پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان بە سازانی نێوان هەموو لایەنەكان و فراكسیۆنەكانی ناو پەرلەمان پەسەند كرا و بڕیار بوو لەگەڵ هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكی هەرێمدا لە 25ـی تەمموزی 2009ـدا بخرێتە دەنگدانی گشتییەوە، وەلێ ئەو كارە نەكرا. ئەوەیش هەڵەیەكی راستەقینە بوو كە سێ ساڵ زیاترە باجەكەی دەدرێ و بۆشاییەكی دەستووریی راستەقینەی لە هەرێمدا دروست كردووە و بۆتە هۆی بەشێكی زۆری ئەو خەوشانەی لە ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئیداری و یاسایی ئەم هەرێمەدا هەن.
پرسیاری هەنووكە ئەوەیە كە ئایا لەژێر ناونیشانی هەمواركردنی ئەو پرۆژەیەدا تاكو كەی بێنە و بەردە بە دەستووری هەرێم دەكرێ؟ بە جۆرێكی دیكە پرسیارەكە ئەوەیە كە حزبەكانی حوكمڕان و ئەوانەی ئۆپۆزسیۆن كەی دەسازێن لەسەر ئەوەی هەرێمی كوردستان دەستووری هەبێ؟!
كێشە و ئاریشەی سیاسی لە هەرێمدا هەن و لە دوو جەمسەری جیای ئەو كێشانەوە، حزبەكانی حوكمڕان و ئەوانەی ئۆپۆزسیۆن بەرامبەرێنە دەكەن و زۆر كەم لە خاڵی ناوەند و هاوبەش نزیك دەبنەوە. هۆكارێكی سەرەكی ئەم حاڵەتی جەمسەرگیرییە و پاڵ بەیەكەوە نان و نەگەیشتن بە سازانی سیاسی لەسەر جۆری چارەسەر، نەبوونی دەستوورە وەكو مەرجەعێكی یاسایی كە هەردوولا و حەكەمەكانی نێوانیان پشتی پێ ببەستن.
هەنگاوەكانی چاكسازیی سیاسی و ئیداری لە هەرێمدا زۆر خاو دەچێتە پێشەوە و لە هەندێ جومگەیشدا وەكو ئەوە وایە چەقی بێ یان هەر لە بناغەوە نەجووڵا بێ. ئۆپۆزسیۆنیش بەردەوام وەكو كارتێكی فشار لەسەر حزبە حوكمڕانەكان، ئەم پرسە دەبزوێنێ و وەلێ هیچیش روونادات. هۆی سەرەكی ئەم حاڵەتە، لە بناغەوە نەبوونی دەستوورە لە هەرێمدا كە لە چاكسازیدا پشتی پێ ببەسترێ.
هەرێمی كوردستان بەردەوام لەگەڵ حكومەتی فیدراڵی عێراقدا لە كێشە و بگرەوبەردەدایە و لێرەیش خۆمان لەناو خۆماندا كۆك نین لەسەر ئەوەی چۆن و بەچ شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسەدا بكەین. هۆیەكی سەرەكی ئەم ناكۆكییە ناوخۆییەمان ئەوەیە كە دەستوورێكمان نییە مەرجەعمان بێت تا لە دیاری كردنی جۆری مامەڵەمان لەگەڵ بەغداددا پشتی پێ ببەستین.
پرۆسەی گەشەكردن لە هەرێمی كوردستاندا قۆرت و بەربەستی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی دێنە پێش. بێ ئەوەی ستراتیژێكی نیشتمانی هەبێ بۆ چۆنێتی و ئاراستەی گەشەكردن، هەنگاوی ئیرتیجالی دەنرێ كە بەشی زۆریان وەڵامدەرەوەی پێداویستی كتوپڕ و خواستی دیراسەنەكراو و كورت مەودا و تەنانەت شەخسین كە دەرەنجام كاریگەریی ئەرێنییان بەسەر پرۆسەی گەشەپێدانەوە نییە و هەندێك لەوانە دەشێ لە ئایندەدا ئەنجامی نەرێنییان لێ بكەوێتەوە و بشبنە قۆرت و كۆسپ بۆ گەشەپێدان. یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم بێ بەرنامەییە نەبوونی دەستوورە وەكو مەرجەعێك بۆ سیاسەت و ستراتیژی ئابووری و گەشەكردنی هەرێمی كوردستان.
