حەیدەر عەبدولڕەحمان

بەشی یەكەم/ 

دوو فاكتەری هەرە گرنگ هەن بۆ كۆبوونەوەی پەیوەندیی نێوان سینەماو شانۆ، كەبریتین لە:

یەكەم: پەیوەندیی جوانبینی لە نێوان هەردوو هونەردا.

دووەمییان: پەیوەستبوونی تێكستە شانۆیی و سیناریۆ سینەماییەكان بە یەكترەوە.

 دەستپێكی ئەو پەیوەندییەی نێوان سینەما بەشانۆوە، دەگەڕێتەوە بۆساڵانی سەرهەڵدانی سینەما، لەوێوە ئەو دوو هونەرە پێكەوە نەشو نمایان كردووە، لە دەستپێكیشدا بە فیلمی بێدەنگ و تۆماركردنی دیمەنە شانۆییەكان بەكامێرا، بۆ بەرهەمهێنانی فیلمی دیكۆمێنتكاری لە نمایشە شانۆییەكان بووە.

ئەكتەری ناسراوی فەرەنسی(سارە برنار) لەم بارەیەوە دەڵێت: «تۆماركردنی هەندێ لەم فیلمانە بەئامانجی دیكۆمێنتكردن و تۆماركردنی نواندنی گەورەی هەندێ لە ئەكتەرە بلیمەتەكان بووە، بۆئەوەی وەك دیكۆمێنت هەڵی بگرن و، لەژیانی هونەریی خۆیاندا وەك شانازییەك بیپارێزن، بەڵام لەگەڵ بەدەنگەوە هاتنی فیلم، مەودای ئەو پەیوەندییە و ئامانجەكانی زۆر لەوەندە زیاتر تەشەنەیان سەند و، هێڵێكی هاوبەش لە نێوان سینەماو شانۆدا دروست بوو بەناوی ( وشەی بینراو)،

كە بۆ هەمیشە لەگەڵ بەردەوامبوون و بەرەوپێشەوەچوونی ئەو دوو هونەرە زەبەلاحەی دنیادا، پرسیارێك لە نێو هەوادارانی سینەما و شانۆدا سەری هەڵدا، كە ئاخۆ لە ئاكامدا سینەما، یان شانۆ، كامییان لەبەرامبەر ئەوی دیكەیاندا چۆك دادەدەن؟

هەر خۆیان دوای شیكردنەوەو تێڕامانێكی كەم دەگەنە ئەنجام و دەڵێن: «هەردووكیان بەیەكەوە هەن و، بەیەكەوە چێژ بەژیان دەبەخشن، هیچیان ناتوانن چۆك بەوی دیكەیان دابدەن، چونكە هەردوكیان بوونەتە پارچەیەك لە ژیانی سەرجەم مرۆڤایەتی و، ناتوانین بەهیچ كڵۆجێ‌ دەستبەرداری هیچ كام لەوانە ببین.

پرسیارێكی دیكە ئەوەیە، ئایا هونەرمەندە داهێنەرەكان چۆن دەتوانن ئەو دوو هونەرە ئاوێزانی یەكتر بكەن و، هەردوو هونەر لە رووی داهێنانەوە سوود لە یەكتر ببینن؟.

 ئەمڕۆ نییە كە سینەما سوودی لە شانۆ وەرگرتووە، بەڵكو دێر زەمانێكە كە گەورە سینەماكارەكان شانۆگەرییە بەپێزە جیهانیییەكانیان خستۆتە توێی‌ سینەما و، لەو نێوەندەشدا پشكی شێر بەر شكسپیر و شانۆگەرییەكانی كەوتووە.

 بۆیە ولیەم شكسپیر وەك چۆن پادشای شانۆی جیهانی بووە و تا ئەبەد لەسەر عەرشی ئەو پاشایەتیەدا دەمێنێتەوە، بەهەمان شێوەش ئەستێرەیەكی هەرە درەوشاوەی بواری سینەماشە و، خاوەنی هەوادارێكی ئێجگار زۆرە لە هەموو جیهاندا، ئەگەرچی رەنگە زۆرینەی ئەو هەوادارانە شانۆگەرییەكانی شكسپرییان هەر نەدیبێت و، زۆر لەوان بێئاگا بن لە مێژووی ئەدەبی جیهانی و بلیمەتەكانی، یان لەوكەسە سادانە بن كە شتێكی ئەوتۆ دەربارەی رابردووی مرۆڤایەتی نەزانن و، تەنیا بۆ كات بەسەربردن روو لە سینەما بكەن، بەڵام بەو سادەییەی خۆشیانەوە باسی هاملێت و پەیوەندییەكانی لەگەڵ (جرتۆلد) ی دایكی و كلۆدیوسی مامی و ئۆڤیلیای خۆشەویستی و چۆنیەتیی تۆڵەسەندنەوەی هاملێتت بۆ دەكەن، خۆ ئەگەر پرسی ئەڤینداری و سۆزدارییش لەگۆڕێ بێت، ئەوە هەمیشە سەربوردەی رۆمیۆ و جولێتیان لەسەر زارە، وەك خۆشەویستییەكی رۆمانسیی نەمر بۆ سەرجەم مرۆڤایەتی.             

