ڕژێمی سەدام 43 ساڵ لەمەوبەر لە جینۆسایدێكی پڕ لە ڕق و قیندا دژ بە كوردبوونیان هێرشی كردە سەر كوردانی فەیلی و ماڵ و حاڵیانی تاڵان كرد و گەنجەكانیانی خستە ناو زیندانەكانەوە و بێسەروشوێنی كردن، سەرۆك بارزانی لە كۆنفڕانسی بەجینۆسایدناسانی كوردانی فەیلی ئەم تاوانەی بە بیری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هێنایەوە، كە هیچی كەمتر نەبووە لە جینۆسایدەكانی دیكەی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق و داعشە تیرۆریستەكان، گۆڤاری گوڵان لە زنجیرە چاوپێكەوتنێكیدا بۆ هەڵدانەوەی ڕۆژە ڕەشەكانی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی پێشووی عێراق دژ بە كوردانی فەیلی، دیدارێكی لەگەڵ ئەندازیار ژیان ڕەزا حەسەن فەیلی سازدا، ژیان ڕەزا لە خانەوادەیەكی كوردپەروەر و كەسایەتییەكی ناسراوی ناو كوردانی فەیلییە و باوك و دایكی لە ساڵی 1961دا لە شۆڕشی ئەیلوول بەشدار بوون و لە كۆنفڕانسی بەجینۆسایدناساندنی كوردانی فەیلی ئەندامێكی كارای كۆنفڕانسەكە بوو، لێرەدا پوختەی قسەكانی بڵاو دەكەینەوە.

 

 

* ئەگەرچی جینۆسایدی ساڵی 1980ی كوردانی فەیلی لە قۆناغ و سەردەمێكی هەستیاردا ئەنجام درا و جۆرێك لە پەراوێزخستن و شاردنەوەی پێوە دیارە، بەڵام تاوانێكی نێودەوڵەتی بووە دژ بە نەتەوەی كورد، پرسیار لێرەدا ئەوەیە وەكو ئافرەت و كەسایەتییەكی ناو كوردانی فەیلی ئەم پاكتاوكردنە دەخەیتە خانەی چ شێوازێكی جینۆسایدەوە؟

- كوردانی فەیلی لە عێراقدا بە هۆی كوردبوونیان و پشتگیرییان بۆ شۆڕشی ئەیلوول ڕووبەڕووی جینۆسایدێكی بەرنامە بۆ داڕێژراو بوونەوە، بابەتەكە تەنیا بەزۆرەملێی ڕاپێچكردنیان نییە بۆ ئێران لە ساڵی 1980، بەڵكو ڕاپێچێكی زۆرەملێی دیكەش لەلایەن ڕژێمەكانی پێشووەوە لە نێوخۆی عێراقدا ڕووی داوە، كە چۆڵكردن و تەعریبكردنی ناوچەكانیانی لێ كەوتەوە، ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ زیندانیكردن و كوشتنی گەنجەكانمان و ژمارەیەكی زۆریشیان تاكو ئێستا سۆراخیان نییە و بێسەروشوێنن، بەو پێیەی زۆربەی كوردانی فەیلی دانیشتووانی بەغدا و ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلە و بەشێكیان لە ناوچە جێناكۆكەكان بوون و ناوچەكانیان دەوڵەمەند و بەپیتە لە سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی، بۆیە ڕووبەڕووی تەعریبێكی بەرنامەبۆداڕێژراو بوونەوە. لە دوای ساڵی 1980 سەدام گوتی ئەوەی ژنی كوردی فەیلی هێناوە، دەبێت تەڵاقی بدات، چونكە كوردە فەیلییەكان تەرحیل دەكەین و نابێت وەچەتان لێیان هەبێت، بەمەش تەنانەت دەستیان بۆ تێكدانی شیرازەی پیرۆزی خێزانەكانیش برد، بۆیە جینۆسایدی كوردانی فەیلی دەچێتە قاڵبی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و بە تێپەڕبوونی كاتیش شوێنەوارەكان و تاوانەكان ناسڕێنەوە، بەتایبەتی ئەم جینۆسایدە كە ئامانج لێی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیەكە. گەورەترین مەترسی لەوەدایە هەروەكو چۆن سەرۆك بارزانی ئاماژەی پێ دا، تاكو ئەمڕۆ پەراوێزخستن و فەرامۆشكردنی كوردانی فەیلی لە بەغدا و ناوچەكانیان بەردەوامی هەیە و قەرەبووی ماددەی و مەعنەوی نەكراونەتەوە.