زوو زوو ئاریشەی سیاسی سواغدراو بە رەنگی كۆمەڵایەتی لەسەر بابەتە ئایینییەكان و بڕوا و عەقیدە و ئازادییەكانی بیروڕا و میدیا لە هەرێمی كوردستاندا سەر هەڵدەدەن و تا رادەی نمایشكردنی خیتاب و رەفتاری توندوتیژانە هەڵدەكشێ و حكومەتی هەرێم و كۆمەڵگایش بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەگەر و مەترسییەكانی و ئەو ئاریشانە دەستەپاچە دەبن و بەو هۆیەشەوە بڕیاری ئیرتیجالی نادروست دەدەن كە دواتر نازانن چۆن لەژێر بارەكەی دەرچن و كەمترین باجی لەسەر بدەن. یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم حاڵەتە نەبوونی دەستوورە وەكو مەرجەعێكی یاسایی و سیاسی و كۆمەڵایەتی كە هەم پیرۆزییەكانی خەڵك بپارێزێ و هەم ئازادی بیروڕا و میدیایش.
بەردەوام قسەوباسی زۆر باش لەبارەی پرسی ئافرەتەوە دەكرێ و لە هەرێمی كوردستاندا فیستیڤاڵ و كۆڕ و كۆبوونەوە و چالاكی خۆمانە و هەماهەنگ لەگەڵ چالاكی نێودەوڵەتیدا سازدەكرێ، وەلێ رێژەی كوشتن و سوتاندن و پیادەكردنی توندوتیژی لە دژیان زۆرتر نەبووبێ ئەوا هەرگیز كەمی نەكردووە. یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی بەردەوامی ئەم حاڵەتە ئەو بۆشاییە دەستوورییەیە كە هەرێمی كوردستان هەیەتی.
ئەمانە و دەیان حاڵەت و نموونەی دیكە دەیسەلمێنن نەبوونی دەستوور خەوشێكی گەورە و بۆشاییەكی زیانبەخشە بۆ كۆی ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی هەرێمی كوردستان. هەموو حزبەكانیش، بە حوكمڕانان و ئۆپۆزسیۆنەوە بەرپرسیارێتی ئەمەیان دەكەوێتە ئەستۆ.
كە دەگوترێ پەرلەمان ئەو پرۆژەیەی پەسەند كردووە و نابێت لە هەیبەتی پەرلەمان كەم بكرێتەوە و ناشبێ بە بەهانەی هیچ پاساوێك مافی خەڵكی كوردستان لە دەنگدان بەو پرۆژەیە زەوت بكرێ، قسەیەكی زۆر دروست و هەڵوێستێكی راستە، بەڵام ئەو هەڵەیە كراوەو سێ ساڵیش بەسەر ئەو هەڵەیەدا تێپەڕیوە و تازە دەرفەتی ئەوە لە دەست دراوە كە پرۆسەكە وەكو ئەوەی دەبوا ئەوسا بكرێ، ئێستا بكرێ. پێویستە ئیتر بڕوا بەوە بهێنرێ كە داكۆكی كردن لە شەرعییەت و هەیبەتی پەرلەمان بەمجۆرە، پاساوی ئەوە نادات كە هەرێمی كوردستان هەر ئاوا بێ دەستوور بمێنێتەوە.
