ئەمڕۆ 73 ساڵ بەسەر دامەزراندنی كۆماری كوردستان لە مەهاباد تێپەڕی
كۆماری كوردستان لە 2ی رێبەندانی 2646ی كوردی، " 22ی كانوونی دووەم/یەنایەر 1946" لە شاری مەهابادی رۆژهەڵاتی كوردستان لەلایەن حزبی دیموكراتی كوردستانەوە دامەزرا و پێشەوا قازی محەممەد وەك سەرۆككۆماری ئەو دەوڵەتە سوێندی یاسایی خوارد، كۆماری كوردستان لە دوای كۆماری ئاگری-لە توركیا، دامەزرا و پایتەختەكەی شاری مەھاباد بوو كە دەكەوێتە باكووری خۆرئاوای ئێران.
هەندێك لەو خاڵانەی كۆماری كوردستانی لەسەر دامەزرا و وەك مانیفێستی كۆمار ناوی دەركرد، بریتی بوون لە، زمانی كوردی زمانی فەرمیی كارگێڕی و راگەیاندن و خوێندن بێت، هاوكات كۆمەڵگەی كوردی بە شارستانی بكرێت، ھەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگا بۆ كوردستان بە مەبەستی چاودێریی دەوڵەت و بابەتە كۆمەڵایەتییەكان بكرێت، هەروەها ھەموو بەرپرسەكانی ئەو ئەنجوومەنانە لە خەڵكی خۆجێیی ھەڵبژێردرێن و یاسایەكیش بۆ مامەڵەكردنی كرێكار و كەسایەتییە باڵاكان بە یەك شێوە بنووسرێتەوە و پیادە بكرێت. سێ ساڵ بەر لە دامەزرانی كۆماری كوردستان، چەندین لاوی خوێندەواری سەر بە چینی مامناوەند لە شاری مەهاباد، كۆمەڵەیەكیان بە ناوی كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد (ژێ كاف) دامەزراند. ئەوانەی ئەو كۆمەڵەیەیان دامەزراند، بریتی بوون لە: عەبدولڕەحمان زەبیحی.
حوسەینی فروھەر. عەبدولقادر مودەریسی. عەبدولڕەحمان ئیمامی. حەمەد نانەوازادە. محەممەد ئەسحابی. نەجمەددین تەوحیدی. قاسم قادری. سدیق حەیدەری. عەلی مەحموودی. عەبدولڕەحمان كیانی. ئەو لاوانە دوای ماوەیەك توانییان بە زۆرینەی دەنگ پێشەوا قازی محەممەد بكەنە سەرۆكی كۆمەڵەكە، وردە وردە كۆمەڵەی ژێ كاف فراوانتر بوو، تا وای لێهات بە پێشنیازی پێشەوا كۆمەڵەكە گۆڕا بۆ حیزب و ناوی لێ نرا حیزبی دیموكرات و هەر خودی قازی محەممەدیش وەك سەرۆك دیاری كرایەوە.
دواتر لە رێكەوتی 22ی 1ی 1946، پێشەوا كۆماری كوردستانی لە مەهاباد راگەیاند و وەك سەرۆككۆماری ئەو دەوڵەتە سوێندی یاسایی خوارد. ئەو كۆمارە بە تەنیا پێوەست نەبوو بە ناوچەی موكریان و رۆژهەڵاتی كوردستان، بەڵكوو وەك مانیفێستێك بوو لە سەرجەم شۆڕشەكانی پێشووی كوردستانی گەورە و هێزی پاراستنی ناوچەی دەسەڵاتی كۆمار لە باشووری كوردستانەوە و لەسەر بانگهێشتی پێشەوا بەڕێ كەوتبوون، وەك سوپای بارزان كە بە كۆڵەكەی پاراستنی سەربازیی كۆمارەكە دادەنرا و لە سەرجەم پارچەكانی دیكەی كوردستانیش نوێنەری شۆڕش و بنەماڵە و عەشیرەتەكان لە راگەیاندنی كۆماركەدا ئامادە بوون.
