هاوڕێیەکی نزیکی نەوشیروان مستەفا، دامەزرێنەری بزووتنەوەی گۆڕان، گرووپێکی هەڵسووڕاو و کاندیدی گۆڕان ئاشکرا دەکات کە عێراقچێتی دەکەن و بە ”فەریکە عێراقچی“ ناویان دەبات و ئەوە ناشارێتەوە کە ئەگەر هەیە لەلایەن گۆڕان و میدیای گۆڕانەوە ئاسانکارییان بۆ بکرێت.

د. چیا عەباس، هاوڕێی نزیکی نەوشیروان مستەفا کە بە کەسایەتییەکی دیاری گۆڕان دادەندرێت و لە هۆڵەندا ژیان بەسەر دەبات، لە وتارێکیدا کە لە ماڵپەڕی (سپی میدیا)دا بڵاو کراوەتەوە، باسی لە بۆچوونی عێراقچییانەی بەشێک لە هەڵسووڕاو و کاندیدانی گۆڕان کردووە و لە پێشەکییەکەشیدا نەیشاردووەتەوە کە ”لەوانەیە خەڵکی دڵسۆزی ناو گۆڕان بڵێن، لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردندا کاتی ئەمجۆرە نووسینانە نییە“، بەڵام ئەو لەو باوەڕە دایە کە نووسینەکەی هەوڵێکە بۆ خزمەتکردن بە بزووتنەوەکە.

چیا عەباس لە وتارەکەیدا کە بە ناونیشانی (کورد و عێراق..کاک نەوشیروان و کوردستانی و عێراقچیەتی) بڵاوی کردووەتەوە، لە ناونیشانێکی لاوەکیدا بە ناوی (فەریکە عێراقچیەکان)، ئاشکرای کردووە: ”لە گەرمەی کەمپینی ھەڵبژاردن، ژمارەیەک لە ھەڵسووڕاو و کاندیدی گۆڕان، زۆر بەجۆشتر و پەرۆشتر لە عێراقچییە دێرینەکانی سەردەمی کۆمەڵە و حزبی شیوعی، بەمەبەست یا لە نەزانینەوە، وێناکێشێکی واقیعیی مێژوو و ئێستای دۆخی عێراق و کورد و کوردستان ناکەن، لەو کەلێنەوە گەشتێکی چەواشەکار و تێکدەرانە بەڕێ دەکەن کە لە دوا مەتافدا، راستییەکانی نێوان بەغدا و باشوور دەشێوێنن“.

ڕوونیشی کردووەتەوە: ”لەم ھەڵمەتەدا رەنگێکی نادیاری عێراقچیەتی، ھزر و بۆچوونەکانی ئەم گروپەی داپۆشیوە، لە سایەیدا راشکاوانە بەھا و سەروەرییەکانی مێژوو و قوربانیدان و خەباتی نەتەوەیی دەسڕنەوە و زامەکانی سەدان ھەزار ھاوڵاتی دژوارتر دەکەن. ئەم فەریکە عێراقچییانە ناوی کاک نەوشیروان بۆ مەبەستە شاردراوەکانی خۆیان بەخراپی بەکار دەھێنن“.

بە بڕوای ئەو هاوڕێیە دێرینەی نەوشیروان مستەفا، هەڵبژاردنی ئەمجارە بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە بۆیە بازاڕی ئەم گرووپە گەرموگوڕە. دەشڵێت: ”سەری زمان و ژێر زمانیان کڕووزانەوە و چەمانەوەیە بۆ ھزرێکی عێراقچیەتی کە لە واقیعدا بوونی نییە، چونکە بەھا سیاسی و سەرەوەری و سەربەخۆییەکانی عێراق ئەوەندە پروکاون و کاڵبوونەتەوە کە ئەوانەی لە سایەیدا راوی خۆیان دەکەن، دەستیان بە وەھمێکەوە گرتووە کە تا ئەم چرکەیەش ھۆکاری بنەڕەتیی ماڵوێرانی و ئەنفال و کیمیاباران بووە بۆ کورد و لە ئێستاشدا بۆتە ھۆکاری مایەپووچیی عێراق لە زۆر بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریدا“.

ئەوەش ناشارێتەوە کە ”ئەم دەستە عێراقچییە“، حزبە کارتۆنییەکانی سەردەمی سەدام و گرووپە جاشە کوردەکانمان بەبیر دەھێننەوە، کاتێک بەشان و باڵی سەدامدا ھەڵیان دەدا، لای رژێم و عەرەبە شۆڤینزمەکان خۆشەویست بوون و لە ھیچیان کەم نەبوو.

