینی فۆڕمی ئابووریی وڵات و گۆڕینی ئالنگارییەكان بۆ دەرفەت.