كابینەی ئەنجوومەنی وەزیرانی كۆماری كوردستان حاجی بابەشێخ، وەك سەرۆكوەزیرانی كۆماری كوردستان دەستنیشان كرا و راسپێردرا، كە كابینەكەی بەم شێوەی خوارەوە دابمەزرێنێت:
سەیفی قازی_ وەزیری جەنگ
محەممەد ئەمین موعینی_ وەزیری ناوخۆ
ئەحمەد ئیلاهی_ وەزیری دارایی
كەریم ئەحمەدیان_ وەزیری پۆستە و تەلەگراف
مەناف كەریمی_ وەزیری فەرهەنگ
سدیق حەیدەری_ وەزیری راگەیاندن
مستەفا داودی_ وەزیری بازرگانی
مەحموود وەلیزادە_ وەزیری كشتوكاڵ
ئیسماعیل ئیلخانیزادە_ وەزیری رێگەوبان
سەید محەممەد ئەیوبیان_ وەزیری تەندرووستی
خەلیل خوسرەوی_ وەزیری كار
حوسێن مەجدی، وەزیری داد
عەبدولڕەحمان ئیلخانیزادە_ وەزیری راوێژكاری
بەشێك لە ژیاننامەی سەرۆككۆماری كوردستان قازی محەممەد 1ی ئایاری 1900 لە بنەماڵەیەكی خوێندەواری بەناوبانگی ناوچەی موكریان لە سابڵاغ لە دایك بووە، پێشەوا بەر لەوەی ببێت بە دادوەری مەهاباد، بە میرزا محەممەدی قازی ناوی دەركردبوو، ئەو سەردەمە باوكی، واتە قازی عەلی، دادوەری شاری مەهاباد بوو، كە یەكێك بوو لە كەسایەتییە نەتەوەیی و ئازادیخوازەكانی ئەو ناوچەیە و لە چەندان شۆڕشی وەك شۆڕشی مەشرووتەی ئێراندا بەشداری كردووە، هاوكات بە هەماهەنگی هەبووە لەگەڵ شێخ محەممەد خیابانی، كە لە تەورێز شۆڕشی دەوڵەتی ئازادستانی دەست پێكردبوو، ساڵی 1930 لە مەهاباد رێكخراوێكی كوردی بە ناوی بزووتنەوەی محەممەد پێك هێنا.
پێشەوا قازی محەممەد لە تەمەنی 23 ساڵیدا توانیبووی بە خێرایی پلەی خوێند و یاسا ببڕێت و جیا لە زمانی عەرەبی و فارسی، بە باشی خۆی فێری زمانەكانی فەڕەنسی و ئینگلیزی و تا ئاستێكیش زمانی رووسی فێر ببوو. لە ساڵی 1925 قازی محەممەد لە تەمەنی 25 ساڵیدا وەك بەرپرسی كارگێڕیی پەروەردە و راهێنانی مەهاباد دەستبەكار دەبێت. لەگەڵ دەستبەكاربوونی وەك بەرپرسی كارگێڕی پەروەردە و راهێنانی مەهاباد، بیری لەوە كردەوە بواری خوێندن بۆ ئافرەتانی كوردیش بڕەخسێنێت و هەر لەو ساڵەدا دوو قوتابخانەی نوێی كردەوە، كە یەكێك لەوانە قوتابخانەی پالەوی كوڕان بوو و ئەوی دیكەیان قوتابخانەی پەرماسی كچان بوو، كە پاشان ناوەكەی بۆ قوتابخانەی پەروانە گۆڕا. پێشەوا وەك كەسایەتییەكی سیاسی و فەرهەنگی لە ناوچەی موكریان ناوبانگی دەركردبوو و ببووە كاریزمایەكی كۆمەڵایەتی، زۆربەی رۆژهەڵاتناسان و مێدیاكارە بیانییەكان، كە دەڕۆیشتنە كوردستان، لە ماڵەكەی ئەودا دەمانەوە، كە وەك ناوەندێكی فەرهەنگی و سیاسیی كۆمەڵایەتی لێ هاتبوو.