ئەوەش دووپات دەکاتەوە کە ئەوانەی پێیان وایە عێراقێکی فیدرالیی دیموکراسی دێتە دی و ئەو سات پرسی کورد چارەسەر دەکرێت، لە جەنجاڵیی وەھمێکی کوشندەی سیاسی و فکریدا گوزەر دەکەن. جەختیش لەوە دەکاتەوە: ”مەحاڵە کوردێکی بەئەمەک و دڵسۆز باوەڕ بە یەک وشەیان بکات. بۆیە ھەوڵدانیان بۆ زاڵکردنی پەیامی وەھمی عێراقچیەتی لەم ھەڵمەتی بانگەشەیەدا گەورەترین خزمەتە بە دەسەڵاتە شۆڤینزمەکانی بەغدا“.

دکتۆر چیا عەباس نووسیویەتی: ”ئەم تاقمە تیرەکانی کەوانەکانیشیان بە ئاراستەی خەستترکردنەوەی کێشەکانی نێو ماڵی کورد دەھاوێژن، زەمینە بنەڕەتییە شاردراوەکەی مێژووییە و لە سایەی ئەدای خراپی حوکمرانی و حزبی دەسەڵاتدارانی ھەرێمدا ئاراستەی دەکەن، زۆر مەنتیقییە لێکدانەوە بۆ ئەم کارەیان بۆ رازیکردنی دەسەڵاتدارەکانی بەغدا بکرێت. پێدەچێت لە ناو گۆڕاندا، تایبەت راگەیاندن، کارئاسانییان بۆ بکرێت تا بەئارەزووی خۆیان ھەڵمەتەکەیان بەرفراوان و خەست بەڕێ بکەن و بەمەش پەیامی رەسەنی گۆڕان و پرەنسیپەکانی راگەیاندنەکەی بشێوێنن، بە کورتی ئەم گروپە خۆبەخشە لە پێناو چەند دەسکەوت و ئیمتیازی تایبەت بوونەتە تابووری پێنجەم، دەبێت گۆڕان سنوورێکیان بۆ دانێن تا کۆتایی بە زیادەرۆییەکانیان بھێنن“.

هەرچەندە هاوڕێ دێرینەکەی نەوشیروان مستەفا، هیچ ئاماژەیەکی بە ناوی ئەم گرووپە نەداوە، بەڵام جەختکردنەوە بەردەوامەکانی سروە عەبدولواحید، سەرۆکی فراکسیۆنی گۆڕان لە پەرلەمانی عێراق، لەسەر دژایەتیکردنی خەونی سەربەخۆیی کوردستان و ڕیفراندۆم و سووکایەتیکردنی بە کەسوکاری شەهیدان. هەروەها داواکارییە بەردەوامەکانی هۆشیار عەبدوڵای پەرلەمانتاری گۆڕان بۆ مامەڵەنەکردنی بەغدا لەگەڵ هەرێمی کوردستان و مامەڵەی ڕاستەوخۆی لەگەڵ پارێزگاکان. لەگەڵ قسەکانی ئەم دواییەی مەحموود ڕەزای پەرلەمانتاری گۆڕان و ئامۆزای نەوشیروان مستەفا لەسەر عێراقچێتییەکەی کە پێشمەرگەی بە ئەنفالکردنی گوندەوارەکانی عەرەب تۆمەتبار دەکرد. هەروەها لێدوانەکانی عەدنان عوسمانی کاندیدی گۆڕان بۆ پەرلەمانی عێراق لە بارەی پێشمەرگە و سووکایەتیکردنی بە پێشمەرگە و بە میلیشیا وەسفکردنی. لە سەرووی هەمووشیانەوە، بێهەڵوێستییەکەی ئارام شێخ محەمەد، جێگری سەرۆکی پەرلەمانی عێراق لە پشکی گۆڕان، بەرامبەر بەو بڕیار و یاسایانەی شۆڤێنییە عێراقییەکان دژی هەرێمی کوردستان و کورد دەریان کردووە، بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە ئەو گرووپەی دکتۆر چیا عەباس لە وتارەکەیدا باسی کردوون، لەنێو گۆڕاندا بەهێز و کاریگەرن.

