لە ڕاستیدا پەیوەندییەكانی نێوان ئەمەریكا و چین دژوار بوون تەنانەت پێش سەرهەڵدانی ڤایرۆسی نوێی كۆرۆنا لە مانگی كانونی دووەمدا. ئێستاش قەیرانی كۆڤید-19 ئەو پەیوەندییانەی بەرەو خراپتر بردووە، ئەمەش نیشانەی شكستێكی گەورەی سەركردایەتی باڵای هەردوو وڵاتەكەیە.
كۆڤید-19 خاڵی بەهێز و لاوازی چین خستەڕوو. كاتێك لە سەرەتاوە پەنای بردەبەر سانسۆركردن و خەفەكردنی زانیاری و سنورداركردنی ئاڵوگۆڕی ئازادی زانیاری نێودەوڵەتی كە بواریان بۆ پەرەسەندنی پەتاكە رەخساند. كەرەنتینكردنی توندتۆڵی ووهان بووەهۆی بەرگرتن بە بڵاوبونەوەی، كە دواتر حكومەتی چین هەڵمەتی پروپاگەندەی دەستپێكرد بۆ برەودان بەو باوەڕەی كە بە نەرم و نیانی هەڵسوكەوتی كردووە. لەوەش خراپتر، ووتەبێژی وەزارەتی دەرەوە نادروستانە پرسی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەكەی لە ووهان دایەپاڵ سوپای ئەمەریكا و ئێستاش زۆرێك لە خەڵكی چین باوەڕ بەمە دەكەن.
ئەوەی هاوكاری چینی كرد بریتی بوو لە كاردانەوەی خراپی ئیدارەی ترەمپ. ئەوەبوو دوای هەڵوەشاندانەوەی یەكەی بەرپرس لە پەتاكان- كە سەر بە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی بوو-، و دوای بڕینی هاوكارییەكانی بۆ بودجەی رێكخراوی بازرگانی جیهانی و سنوربەندكردنی ئاڵوگۆڕی زانیاری- كە لە ئاستێكدا بوو مایەی سەرسامی بوو- و لە نێوان هەردوو وڵاتدا پەرەیپدرابوو لە دوای پەتاكانی سارس و ئەنفلونزاوە، ئەوا ئیدارەی ئەمەریكا لە نكۆڵیكردنەوە دەستیكرد بەوەی ئاماژە بە ڤایرۆسی "چینی" بكات و ئۆباڵەكەی بخاتەئەستۆ. بەڵام بە دڵنیاییەوە ڤایرۆس بە هیچ شێوەیەك ناسنامەی مرۆڤەكان لەبەرچاو ناگرێت.
بەدەر لە پرسی كۆڤید-19 پرسیارێكی گەورەتر لە ئارادایە كە پەیوەستە بەوەی چۆن ستراتیژیەتی ئەمەریكا لە ئاست چیندا دابرێژرێت. تەركیزی سەرۆك ترەمپ لەسەر ململانێی هێزە مەزنەكان و شەڕی بازرگانی ڕاچڵەكاندن و بە ئاگاهێنانەوە بوو بۆ هەردوو وڵاتەكە. هەرچەندە بە شێوەیەكی خراپ ئیدارەكران، بەڵام ئیدارەی ترەمپ لەسەر هەق بوو كاتێك سزای بەسەر چیندا سەپاند لەسەر دزینی موڵكیەتی فیكری لە رێی ئەنتەرنێت، و ناچاركردن بە گواستنەوەی موڵكیەتی فیكری و رێككاری ناڕەوای بازرگانی وەك دەستەبەركردنی قەرز بە رێژەیەكی كەمتر لە رێژەی بازاڕ بۆ ئەو پرۆژانەی دەوڵەت خاوەنیانە.
بەڵام دەبێت هەنگاوەكان دوولایەنە بن. ئەگەر چین بتوانێت بە پاساوی ئەمنی گوگڵ و فەیسبووك لە بازاڕەكانی قەدەغە بكات، ئەوا ئەمەریكاش دەتوانێت هەنگاوی هاوشێوە هەڵبگرێت لە دژی هواوی یان كۆمپانیای زێت تی ئای.
بەڵام ستراتیژییەتەكەی ترەمپ لە ئاستی پێویستدا نییە لەبەر ئەوەی شۆرشی زانیاری و جیهانگەرایی سیاسەتی جیهانی دەگۆڕن. واتە ئەگەر لە رووی هێزی سەربازیشەوە ئەمەریكا بەسەر چیندا باڵادەست بێت، ئەوا ئێمە ناتوانین بە تەنها ئاسایشی خۆمان بپارێزین. بە چاوپۆشین لە شكستەكانی پەیوەست بە جیهانگەرایی ئابووریی و زیادكردنی بەرهەم بە بێ ئەوەی فشار لەسەر ژینگە دروست بێت، كە هەموو ئەمانە بەهۆی شەڕی بازرگانییەوە دروست بوونە، ئەوا جیهانگەرایی ژینگەیی لە زیادبووندایە. پەتاكان و گۆڕانی ژینگە بوونەتە هەڕەشە بۆ سەر سەرجەم ئەمەریكییەكان، بەڵام ئێمە ناتوانین بە تەنها ئیدارەی ئەم كێشانە بكەن. و لە جیهانێكدا كە سنورەكانی پتر كراوە دەبن لە ئاست هەموو شتێكدا، لە مادە هۆشبەرەكانەوە بۆ نەخۆشییە گوازراوەكان بۆ تیرۆری پەیوەست بە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای زانیارییەوە، ئەوا پێویستە هێزی نەرمی كێشكردن بەكاربهێنین بۆ برەودان بەو تۆڕ و دامەزراوانەی دەتوانن بەرەنگاری هەڕەشە نوێیەكان ببنەوە.