كە ئۆپۆزسیۆن داوا دەكات پرۆژەی دەستوور بگەڕێنرێتەوە بۆ پەرلەمان تا بە سازانی نیشتمانیی، پرۆژەی دەستوورێك ئامادە بكرێت بۆ دەنگدانی گشتی، داوایەكی دروستە، وەلێ لەپشتەوەی ئەم داوایەدا دوو پرس خۆیان حەشارداوە و پێویستە لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن ئەو پرسانە بهێننە بەر رووناكی. ئەوانیش:
یەكەم: پرسی مافی (فیتۆ).
تێگەیشتنی ئۆپۆزسیۆن بۆ (سازان) وەكو تێگەیشتنێتی لە مافی (فیتۆ). ئەوان نایانەوێ سازانی نیشتمانی رێكارێكی سیاسی بێ بۆ بەشداری و بەرپرسیارێتی لە پرسە چارەنووسسازەكاندا، بەڵكو دەیانەوێ سازانی نیشتمانی مافی فیتۆیان بەرامبەر دەسەڵات بۆ مسۆگەر بكات و لە پەرلەماندا وەكو رێكارێكی یاسایی بەكاری بهێنن.
مافی فیتۆیش هەرسێ دەزگا سەروەرییەكەی هەرێم (پەرلەمان و حكومەت و سەرۆكایەتی هەرێم) ئیفلیج دەكات و هیچ بەهایەكیان بۆ ناهێڵێتەوە.
لەگەڵ هەبوونی مافی فیتۆدا ئیرادەی خەڵكی كوردستان زەوت و فیتۆ دەكرێ و هیچ بەهایەك بۆ دەنگ و بەشداری ئەوان ناهێڵێتەوە و پوچەڵی دەكاتەوە.
مافی فیتۆ كۆڵەگەكانی سستمی دیموكراسی لە خۆكاندیدكردن و دەنگدان و هەڵبژاردنی پەرلەمان و زۆرینە و كەمینەی هەڵبژێردراو دادەڕمێنێ و كۆی ئەو سستمە فیتۆ دەكات.
مەحاڵە لە سایەی تێگەیشتنی فیتۆیانە بۆ سازان هیچ فۆرمێكی دیموكراسی گەڵاڵە بكرێ. مافی فیتۆ بە تەواوی پێچەوانەی دیموكراسی و سازانی نیشتمانییە. بۆیە بە فیتۆ پرۆژەی دەستوور هەموار ناكرێ و نانووسرێتەوە.. بە فیتۆیش پرۆژەی دەستوور ناچێتە دەنگدانەوە.
دووەم: پرسی هەڵگەڕانەوەی لۆژیكی سازان.
سازان پرس و پرۆسەیەكی سیاسییە و دەرەنجامی یاسایی هەیە و لە داڕشتنەوەی یاساییدا بەرجەستە دەكرێ، نەك بەپێچەوانەوە كە سازان پرس و پرۆسەیەكی یاسایی بێ و دەرەنجامی سیاسی هەبێ.
سازان كە سیاسی بوو، خێر و بێری ئەنجامە یاساییەكانی بۆ هەمووان دەبێ. وەلێ كە سازان یاسایی بوو، خێر و بێری ئەنجامە سیاسییەكانی تەنیا بۆ ئەو لایەن یان لایەنانە دەبێ كە گوایە ئەوان خاوەنی پرۆژە یاساكەن. بۆیە مانا و مەغزای سیاسی و تەنانەت خێرو بێرە یاساییەكەیشی لەناو كێبڕكێ و عەرزی عەزەڵاتی سیاسیدا ناشرین و بێزراو دەبن.