هەر لەتەوەری شكسپیر و سینەمادا پرسیاری ئەوەش دێتە ئاراوە، ئاخۆ هۆی چییە گەورە بەرهەمهێنەر و دەرهێنەرەكان، زیاتر لە نووسەرە بلیمەتەكانی دیكەی دنیا بەو پەرۆشییە روویان لە شانۆگەرییەكانی شكسپیر كردووە بۆ سینەما؟ ئایا فاكتەرەكانی راكێشانی ئەو دەرهێنەرانە ئایدیا و فەلسەفە تراژیدیاكانی شكسپیرن كە لە سەردەمی خۆیاندا و تا بە مڕۆ دەگات، لە ناو هەموو كۆمەڵگەكاندا ئامادەییان هەبووە و خواستی خەڵكین؟ یان تێكستەكان خۆیان زەمینەیەكی لەبار بوون بۆ دروستكردنی فیلم؟

خۆ راستە شكسپیر لە بەرهەمەكانیدا گەلێك كێشەی كۆمەڵایەتیی ورووژاندووە، لە كێشەكانی كۆمەڵگەی ئەو ساتەی مرۆڤ، كە تائەمڕۆ و تا بنیادەم لەسەر گۆی ئەم هەسارەیەدا مابێت، هەر دەمێنن، بەتایبەت كێشەكانی وەك رق، خۆشەویستی، دەسەڵات، غیرە، تەماعكاری، خیانەت، چاوچنۆكی، لەخۆباییبوون، بەخیلی، تۆڵەسەندنەوە و دەیان پرسی دیكە.

شكسپیر لەوەدا زاناو دانا بووە كە دەستنیشانی یەك یەكی ئەو كێشە مرۆییانەی كردووە و، هەموویانی خستۆتە قاڵبێكی درامیی سەرنج راكێشەوە، كەسایەتییەكانی كردووە بە نموونەی ئەو كەسانەی دروستكەری ئەو كێشانەن، هەمان ئەو كێشانە و ئەو كەسایەتیانەش، هەمان ئەو نەخۆشییانەی وەك ئاوێنە بەتراژیدیا و كۆمێدیاكانیەوە، نیشانی كۆمەڵگاكە خۆی داوەتەوە.

ئەمە هۆكاری هۆگر بوونی بینەر و خوێنەر بووە بە بەرهەمە بەچێژەكانی.

شكسپیر بۆ داڕشتنی هەموو ئەو رووداو و بەسەرهاتانە، سوودێكی زۆری لە كولتوور و مێژوو و ئەفسانە و چیرۆكی زۆر لە گەلانی دنیا وەرگرتووە و، بەو شێوە درامییە كاریگەرە هاوچاخە جیهانییە دایڕشتوونەتەوە، كە هەموو جیهان بگرێتەوە و وابەستەی پارچە جوگرافیایەكی دیاریكراوی ئەم جیهانە نەبێت، یان تایبەت نەبێت بە گەلێكی دیاریكراوی ئەم دنیایە، ئەمەیە نهێنیی بەجیهانیبوونی شكسپیر و مانەوەی ئەبەدیی لەسەر ئەو عەرشەی بە توانست و دەسەڵات و بلیمەتیی خۆی داگیری كردووە و، بۆ هیچ بنیادەمێكی دیكە لە جیهاندا بەجێی ناهێڵێت، تا ئەو دنیایە مابێت.

جگە لەوەش هەمیشە شكسپیر بەدوای ئەو توخمانەدا وێڵ بووە، كە بینەر دەكەنە هاوبەشی كێشەكان و، لە رێگەی یەكێك لەو پرسە مرۆییانەی بژاری كردوون، بینەری گەڕاندووەتەوە بۆ سەر كێشە مرۆییە رەسەنەكانی خۆی و، لەگەڵ ورووژاندنیاندا هەستی كردووە كە ئەو یەكێك لە كارەكتەرەكانیەتی، بەمەش مەودای ئاوێزانبوونی بینەر و تێكستی لەیەكتر نزیك كردووەتەوە، كە تێیدا بینەر تەنیا تەماشاكارێك نەبێت لە كارە شانۆییەكاندا، بەڵكو بینەر رەگەزێك بێت لە رەگەزەكانی بونیاتی شانۆیی و، گەیشتن بە ئامانجەكانی.

هەمان ئەو فاكتەرە ورووژێنەرانەی لە شانۆدا هەن، هەمان ئەو فاكتەرانە بوونەتە هۆكار بۆ لێك نزیكبوونەوەی بینەر بە بەرهەمە سینەماییەكانی شكسپیر لە سینەمادا.

لە دەستپێكدا ئەو فیلمە بێدەنگەی دەرهێنەر(دیفید وارك) (راهێنانی پلنگ) كەساڵی 1908 لەنواندنی (فلۆرانس لۆرانس) بەرهەم هاتووە، سەركەوتووترین فیلم بووە لەسەردەمی سینەمای بێدەنگدا، كە لە شانۆگەرییەكانی شكسپیرەوە وەرگیرابن.