هەر لەبارەی ئەم گرووپەوە، چیا عەباس، هاوڕێی دێرینی نەوشیروان مستەفا لە وتارەکەیدا نووسیویەتی: ”ئەم عێراقچییانە ئینکاری لە شۆڕش و خەبات و قوربانییەکانی کورد دەکەن، دەبێت لە بیری خۆیان بردبێتەوە ئەگەر شۆڕش و قوربانییەکانی کورد نەبووایە، ئەوان نەیان دەتوانی بە تەواوی ئیستراحەتەوە ئەفەندی ئاسا لە ستۆدیۆ فێنک و ڕەنگینەکانەوە، سەربەستانە بە زمانی زگماکی خۆیان قسە بکەن“.



ئەمەش دەقی وتارەکەیە:


کورد و عێراق..کاک نەوشیروان و کوردستانی و عێراقچیەتی


پێشەکیەکی پێویست
ئەم نوسینە دو بەشە، بەشی یەکەمی دەرباری کورد و عێراقە و بەشی دوەمیشی تەرخانم کردوە بۆ دیدگا و بۆچون و هەڵسەنگاندنەکانی کاک نەوشیروان دەرباری ئەو پرسە. بێگومان ئەو کارە پشتئەستور بە نوسین و لێدوان و نوسینەکانی کاک نەوشیروان ئەنجام دەدەم. مەبەستیش ئەوەیە تا لای خەڵکی و گۆرانخوازان ئەو مەسەلەیە رون بێت و رێگریش بێت لە نان و پیاز خورادن بەو مەسەلەیەوە.
لەوانەیە خەڵکی دڵسۆزی ناو گۆڕان بڵێن لە هەڵمەتی هەڵبژاردندا کاتی ئەمجۆرە نوسینانە نیە، بۆ خۆم لەو باوەرەدام راشکاوی و راستگۆیی لە خەسڵەتە بنەرەتیەکانی گۆڕانن، لەو روانگایەوە ئەم هەوڵەشم بۆ خزمەتی بزوتنەوەکەیە لەوەی لە کەش و هەوایەکی نادیار و تەم و مژاویدا بەرەو دەنگدان بچین.
فەریکە عێراقچیەکان
لە گەرمەی کامپینی هەڵبژاردن ژمارەیەک لە هەڵسوراو و کاندیدی گۆڕان، زۆر بەجۆشتر و پەرۆشتر لە عێراقچیە دێرینەکانی سەردەمی کۆمەڵە و حزبی شیوعی، بەمەبەست یا لە نەزانینەوە وێناکێشێکی واقیعی مێژو و ئێستای دۆخی عێراق و کورد و کوردستان ناکەن، لەو کەلێنەوە گەشتێکی چەواشەکار و تێکدەرانە بەرێدەکەن، کە لە دوا مەتافدا راستیەکانی نێوان بەغدا و باشور دەشێوێنن.
لەم هەڵمەتەدا رەنگێکی نادیاری عێراقچیەتی هزر و بۆچونەکانی ئەم گروپەی داپۆشیوە، لە سایەیدا راشکاوانە بەها و سەروەریەکانی مێژو و قوربانیدان و خەباتی نەتەوەیی دەسرنەوە و زامەکانی سەدان هەزار هاوڵاتی دژوارتر دەکەن.
ئەم فەریکە عێراقچیانە ناوی کاک نەوشیروان بۆ مەبەستە شاردراوەکانی خۆیان بەخراپی بەکار دەهێنن، بەم شێوازەش پەیامە رەسەنەکەی گۆڕان بەلارێدا دەبەن کە لە بنەرەتیشدا پەیامی کاک نەوشیروانە.
ئەم هەڵبژاردنە بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە بۆیە بازاری ئەم گروپە گەرم و گورە، سەری زمان و ژێر زمانیان کروزانەوە و چەمانەوەیە بۆ هزرێکی عراقچیەتی کە لە واقیعدا بونی نیە، چونکە بەها سیاسی و سەرەوەری و سەربەخۆییەکانی عێراق ئەوەندە پروکاون و کاڵبونەتەوە کە ئەوانەی لە سایەیدا راوی خۆیان دەکەن دەستیان بە وەهمێکەوە گرتوە کە تا ئەم چرکەیەش هۆکاری بنەرەتی ماڵوێرانی و ئەنفال و کیمیاباران بوە بۆ کورد و لە ئێستاشدا بۆتە هۆکاری مایەپوچی عێراق لە زۆر بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوریدا.