ژیانی سیاسیی پێشەوا قازی لەو كاتەدا دەستی پێكرد، كە بووە ئەندامی نهێنیی كۆمەڵەی ژێ كاف و چالاكییەكانی بۆ پەرەپێدانی بیری نەتەوەیی كۆمەڵەكە خستە گەڕ. پێشەوا لە سەرگوتاری ژمارەی یەكی گۆڤاری نیشتمان كە بڵاوكراوەیەك بوو و بۆچوونی كۆمەڵەی ژێ كافی بڵاو دەكردەوە، بە ناوی خوازراوی بینایی و بە روونی دەریدەخات، كە چەك چارەسەری ژێردەستەیی كورد ناكات و دەنووسێت: "تاكە رێگە بۆ گەیشتن بە مێرگی ئازادی و سەربەستیی كورد، خەباتی شارستانییانەیە"، كە یەكێ لە هەنگاوە هەرە گرنگەكانی ناردنی قوتابیانی كورد بوو بۆ زانكۆكانی دەرەوەی وڵات.
لە ماوەی 11 مانگی سەرۆككۆماریی پێشەوا قازی محەممەددا، كۆمەڵێك دامەزراوەی فەرهەنگی دروست كران، كە ئێستا وەك بەشێك لە گرنگییەكانی مێژووی كورد ناو دەبرێن، سەرۆككۆمار پێی وابوو هیچ كۆمەڵگەیەك ئازادی تێدا دەستەبەر نابێت، ئەگەر ئافرەت تێیدا ئازاد نەبێت، یەكەم رێكخراوی ئافرەتانی كوردستانیش لە مەهاباد هەر لەسەر پێشنیازی ئەو دروست بوو، هاوكات گرووپی شانۆیی و گۆڤاری منداڵان و دروستكردنی قوتابخانە لە گوندەكان، سەرجەمیان لە ماوەی ئەو 11 مانگەدا دامەزرێندران.
سەرەنجام لە ١١ی كانوونی یەكەمی 1946 كۆماری كوردستان دوای 11 مانگ لە تەمەنی، دەڕووخێت و پێشەوا بۆ ئەوەی كوشتاری كۆماری ئازەربایجان_ تەورێز لە كوردستانیش دووبارە نەبێتەوە، نەیهێشت سوپای تاران بێنە ناو شارەوە و بە ویستی خۆی، خۆی رادەستی حكوومەت كرد، دواتریش لە بەرەبەیانی 30 ئاداری 1947 لە مەیدانی چوارچرای مەهاباد، لەگەڵ هەریەكە لە محەممەد حوسێن خانی سەیفی قازی ئامۆزای خۆی و ئەبولقاسم سەدری قازی برای لە سێدارە دران. پێشەوا بەر لەوەی لە سێدارە بدرێت، وەسیەتنامەیەكی كورت دەنووسێت، بەڵام لەو وەسیەتنامەیەیشدا، كە تەنیا چەند رۆژێك بەر لە شەهیدبوونی نووسیویەتی، دەست لە خەونە دێرینەكەی بۆ نەتەوەكەی هەڵناگرێت و داوایان لێ دەكات، كە منداڵەكانیان لە خوێندن و زانست بێبەش نەكەن. سەرۆككۆماری كوردستان لە وەسیەتنامەكەیدا داوا دەكات: "رێنوێنیم بۆ ئێوە ئەوەیە، كە لێگەڕێن منداڵەكانتان بخوێنن، چونكە رەمزی پێگەیشتوویی و سەركەوتن لە خوێندەواریدایە، با لە گەلانی دیكە دوا نەكەون، ئێوە نابێ بە كوشتنی من و براكانم چاوترسێن بن، هێشتا زۆری دیكەمان دەبێ لەو رێگەیەدا لە دەست بچن، تا بە ئارەزووی خۆمان دەگەین".
kdp-