ئۆپۆزسیۆن دەیەوێت سازان لە پرسێكی سیاسییەوە بكاتە پرسێكی یاسایی و دەرەنجامی سیاسی بۆ خۆی لێ بچنێتەوە. بە هەمان تێڕوانین مامەڵە لەگەڵ پرسی هەمواركردنەوەی پرۆژەی دەستووریشدا دەكات و نایەوێ سازانی سیاسی لەبارەوە بكات و دەستكەوتی یاسایی بۆ هەمووان لێ بكەوێتەوە، بەڵكو بە پێچەوانەوە دەیەوێ سازانی یاسایی لەبارەوە بكات تا لێوەی دەستكەوتی سیاسی بۆ خۆی كۆ بكاتەوە. لەسەر ئەم بنەمایە، ئۆپۆزسیۆن نایەوێ لە دەرەوەی پەرلەمان سازانی سیاسی لەبارەی ئەو پرۆژەیەوە بكات و پاشان لە ناو پەرلەماندا دەرەنجامە سیاسییەكانی ئەو سازانە سیاسییە بكرێنە دەقی یاسایی و پەسەند بكرێن.
سەرەڕای ئەوانەیش دەستوور هەر دەبێ بە سازانی نیشتمانی ئامادە بكرێ و بخرێتە دەنگدانەوە. تا ئەوەیش نەكرێ ئەم بۆشاییە هەر دەمێنێ و زیانە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانیشی زیاتر كەڵەكە دەبن. كەواتە دەبێ چی بكرێ ؟
1- ئۆپۆزسیۆن بیسەلمێنێ كە سازان وەرگرتنی مافی فیتۆ نییە.
2- سازان پرۆسەیەكی سیاسییە و دەرەنجامی یاسایی هەیە نەك بەپێچەوانەوە.
3- پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان وەكو پابەندی هەردووكیان بە رێككەوتنی ستراتیژی و خاوەندارێتی یەك فراكسیۆنی هاوبەش لە پەرلەماندا، لەبارەی چۆنێتی و چییەتی هەمواركردنی پرۆژەی دەستوورەوە لەگەڵ یەك بسازێن و یەك لیژنە پێكبهێنن بۆ دانووسان لەگەڵ ئۆپۆزسیۆندا و هیچ كامیان مافی ئەوەیان نەبێ بە جیا جیا لەو بارەیەوە لەگەڵ هیچ كام لە لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن رێك بكەون.
4- لە دوای ئەم سازانەوە ئینجا دەست بكەن بە گفتوگۆ لەگەڵ لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆندا، چی بە جیاجیا یان كۆی هەموویان.
5- لەسەر ئەو بنەمایەی كە سازان پرۆسەیەكی سیاسییە نەك یاسایی، تەواوی پرۆسەی سازان لەبارەی چۆنێتی و چییەتی هەمواركردنی پرۆژەی دەستوورەوە بە شێوەیەكی سیاسی لە دەرەوەی پەرلەمان تەواو دەكرێ و دەرەنجامەكەی دەبرێتە ناو پەرلەمانەوە تا بیخاتە قاڵبی یاساییەوە و پاش پەسەند كردنی رایدەگەیەنێ بۆ دەنگدانی گشتی.
6- هاوكات لەگەڵ سازانی سیاسیدا لەبارەی هەمواركردنی پرۆژەی دەستوور، سازان لەبارەی ئەو رێوشوێن و رێكارە یاساییەش دەكرێ كە پرۆژە هەمواركراوەكەی دەستوور دەگەڕێنێتەوە بۆ ناو پەرلەمان.
هەرێمی كوردستان بەو كێشانەی هەیەتی و بەو كێشانەیشەوە كە بەردەوام بەغدا بۆی دروست دەكات، چیتر بەرگەی ئەوە ناگرێ دەستووری نەبێ. هەروەها خەڵكی كوردستان بەرپرسیارێتی بۆشایی دەستووریی لە هەرێمی كوردستاندا دەخاتە ئەستۆی حوكمڕانان و ئۆپۆزسیۆنەوە، بۆیە پێویستە بەر لەوادەی هەڵبژاردنی داهاتوو بۆ پەرلەمان و سەرۆكی هەرێم، لەبارەی هەمواركردنی پرۆژەی دەستوورەوە سازابن و پرۆژەیەكیان بۆ دەنگدانی گشتی ئامادە كردبێ.