ئەم دەستە عێراقچیە ( بەراوردکردنەکە بەمەبەستی شوبهاندن نیە، بەڵکو بۆ وەبیرهێانەوەیە) حزبە کارتۆنیەکانی سەردەمی سەدام و گروپە جاشە کوردەکانمان بەبیر دەهێننەوە، کاتێک بەشان و باڵی سەدامدا هەڵیان دەدا لای رژێم و عەرەبە شۆڤینزمەکان خۆشەویست بون و لە هیچیان کەم نەبو.
ئەوانەی پێیان وایە عێراقێکی فیدرالی دیموکراسی دێتە دی و ئەو سات پرسی کورد چارەسەر دەکرێت لە جەنجاڵی وەهمێکی کوشندەی سیاسی و فکریدا گوزەر دەکەن، مەحاڵە کوردێکی بەئەمەک و دڵسۆز باوەر بە یەک وشەیان بکات. بۆیە هەوڵدانیان بۆ زاڵکردنی پەیامی وەهمی عێراقچیەتی لەم هەڵمەتی بانگەشەیەدا گەورەترین خزمەتە بە دەسەڵاتە شۆڤینزمەکانی بەغدا.
ئەم تاقمە تیرەکانی کەوانەکانیشیان بە ئاراستەی خەستترکردنەوەی کێشەکانی نێو ماڵی کورد دەهاوێژن، زەمینە بنەرەتیە شاردراوەکەی مێژوییە و لە سایەی ئەدای خراپی حوکمرانی و حزبی دەسەڵاتدارانی هەرێمدا ئاراستەی دەکەن، زۆر مەنتیقیە لێکدانەوە بۆ ئەم کارەیان بۆ رازیکردنی دەسەڵاتدارەکانی بەغدا بکرێت. پێدەچیت لە ناو گۆڕاندا، تایبەت راگەیاندن، کارئاسانیان بۆ بکرێت تا بەئارەزوی خۆیان هەڵمەتەکەیان بەرفراوان و خەست بەرێبکەن و بەمەش پەیامی رەسەنی گۆڕان و پرەنسیپەکانی راگەیاندنەکەی بشێوێنن، بە کورتی ئەم گروپە خۆبەخشە لە پێناو چەند دەسکەوت و ئیمتیازی تایبەت بونەتە تابوری پێنجەم، دەبێت گۆڕان سنورێکیان بۆ دانێن تا کۆتایی بە زیادەرۆییەکانیان بهێنن.
ئەگەر ئەم تاقمە لە ژێر کاریگەری ئەزمونی رۆژئاوای کوردستان بانگەشە بۆ هاوڵاتیبون و نیشتمانیبون دەکەن ( کە گومانی زۆرم هەیە وابێت) دەبێت دەرک بەوە بکەن ئەونمونەیەی رۆژئاوا بە شۆرش و دەریای خوێن و قوربانی هاتۆتەدی.
ئەم عێراقچیانە ئینکار لە شۆرش و خەبات و قوربانیەکانی کورد دەکەن، دەبێت لە بیری خۆیان بردبێتەوە گەر شۆرش و قوربانیەکانی کورد نەبوایە ئەوان نەیان دەتوانی بە کاملی ئیستراحەتەوە ئەفەندی ئاسا لە ستۆدیۆ فێنک و رەنگینەکانەوە سەربەستانە بە زمانی زگماکی خۆیان قسە بکەن.
کورد و عێراق
عێراق واقیعێکی ناچاریە توشی کورد بوە نەک وەک ئەو گروپە ناراستەوخۆ ئاماژەی پێدەدەن کە مەسیرێکی مەحتومە، گەر کورد ئەو " صراگ المستقیم" ە نەبرێت لە بەهەشتەکەی ئەوان بێبەری دەبێت.
لێرەدا باسێکی کورد و عێراق دەکەم و لە بەشی دوەمدا دێمە سەر باسکردنی دیدگا و بۆچونی کاک نەوشیروان دەرباری ئەو پرسە تا ئەو تێکدان و درۆیانەی بە ناویەوە دەکرێن راست بکرێنەوە.
کورد و هاوڵاتیانی کوردستان کەوتونەتە نێو بەرداشی دو دەسەڵاتەوە: دەسەڵاتی بەغدا و دەسەڵاتی هەرێم. لە بۆچون و باسەکانی ئەو تاقمەدا دەردەکەوێت ئەوان خەیاڵپڵاوانە دیموکراسیەتی بەغدا بە رێگەی چارەسەرکردنی کێشەکانی هەرێم دەزانن. لە مێژوی مرۆڤایەتی هیچکات روینەداوە هێزێکی ئاینی مەزهەبی داخراوی شۆڤینزم بتوانێت لە دیموکراسیەت تێبگات یاخود لێی نزیک بێتەوە.