* ئاماژەت بە شۆڕشی ئەیلوول و ڕۆڵی كوردانی فەیلی كرد، ئایا تاچەند كوردانی فەیلی پاڵپشتیی شۆڕشەكەیان كردبوو؟

- كوردانی فەیلی كە پێكهاتەیەكی بنەڕەتیی كۆمەڵگەی كوردین و تایبەتمەندێتیی نەتەوەیی و مەزهەبییان هەیە، لە لایەن ڕژێمی بەعسەوە ڕووبەڕووی شاڵاوێكی فراوان بوونەوە و سەرەتا لە ساڵی 1970 ڕەگەزنامەی عێراقییان  لە كوردانی فەیلی سەندەوە و بە ئێرانییان دانان، كەچی كاتێك ڕاپێچی ئێران كران، لەوێش بە عێراقییان دادەنان، لە ڕووداوەكانی ساڵی 1963 و دواتر لە شۆڕشی ئەیلوول لە 1961 ڕژێمی بەعس بە هۆی هەڵوێستی كوردانی فەیلی ئەم ڕق و قینەی بەرانبەریان هەبوو، بۆیە چەندین تاوانی قێزەوەنی نامرۆڤانەیان ئەنجام دا، ئەمەش بە هۆی ئەوەی خۆشەویستی و ڕێزێكی زۆریان بۆ مەلا مستەفا بارزانی هەبوو و بە داكۆكیكارێكی سەرسەختی خۆیانیان دادەنا و بە ڕۆح و گیان فیدای مەلا مستەفا بارزانی بوون، لە شۆڕشی ئەیلوول زۆر لە كوردانی فەیلی بە كۆكردنەوەی كۆمەك و بەشداریكردن لە ناو ڕێكخستنەكانی پارتی ڕۆڵێكی كارایان لە ناو شۆڕشەكەی مەلا مستەفا بارزانی هەبوو، لە سەردەمی حەرەس قەومی باوكم لەگەڵ ژمارەیەكی دیكەی كوردانی فەیلی لە گەڕەكە كۆڵان تەسكەكانی ئەو سەردەمەی بەغدا چەك و تەقەمەنییان لە ژێر عەبای خێزانەكانیان لە بەغداوە دەگواستەوە بۆ سەر شەقامەكان، كە لەوێ ئۆتۆمبێلەكان چاوەڕوانی دەكردن و دواتر لە ناو ئۆتۆمبێلەكان دەشاردرایەوە و دەنێردرا بۆ شاخ، ئەو دەمەی باوكم وەكو یاریدەدەری پزیشك بە سیفەتی پزیشك چووە ناو ڕیزەكانی شۆڕش و لە كاكە ئیدریس بارزانی نزیك بوو، پێكەوە بە ڕۆح و گیان نەك بۆ پۆست و پارە و دەسەڵات، كوردایەتییان دەكرد، دایكیشم مامان بوو، سەرپەرشتیی منداڵبوونی خێزان و خانەوادەی بارزانی و پێشمەرگەكانیشی دەكرد، كوردانی فەیلی ڕێز و خۆشەویستییەكی زۆریان بۆ ئیدریس بازرانی هەبوو، چونكە جگە لەوەی كوڕی مەلا مستەفا بارزانی بوو، گرنگییەكی زۆریشی بە كوردانی فەیلی دەدا و لێیانەوە زۆر نزیك بوو. لە ڕێككەوتنامەی ئادار لە ساڵی 1970 لە ناو گۆڕەپانی تەحریری بەغدا لە ناو ئاپۆڕای جەماوەریدا كوردانی فەیلی پاڵپشتییان لە مەلا مستەفا بارزانی و ڕێككەوتنامە مێژووییەكە دەكرد، لەو ئاپۆرایەی خەڵكدا كە بەڵگەنامە و وێنەكان ماون، بە ڕوونی دەردەكەوێت كە چۆن كوردانی فەیلی پاڵپشتیی مەلا مستەفایان دەكرد. یەدوڵڵاو كوڕەكانی و جەعفەر محەمەد كەریم و حەبیب محەمەد كەریم و زەكییە ئیسماعیل حەقی فەیلی و سەدان كوڕی گەنج و كەسایەتیی بەناوبانگی دیكە لە بەغدا پاڵپشتیی مەلا مستەفا بارزانییان دەكرد. ئەو سەردەمە پارتی خاوەنی پارە و داراییەكی باش نەبوو، پشتی بە كۆمەكی بازرگان و كاسبكار و پیشەوەرەكانی كوردانی فەیلی دەبەست، تەنانەت ئامێرەكانی ئێزگەی ڕادیۆ لەلایەن كوردانی فەیلییەوە گواسترایەوە بۆ شاخ، ژمارەیەكی زۆری كاسبكار و بازرگان و پیشەوەران بەشدارییان لەو ڕێپێوانانە دەكرد كە بۆ پاڵپشتیكردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ناو جەرگەی بەغدا ڕێك دەخرا، هەر ئەمەش بوو وای كرد لە ساڵی 1980دا 400 بازرگانی كوردی فەیلی بانگهێشت كرانە ناو هۆڵێك بە بیانووی پێدانی مۆڵەتی نوێی بازرگانی كە لەلایەن تەها یاسین ڕەمەزان بەڕێوە چوو، لە دەرگای پشتەوە بە زۆر خرانە ناو پاس و بەرەو سنوورەكانی ئێران ڕاپێچ كران و دواتریش نیو ملیۆن كوردی فەیلی بەپێی بڕیاری 666 لە 7/5/1980 دەست بەسەر ماڵ و حاڵیاندا گیرا و، خانوو كەلوپەلەكانیان تاڵان كران و ڕاپێچی ناوچە سنوورییەكانی نێوان عێراق و ئێران كران و بە كۆڕەوێكی پڕ لە مەترسی و مردنی ژمارەیەكی زۆری منداڵ و كەسی بەتەمەن، گەیشتنە ئۆردوگاكانی ئێران، ئەو ئۆردوگایانەی هەرگیز جێگەی ژیان نەبوون، بەمەش دەیان هەزار كوردی فەیلی لە گەڕەكەكانی بەغدا و كوت و خانەقین و بەدرە و جەسان و بەسرە و دیالە و میسان و كوفە و ناسرییە لە ماوەی چەند مانگێكدا لەلایەن پیاوانی موخابەراتی بەعسەوە دەستنیشان كران و بە شەو هەڵیانكوتایە سەریان و گەنجەكانیان دەستگیر كردن، لە گرتووخانەكانی كازمییە و فەیسەڵییە و سەدر و ئەبوغرێب و حەبانییە بێسەروشوێن كران، من خۆم و خانەوادەكەم و كەسوكارەكەم لە وەجبەی یەكەمی بەزۆرەملێی ڕاپێچكردنەكەدا بووین، لە وەجبەی دووەم گەنجەكانیشیان دەستبەسەركرد و ڕاپێچی زیندانەكانیان كردن.