لە سەروەختی ئیدارەی نیكسۆنەوە، چین و ئەمەریكا سەرەڕای جیاوازییە ئایدۆلۆژییەكانیان هاوكاری یەكتریان كردووە. گەشەی خێرای ئابووری ئاسیا هاوكار بوو لە هێنانەئارای ئاڵوگۆڕی هێز لەسەر ئاستی ئاسۆیی لە ناوچەكەدا، بەڵام ئاسیا هاوسەنگی هێزی ناوخۆیی تایبەت بە خۆی هەیە. لە نێو هێزەكانی دیكەدا، هێزی یابان، هیندستان و ئوسترالیا بوونەتە پارسەنگی چین. و هیچ یەكێك لەم وڵاتانە نایەوێت بكەوێتە ژێر باڵادەست چینەوە.
ئەگەر ئەمەریكا بتوانێت پارێزگاری لەو هاوپەیمانێتییانە بكات، ئەوا ئەگەرێكی كەم هەیە كە لە چوارچێوەی ململانێ تەقلیدی نێوان دەوڵەتەكاندا چین بتوانێت ئەمەریكا لە بەشی رۆژئاوای زەریای هێمن دووربخاتەوە، چ جای ئەوەی بتوانێت بەسەر جیهاندا باڵادەست بێت.
لە پەیوەندیدا بە ململانێی تەقلیدی هێزە گەورەكانەوە واشنتۆن كارتی گەورەی بەدەستەوەیە. پرسیارەكەش ئەوەیە ئایا دەتوانێت بە باشی بەكاریان بهێنێت.
پرسیاری قورستر ئەوەیە لە پەیوەندیدا بە ستراتیژیەتێكی كارای نەتەوەییەوە ئەوەیە ئایا ئەمەریكا و چین دەتوانن پەرە بە تێڕوانینێك بدەن كە بواریان پێبدات تاوەكو هاوكاری بكەن لە هێنانەئارای دامەزراوەی جیهانی كە توانای مامەڵەكردنی هەبێت لەگەڵ ئەو هەڕەشانەی سنوری دەوڵەتان دەبڕن وەك پەتا و گۆڕانی ژینگە و لە هەمان كاتدا لە بوارە تەقلیدییەكانی ململانێی هێزە مەزنەكاندا ركابەری یەكتر بكەن. واتە ئایا دەتوانین ئیدارەی "ركابەرییەكی هاوكاریئامێز؟" بكەین. بەڵام ترسی زیاد لە پێویست و شرۆڤەكاری خراپترین سیناریۆ بۆی هەیە گرتنەبەری ئەم سیاسەتە هاوسەنگە بكەنە دەرئەنجامێكی مەحاڵ.
قەیرانی ئێستای كۆڤید-19 مایەی تاقیكردنەوەیە. یەكەمیان ئەوەیە پێویستە كە هەردولا رێككەون لەسەر هێوركردنەوەی شەڕی پروپاگەندەكردن. دووەمیان ئەوەیە پێویستە درك بەوە بكەین كە ئەگەر ساڵی 1918 پێشینەیەك بێت، ئەوا لە دوای كپبونەوەی یەكەم شەپۆلی كۆڤید-19، ئەوا شەپۆلی دیكە لە ئایندەدا بەدی دەكەین و پێویستە پتر ئامادەبین بۆ هاوكاریكردن. سێیەم، شەپۆلە نوێیەكانی كۆڤید-19 كاریگەرییان دەبێت لەسەر وڵاتە هەژارەكان كە توانایەكی كەمتریان هەیە بۆ خۆگونجاندن و ئەوەی لە جیهانی سێدا دەمێنێتەوە زیان بە ئێمەش دەگەیەنێت.
هەم لەبەر هۆكاری مرۆیی و هەم لەبەر بەرژەوەندییە خودییەكانیشیان، پێویستە ئەمەریكا و چین سەخاوەتمەندانە بەشداری بكەن بۆ دەستەبەركردنی دارایی بۆ سندوقی نەتەوە یەكگرتوەكانی تایبەت بە بەرەنگاربونەوەی كۆڤید-19 كە بۆ سەرجەم وڵاتان كراوەیە. و چوارەم و لەبەرچاوگرتنی ئەوەی چەند مرۆڤەكان دەتوانن لە یەكترییەوە فێربن لەبارەی ئەم ڤایرۆسە نوێیەوە، ئەوا پێویستە تۆڕی چڕی پەیوەندیكردن دروست بكەینەوە لە نێوان زانایان و كارمەندە پزیشكیە پرۆفیشناڵەكان، كە دەیەیەك پێشتر لە ئارادا بوو.
تەنانەت كارێكی باشتر دەبێت ئەگەر كۆمیسیۆنێكی ئاستبڵند لە نێوان هەردو وڵاتدا پێكبهێنرێت لەبارەی كۆڤید-19ەوە و سەرۆكایەتی بكرێت لەلایەن جێگری سەرۆكی ئەمەریكا-مایك پێنس- و سەرۆك وەزیرانی چینەوە لە پێناو دەستەبەركردنی پاڵپشتی سیاسی و كەمكردنەوەی روتینی بیرۆكراتی. ئەگەرنا، وانەی كۆڤێد-19 ئەوە دەبێت كە ئێمە ستراتیژیەتێكی ئاسایشی نەتەوەیی راستەقینەمان نییە.







لە سایتی زە ناشناڵ ئینترێست بڵاو كراوەتەوە
گوڵان- و: هێمن غنی