بۆ بەرچاورونی خەڵک دروستە سەردێکی کورتی مێژوی کورد و بەغدا بکەین.
عێراق لە دروستبونیەوە تا ئەم چرکەیە (٩٧ ساڵ تەمەنیەتی) بە سێ قۆناغدا گوزەری کردوە:
قۆناغی پادشایەتی ( ١٩٢١ – ١٩٥٨) : پاش شکست و تێكشکاندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی زۆرێک لە نەخشەی سنوری ئیمپراتۆرەکە گۆرێندرا. دەرفەت بۆ بەریتانیا رەخسا بۆ دروستكردنی پاوانێكی دیكە لە ژێر ناوی (عێراق). بەریتانا سێ ویلایەتی موسڵ، بەغدا و بەسرەی بۆ خۆی زەوت کرد و لێیان مەملەکەتی عێراقی دامەزراند، پێش ئەوە ناوچەیەکی بچوک لە باشوری رۆژهەڵاتی عێراقی ئێستا هەبو کە ناوی عێراقی عەرەبی بو.
بێگومان موعاهەدەی لۆزان ( ٢٤ ی تەموزی ١٩٢٣) کە بەریتانیا و فەرەنسا لە گەڵ تورکیادا ئیمزایان کرد و تێیدا لە بەڵێنەکانی موعاهەدەی سیڤەر ( ١٠ ی ئۆگۆستی ١٩٢٠) بۆ مافی چارەنوسی کورد پەشیمان بونەوە بوە بنەمایەکی بنەرەتی بۆ مەملەکەتی عێراق. بەریتانیا عەرەبی سوننەی عێراقی کردە حاکمی عێراق و چەند کوردێکی گوێرایەڵی سیاسەتی بەریتانیاش خزێنرانە ناو جومگەکانی دەسەڵاتەوە.
بەپێی چەند سەرچاوەیەکی باوەرپێکراو لە سەردەمی حوکمرانی پاشایەتیدا رێژەی عەرەبی سوننە لە پارێزگای موسڵ لە ٤٠٪ هەڵکشا بۆ ٥٦٪ و لە بەرامبەریشدا کورد لە ٣٦،٥٪ بۆ ٢٤٪، بەهەمان تیرەش گۆرانکاری لە دیموگرافیا و پێکهاتەی پارێزگاکانی کەرکوک و دیالەدا رویان داوە.
لەم قۆناغەدا بزافی کوردایەتی بەرامبەر ناهەقی و ستەم گەشەی کرد، چەندین حزب و ریکخراوی کوردی دروستبون، راپەرین و سەرهەڵدان و شۆرش رویان داوە کە حکومەتەکەی بەغدا بەوپەری وەحشیەتەوە مامەڵەی لە گەڵیاندا کردوە، لە دورخسنتەوە و کوشتن و لە سێدارەدانی سەرکردەکانی کورد تا بۆردومانکردنی ناوچە کوردیەکان بەچەند شارێکی کوردستانیشەوە.
کۆمینستەکان کە هێزێکی گەورەی دژ بە حوکمی پادشایەتی بون و تایبەت سکرتێری حزبی شیوعی لەو سەردەمەدا یوسف سلمان یوسف ناسراو بە ( فهد) باوەری بەپرسی رەوای کورد هەبو و داوای کرد کە حزبی شیوعی کوردستان دروستبێت. قۆناغی پادشایەتی ستەم و ناهەقی گەورەی بەرامبەر بە عێراقیەکانی تریش کردوە، کاتێک ئەم تێکۆشەرە مەزنە لە ١٤ی فێبرواری ١٩٤٩ لە سێدارە درا نوری سەعیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق رایگەیاند: ئامانجی حکومەتەکەی تەسفیەکردنی حساباتە لە گەڵ کۆمینستەکان و بەرەنگاربونەوەیانە تا دوا هەناسە، لەو هەڵمەتەدا هەزاران تێکۆشەری کوردیش بونە قوربانی.
قۆناغی کۆماری (١٩٥٨ – ٢٠٠٣) :
وێرای ئەوەی سەرکردەکانی کورد پێشوازیان لە کودەتاکەی ١٤ تەموزی ١٩٥٨ کرد و بە سەرەتایەکیان بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی کورد دەبینی، گرژیەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەغداوە دەستی پێکرا، بەتایبەت کاتێک پرۆژەی یەکگرتنیان لە گەڵ کۆماری یەگرتوی عەرەبی (میسر) پەسند کرد، لە داواکاری مۆڵەت وەرگرتن بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان بەغدا چەند خاڵێکی گرنگیان لابردبو، وەک: مافی ئۆتۆنۆمی، ئیدانەکردنی تورکیا و ئێران بۆ دژایەتی نەتەوەی کورد، گۆرینی وشەی کوردستانی لە ناوی پارتی بۆ کوردی و چەند خاڵێکی تریش.