* لە دوای بەزۆرەملێ ڕاپێچكردنی كوردانی فەیلی بۆ ئێران، لەوێش تراژیدیایەكی دیكە دەستی پێ كرد، بەو پێیەی خێزانەكەی خۆتیش دەربەدەر كران، دەكرێت، دەمانەوێت باس ژیانی ناو ئۆردوگاكان بكەیت؟

- بە هۆی كوردبوونمانەوە لە عێراق پێمان دەوترا ئێرانی، لەوێش پێمان دەوترا عێراقی، ئۆردوگاكانیش سادەترین بنەماكانی ژیانی تێدا نەبوو، ئەو دەمە ئێران لە سەروبەندی شۆڕشێكی نوێی كۆماری ئیسلامیدا بوو، جیهان پاڵپشتی لێ نەدەكرد و عێراقیش دەستی بە هێرشكردنە سەر ئێران كرد و زۆربەی دانیشتووانە سەر سنوورییەكانی ئەو وڵاتە ئاوارە بوون، بەمەش برسێتی و نەخۆشی و نەبوونی پێداویستییەكانی ژیان تراژیدیا و ئازارێكی نوێی ئاوارەبوونی كوردانی فەیلی دەستی پێ كرد و چەندین ساڵی خایەند، تەنانەت زۆر لە پیاوان و ئافرەتانی بەتەمەن و منداڵ لە نەخۆشی و ژیانێكی قورسدا گیانیان بەخشی.

