هونەری ڕۆژهەڵاتناسی

سەرەتای بزووتنەوەكە لە لایەن بەریتانی و ئیتالی و پورتوگالییە كانەوە بوو، لە كۆتایی سەدەی حەڤدەمیش ڕۆژهەڵاتناسی وەك زانستێكی سەربەخۆ لە پاریس و لەندەن دەگوترایەوە، ئێستا لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا ئەم زانستە لە چەندین پەیمانەا و زانكۆدا دەگوترێتەوە، ساڵانە سەدان كەس لە پسپۆرانی ڕۆژهەڵاتناسی لە بواری مێژوو، ئابووری، جوگرافیا، زمان، وێژە، مرۆڤناسی، هونەر، فەلسەفە، ئایین، شوێنەوارناسیدا خوێندن تەواو دەكەن.
لە سەدەی نۆزدەهەمدا ڕۆژهەتناسی وەك ڕەوتێكی هونەری و وێژە خۆی ناساند، چەندین هونەرمەندی ئەوروپا لەگەڵ پەلهاویشتنی كۆلۆنیالیزم، بەرەو ڕۆژهەڵات هاتن و گەشتیان بە نێو وڵاتانیدا كرد، ئیدی ڕۆژهەڵاتناسی لە هونەری نیگاردا بە چڕی ڕەنگی دایەوە، ئێستا ئەو هونەرە بووە بە سەرچاوەیەكی زۆر گرنگ و ستاتیكی بۆ لێكۆڵینەوە لە مێژووی سێ سەدەی ڕابردووی ڕۆژهەڵات و گەلانی ئەم ناوچەیە.

هونەری نیگاری ڕۆژهەتناسی ڕەوتێكی سەربەخۆی هونەر نییە، بەڵكوو دەچێتە فۆرمی ئەوەی، كە هونەرمەندانی ئەوروپا لەسەر بنەمای هونەری كلاسیك هەوڵیان دا لە ڕێی بەرهەم و تابلۆی خۆیانەوە ڕۆژهەڵات بە گەلانی ئەوروپا ئاشنا بكەن. شاڵاوەكەی ناپۆلیۆن بۆ سەر میسر (1798) دەروازەیەكی گەورەی بە ڕووی ڕۆژهەتناسیدا كردەوە، هاوشانی ئەوە گەشت و گەڕانی گەڕیدەی ئەوروپایی و پەلهاویشتنی هێزەگەلی كۆلۆنیالیستی ئەوروپا بەرەو ڕۆژهەڵات، خەیاڵدانی هونەرمەندانی ئەوروپای زیاتر زاخاو دا، كە بە دوای دیمەنانی سەرسوڕهێنەری ژیار و شارستانییەتی ڕۆژهەڵات و ناوەندەكانی ئەو شارستانییەتە لە ئاسیا و ئەفریقادا بگەڕێن.
نیگاركێشانی ئەوروپایی لە وڵاتانی خۆیان بەهرەكەی خۆیان خەمڵاند بوو، بە گوێرەی بنەمای هونەری كلاسیك، بە ئاستی كارامەیی و كارایی لە هونەر گەیشت بوون، ڕۆژهەڵات و دیمەن و كەشەكەی، دەروازەیەكی بە ڕووی ئەواندا كردەوە، كە فیگەری زیاتر و وردكاریی پتر و ڕەنگی گەش و بریقەدار بەكار بهێنن، تا دیمەنی دنیایەكی تەواو نوێ و جیاواز لە جیهانی ئەوروپا بكێشن، كە بۆ ئەوان خولیای گەیشتن بە جوانی و ستاتیكای زیاتری بەدی دەهێنا، بۆ خەڵكی وڵاتانی خۆشیان دۆزینەوەی جۆرە ژیان و ژیار و شارستانییەتێكی نوێ بوو.

ڕەخنەگران دووپاتی دەكەنەوە، نیگاركێشانی ئەوروپایی لە گواستنەوە و كێشانی وێنە و دیمەنەكانی ژیانی ڕۆژانەی ڕۆژهەڵات و كەش و سرووشتی ئەو وڵاتانەی سەردانیان كردوون، ئەمین و ڕاستگۆ بوون، بە وردی و ریالیستانە، چی كەوتووەتە بەر چاویان، بە پوختی و پاكی گواستوویانەتەوە، ئەمەش بۆ ڕۆژهەڵات گەنجینەیەكی گرانبەهایە، چونكە لە ڕۆژهەڵاتی نزیك و ناوەڕاستدا كە ناوجەرگەی جیهانی ئیسلام دەگرێتەوە، بایەخدان بە هونەری نیگار لە ئاستێكی فرە نزمدا بوو. ئەو تابلۆ و بەرهەمانەی نیگاركێشانی ئەوروپایی بەجێیان هێشتن، بووە بە گەنجینەیەكی بێ هاوتا لە پەیوەست بە لێكۆڵینەوەی هەمەجۆر لایەنی شارستانییەتی ئەو سەردەمی ڕۆژهەڵات و جیهانی ئیسلامدا.