هەرچەند خوالێخۆشبو مەلا مستەفا هەوڵێکی زۆری دا شەر لە گەڵ حکومەتی عێراق رونەدا، بەڵام چەند روداوێک لەلایەن بەغداوە بەکارهێنرا بۆ وەرگرتنەوەی مۆڵەتی پارتی و فەرمانی دەستگیرکردنی چەند سەرکردەیەکی پارتی، هەروەها پێداگری دەسەڵاتی بەغدا لە مانەوەی مادەی دوی دەستور کە دەڵێت: عێراق بەشیکە لە نەتەوەی عەرەب، لە ئاکامی ئەو دۆخە شۆرشی ئەیلول بەرپابو. لای هەمو کوردێکی بەئەمەک ئاشکرایە بەغدا دژ بە شۆرش و کورد چیان کردوە، بەتایبەت جێبەجێکردنی سیاسەتی " الارچ المحروقە" و هێنانی سوپای سوریا بۆ شەرکردن و قەتل و عامی کورد. دەبێت مرۆڤ زۆر بێویژدان و خۆپەرست بێت کاتێک قەسابخانەکانی زەعیم صدیقی لە سلێمانی بیرچوبێت.
نەزعەی شۆڤینزم و فاشیستی دەسەڵاتدارە جیاکانی بەغدا هۆکاری بنەرەتی کوشتن و ماڵوێرانکردنی کورد و کوردستان بون نەک شۆرش و بەرگری کورد لە خۆی کە مافێکی رەوایە.
لە دوای شکستی شۆرشی ئەیلول ئەوانەی لەلایەن رژێمی بەعس بەرامبەر بە کورد کرا بەم دێرە باسیان دەکەم:
رەتکردنەوەی گفتوگۆ و لێدوان لە گەڵ سەرکردەکانی کورد + راگوێزانی زۆرەملێی کوردی ناوچە جیاکانی کوردستان + پشتێنی ئەمنی بە دەوری کوردستان + گەمارۆی ئابوری و برسیکردنی خەڵك + پاکتاوی نەژادی + کوشتن و لە سێدارەدانی هەزران تێکۆشەری کورد + زیندانیکردنی دەیان هەزار تێکۆشەر و خزم و کەس و کاریان + ئەنفالەکان + بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی + تەعریب + ...... تاد.
بەشێک لەم عێراقچیە خەستانەی ئێستا دژ بەو سیاسەت و کارانەی بەغدا چەندین ساڵ ماندونەناسانە خەباتی شاخ و شاریان کردوە، بەشێکی بچوکیش لێیان پیاوی رژێمەکەی سەدام بون یاخود لە خێزان و بنەماڵەوە هاتون کە دژ بە کورد کاریان کردوە، بچێکی تریش لێیان هەر رۆژە و سەر بەلایەنێکی سیاسی بون و لە سەر چەندین پەتی فکری و سیاسی یاریان کردوە.
لەو مێژوەدا زۆر بەدەگمەن جومگەکانی گریدانی ئەو تاقمە بەیەکەوە لە بوارەکانی سیاسی و فکریەوە دەبینرێت. خێرە ئێستا بەئاسانی لە سەر عێراقچیەتێکی وەهمی یەکیان گرتوە!
قۆناغی فیدراڵی: (٢٠٠٣ – ئێستا)
بێگومان دەستوری هەمیشەیی عێراق و بەیاننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ دو گرنگترین بەڵگەی مێژویین بۆ کورد و باشوری کوردستان کە تێیاندا بەشێک لە مافەکانی کورد چەسپێنراون.
لە ساڵی 2005 ەوە دەستوری عێراق بە بەرگێكی نوێوە خۆی پۆشتە كرد. لە عێراقی ئێستادا، تەنیا زامنێكە كەمێك هەناسەی بە کورد بەخشیوە، ئەم دەستورە بە ناو هەمیشەییە، بەڵام پێدەچێت دەسەڵاتدارانی نوێی عێراق ئەم دەستورە بە چاوی دەستورێكی كاتی بڕوانن، تاكو رابردو بەرامبەر بە کورد دوبارە بكەنەوە.