* وێڕای ئەم تراژیدیا و پاكتاوكردنە كەچی لە عێراقی دوای بەعس كەیسی جینۆسایدی كوردانی فەیلی پشتگوێ خرا و گرنگییەكی ئەوتۆی پێ نەدرا، تەنانەت قەرەبوو نەكرانەوە و پێگە و دەسەڵات و مافەكانیان بۆ نەگەڕێنرایەوە، ئایا هۆكارەكەی بۆچی دەگەڕێتەوە؟

- جینۆساید وا تا تاوانی تاوانەكان و بە هۆكاری سیاسی و نەتەوەیی ئەنجام دراوە، لە ناوخۆدا پەرلەمانی عێراق و زۆر دادگا و تەنانەت حكومەت و ئەنجومەنی پارێزگای بەغدا بە جینۆسایدی ناو بردووە، تا ڕاددەیەك ڕەگەزنامەی عێراقییان بە ژمارەیەك لە كوردانی فەیلی بەخشی، بەڵام كەس نەبووە ئەم كەیسە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بناسێنێت، بۆ ئەوەی حكومەتی عێراق بخاتە ژێر باری یاسای تاوانكاریی نێودەوڵەتی، عێراقی دوای ساڵی 2003 نەیتوانی مافەكانی گەلی كورد زامن بكات، ئیتر چۆن ددانپێدانان بە جینۆساید و دووبارە ماف بۆ خاوەن مافەكان دەگەڕێننەوە؟ من خۆم كە ڕەگەزنامە و نفووسم گۆڕی بۆ كارتی نیشتمانی داوای نوسخەیەكی ڕەگەزنامەی باوكمیان كرد، كە پێم دان، گوتیان دەبێت لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ڕەگەزنامەی عێراق هەموو بۆكسەكەمان بۆ ڕەوانە بكەن، تاوەكو بزانین خۆت و خێزانەكەت تەجمید نەكراون، ئەمەش ڕۆتین و هێنانەوەی بڕوبیانووە، حكومەتی عێراق لە ڕووی ڕاگەیاندنەوە ئیدعای ئاسانكاری بۆ كوردانی فەیلی دەكات، بەڵام لە ڕووی كردارەوە وا نییە، برینی كوردانی فەیلی و شوێنەوارەكانی جینۆساید تا ئێستاش سارێژ نەبووە.

* كۆنفڕانسی بە جینۆسایدناساندنی تاوانی دژ بە كوردانی فەیلی ئومێدێكی گەڕاندەوە بۆ دووبارە ناساندنی تاوانەكە، ئایا لە دوای كۆنفڕانس پێشنیازی چی دەكەیت بۆ قەرەبووكردنەوەی قوربانییەكان و گەڕانەوەی مافەكانتان؟

- سەرۆك بارزانی نوێنەرایەتی و بەرگریكاری مافەكانی هەموو چین و توێژەكان و پێكهاتە و ئایین و ئایینزا و نەتەوەكانی كوردستانە، هەرواش بۆ ئێمەی كوردانی فەیلی پشت و پەنایە، كۆنفڕانسەكە گرنگی و بایەخی گەورەی هەبوو، وەكو لایەنی زانستی و زیندووكردنەوەی تاوانەكە، بۆیە داواكارین لە سەرۆك بەردەوام بێت لە گرنگیدان بەم كەیسە و گەڕانەوەی مافەكانی كوردانی فەیلی و قەرەبووكردنەوەیان، هەروەكو چۆن ئەركی حكومەتی عێراقە ڕەگەزنامە بداتەوە بەو كوردانەی فەیلی كە لە زەمەنی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقدا نەیاندراوەتێ، یان لێیان زەوت كراوە، كوڕ و كچەكانیان لە دامەزراوەكانی عێراق دابمەزرێنن، هەر هیچ نەبێت لە ناو نەتەوەكەی خۆماندا لە شاری هەولێر بەشێك لە مافەكانیان بۆ بگەڕێتەوە، چونكە ئەگەر چاوەڕوانی ڕژێمی ئێستای عێراق و دادگا و هەیئەی نیزاعی موڵكییە بكەین، ئەوا لە بازنەیەكی داخراودا بە هۆی كوردبوونمانەوە دەمانهێنن و دەمانبەن، قەرەبووكردنەوەی ماددی و مەعنەوی زۆر پێویستە، تەنانەت لەبەر وەزعی ئەمنی و ئەو حزبایەتی و شۆڤێنییەتەی لە عێراقدا لە هەڵكشاندایە، ڕەنگە زۆر لە كوردانی فەیلی (ئەوانەی لە ئێران و لە هەندەرانن) نەتوانن بگەڕێنەوە بۆ سەر زێدی باوك و باپیرانیان، ئێ خۆ دەبێت لە كوردستان نیشتەجێ بكرێنەوە، لێرە داواكارین كوردانی فەیلی لەلایەن سەرۆك بارزانییەوە پێگەیەكی زیاتریان پێ بدرێت.