پێش روخاندنی سەدام سوننە عەرەبەکانی عێراق باوەریان بە فیدرالیەت نەبو، شیعەکان لە کۆنگرەی ئۆپزسیۆنی عێراقی لە کۆتایی ٢٠٠٢ لە لەندەن پشتگیریان لە فیدرالیەت کرد. پاش روخاندنی سەدام سەرکردە ناودارەکانی شیعە گەرانەوە بۆ عێراق بەمەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئیسلامی، ئەو ئامانجەی هەمو ژیان و خەبات و کاری سیاسی و فکریان خستبوە خزمەتی، وەک عەلی دەباغ کە یەکێک بو لە بیرمەندەکانی شیعەی سیاسی عێراق دەڵێت کاتێک دەرکیان بەوە کرد کە ئەمریکا و هاوپەیمانان بە دەوڵەتی ئیسلامی رازی نابن چەمکی دەوڵەتی سێکتاریزمیان کردە ئەڵتەرنەتیڤێکی کاتی بۆ خەونە دێرینەکەیان.
زۆربەی دەسەڵاتدارانی شیعە بێجگە لە باوەری توند و تۆڵیان بەمەزهەبەکەیان هاوکاتیش کاراکتەری نەتەوەپەرستی شۆڤینزمن. بە دەیان راپۆرتی دەرباریان بڵاوبونەتەوە کە ئەو ئاراستە نەتەوەییە شۆڤینزمەیان دەسەلمێنێت.
هێدی هێدی دەرکەوت ئەمانیش باوەریان بە فیدرالیەت نیە، چونکە گەر وابوایە داوای بە هەرێمکردنی پارێزگاکانی بەسرە، نەینەوا، ئەنبار، دیالە و سەلاحەدین وەک مافێکی دەستوری پەسند دەکرد.
تەنانەت ئەم تاقمە دەسەڵاتدارە باوەریان بە مافە دەستوریەکانی کوردیش نیە، بۆیە مادەی ١٤٠، مافە دارایی و ئابوریەکانی گەلی کوردستان و مافەکانی پێشمەرگەیان بەچەندین بیانو و پاساوی پوچەڵەوە پشتگوێ خستون، هەروەها دژ بە دەستوریش دروستکردنی ئەنجومەنی فیدرالی ( مجلس الاتحادی) یان دواخستوە.
ئەوە دەسەڵاتدارانی بەغدان باوەریان بە شەراکەت نەماوە، سەرپشکانە هەمو بریارێکی گرنگ دەرباری عێراق و کوردستا دەدەن، نوێنەرانی ئەو دەسەڵاتە لە باڵیۆزخانەکانی عێراق و لە ناوەندە جیهانیەکاندا سەرقاڵی پەراوێزکردن و ناوزراندنی کوردن، دوای ریفراندۆم بەپاساوی یەکپارچەیی عێراق چی خوا پێی خراپە بە کورد دەڵێن، بێگومان ئەمانە ئەوانەن دەبێت دادگایی بکرێن چونکە دژی مافێکی مرۆیی و بنەرەتی مرۆڤی کورد وەستاونەتەوە.
زیادە بۆ ئەمانەش هەر میلیشا و چەکدارەکانی عەبادی بون چەندین ماڵ و موڵکی کوردیان لە چەند ناوچەیەکی دابراو بەرۆژی نیوەرۆ تەخت کرد، دانیشتوانی کوردیان ئەنفال کرد، زەوی و زار و مولکی کوردیان زەوت کرد، ئاڵای کوردستانیان خستە ژێر پۆستاڵەکانیانەوە، ئەوە حکومەتە فەقێ ئاساکەی عەبادیە بە هەزار بیانو منگەمنگیەتی لە کرینی گەنمی جوتیارانی کوردستان، هەر ئەو تاقمەشن بۆ مشتێک لە پارەی موچە و بودجە بۆ هەرێم هەزار و یەک بیانو دەگرن، پێیان وایە موڵکی خۆیانە و بۆ خێرکردن دەیانەوێت کورد بۆیان بچەمێتەوە و .... تاد.
ئەوە عەبادی و هاومەزهەبەکانی بون رێکەوتنیان لە گەڵ تورکیا و ئێران کردوە بۆ گەمارۆدانی کورد وتەحجیمکردنی، کە داگیرکردنی عەفرینیش لە سایەیدا بێدەنگ ئەنجامدرا.
لە چاوپێکەوتنێک لە گەڵ Patrick Cockburn's لە رۆژی ٣٠ ئۆکتۆبەر لە رۆژنامەیThe Independent ی بەریتانی بڵاوکراوەتەوە حەیدەر عەبادی باس لە جوتە سەرکەوتنی بەسەر داعش و کورد دەکات.
لە قسەکردنیدا نەرم و لەسەرخۆ بەڵام پێداگری دەکات لەوەی کۆتایی بەو سەربەخۆییە بهێنێت کە حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ خۆی بەکاری دەهێنێت.
دەرباری پێشمەرگەش دەیەوێت ببنە بەشێک لە هێزەکانی ئاسایشی عێراق یاخود هێزی بچوکی لۆکاڵی. دەرباری موچەی پێشمەرگەش وتی: من ئامادەم موچەی ئەو پێشمەرگانە بدەم کە سەر بە حکومەتی فیدراڵن.
Rachel Avraham لە رۆژنامەی The Washington Times نوسینێکی لە ٢٧ دیسەمبەر بڵاوکردۆتەوە بەناونیشانی " چۆن عەبادی پێشێلی دەستوری عێراقی کردوە"، تێیدا هاتوە: حەیدەر عەبادی، سەرۆک وەزیرانی عێراق، لە ئێستادا مامەڵەی خراپی هاوڵاتیانی کورد دەکات، دەبێت کۆتایی بەمە بهێنرێت.
دواجار رێکس تیلەرسون، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، رایگەیاند واشنتۆن پشتگیری کوردەکان دەکات تا دەستوری عێراق بەتەواوی جێبەجێ بکرێت.
نوسەر ئاماژە دەکات بەوەی عەبادی مامەڵەی یەکسانی مافەکانی هاوڵاتی کورد و هێزەکانی پێشـەرگە ناکات، هەروەها باس لە پشتگوێخستنی حکومەتی عێراق دەکات لە جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ ی دەستور، ئاماژەش دەکات بەوەی پاش کۆنترۆلکردنەوەی کەرکوک لەلایەن حکومەتی عێراقەوە کوردەکانی کەرکوک روبەروی کوشتن، لێدان، ئیغتیساب و چۆڵکردنی زۆرەملێی ماڵەکانیان کرانەوە.
نوسەر لە درێژەی نوسینەکەیدا دەڵێت: عەبادی گرتنەوەی کەرکوکی بە سەرکەوتن بەسەر داعشدا شوبهاندوە، لە کاتێکدا کوردەکان لە شەرکردنی داعشدا نزیکەی ٢٠٠٠ شەهید و زیاتر لە ١٠٠٠٠ بریداریان هەبوە و عەبادی چی بۆ خانەوادەی شەهیدەکان و بۆ بریندارەکان کردوە. ( کۆتایی وتارەکە)
ئەمە ئەو کەسایەتی و تاقمە شۆڤینزمەن فەریکە عێراقچیەکان بانگەشەیان بۆ دەکەن و دەیانەوێت خەڵکی کوردستان هیوایان پێببەستن.
بێگومان ئەم هەوڵ و هەڵمەتەیان لە گەڵ بەرنامەی رەسەنی گۆڕان یەک ناگرنەوە، ئەوان ناتوانن ئەدا و کاری خراپی دەسەڵاتدارانی هەرێم وەک پاساوێک بۆ عێراقچیەتیە نەزۆکەیان بەکار بهێنن، چونکە ئەوە لە بنەرەتدا خزمەت بە کورد ناکات.
هۆڵەندیەکان پەندێکیان هەیە دەڵێت: پیسایی ناو ماڵی خۆت بە تەنافی بەر دەرگادا هەڵنەواسە.
لە دۆخی ئێستادا کاتێک کورد هیوایەکی واقیعی بە بەغدا هەبێت دەبێت هەنگاوێک بنێت، ئەوە نزیکەی یەک سەدەیە کورد لەو هەنگاونانە درێغی نەکردوە، ناڵێم بە دەستی بەتاڵ گەراوەتەوە، بەڵام دەبێت هەمیشە بە خۆمان و نەوەکانی ئایندە بلێین: ئەوەی دەستمان کەوتوە بەرهەمی خەبات و رەنج و شۆرش و قوربانیەکانی خۆمانە. کەس لەم عێراقەدا خێری پێنەکردوین و ئەوەشی بەدەستمان هێناون دوا ئامانج و تموحمان نین.


سود وەرگیراوە لە:
- التیارات السیاسیە فی کردستان العراق صلاح الخرسان
- کورد لە سایەی عێراقدا جلال حەوهەر










باسنيوز