ئەوەی لە چین وەك كارەسات دەستیپێكرد لە سەروەختی ئەوەدایە ببێتە ساتەوەختێكی ستراتیژی، خاڵێكی وەرچەرخانی دەگمەن لە رەوت و رەوڕەوەی مێژوودا. لە پڕێكدا، ناڕەزایەتییەكانی هۆنگ كۆنگ، كە هەڕەشەیەكی كوشندە بوون بۆ سەقامگیری سیاسی، لە ئێستادا بۆتە دەرئەنجامێكی مەحاڵ. لەوەش گرنگتر، پەتاكە ململانێیەكی جیهانی هێناوەتەئاراوە بۆ ئیحتیواكردنی ڤایرۆسەكە، كە پێدەچێت چین و پارتی كۆمۆنیستی چینی بە چەشنێكی دەگمەن لە ئامادەكاریدا بن.
لە كاتێكدا كە ڤایرۆسەكە بە سەرتاپای جیهاندا بڵاو دەبێتەوە، ئەوا روونە كە كۆمەڵگە رۆژئاواییەكان- ركابەڕی راستەقینەی پەكین- توانای ئەوەیان نەبوو كە سەرجەم هاوڵاتییەكانیان لە دەوری تاكە ئامانجێك كۆبكەنەوە. واتە بە پێچەوانەی چینەوە، كە بە راددەیەكی گەورە وەك كۆمەڵگەیەكی شۆرشگێڕ ماوەتەوە، سیستمە سیاسیەكانیان بۆ هەلومەرجی ئاسایی بنیاتنراون. كۆمەڵگەی چین سوپایەكی سازدراوە، كە دەتوانێت بە خێرایی دەست لە هەموو شتێك هەڵگرێت و بە یەك ئاڕاستەدا پێشڕەوی بكات.
یەكێك لە قسەكانی ماو ئەوەیە كە "لە ژێر سایەی ئاسماندا پشێویەكی تەواو باڵیكێشاوە، دۆخەكە نایابە." پێدەچێت لە ئێستادا هەلومەرجەكە بەم شێوەیە بێت لە تێڕوانینی پەكیندا. سەرجەم دیپلۆماتكارە چینییەكانی جیهان كاتی خۆیان تەرخانكردووە بۆ ئەوەی دەرئەنجامەكە بۆ ئاستێكی مەترسیدار بەرەو هەڵكشان ببەن. دوای وەرگرتنی رێنمایی لە سەروی خۆیانەوە، بابەتەكەیان لە كەناڵەكانی راگەیاندنەوە وورژاندەوە بۆ تەحەدداكردنی ئەمەریكا، و بۆ ئاماژەكردن بە شكستی ئەو وڵاتە و بۆ بەراوردكردنی ئەو پشێوییەی باڵی بەسەر شار و نەخۆشخانەكانی ئەمەریكادا كێشاوە بەوەی ئەزمونی خۆیان بە تاقە سەركەوتن دەزانن لە راگرتنی پەتاكە لە چین.
هەندێ لە شرۆڤەكاران ئاماژە بەوە دەكەن كە رەنگە چین براوەی شەڕی ڤایرۆسی كۆرۆنا بێت بە ناردنی هاوكاری پزیشكی بۆ ئەو وڵاتانەی گرفتار بوونە بە دەست پەتاكەوە، بە راددەیەكی گەورە لە ئەوروپا، ئەمە لە كاتێكدا كە ئەمەریكا سەرقاڵە بە دژوارییەكانی خۆیەوە. بەڵام ئەمە تێگەیشتنێكی دروست نییە لە مەسەلەكە.
چونكە ئەوەتا حاڵەتەكان چەند هێندە دەبن لە كاتێكدا ئەو كەرەستە پزیشكیانەی كۆمپانیا چینیەكان و تەنانەت حكومەتی چینیش دەستەبەری كردوون كەموكوڕییان هەیە و جێی خۆشییەتی كە توڕەییان دروست كرد، بۆ نمونە، لە ئیسپانیا و هۆڵەندا و توركیا. لەوەش زیاتر، لە سەروەختی قەیراندا دەستەبەركردنی هاوكاری پزیشكی حاڵەتێكی نۆرماڵە. چین شتێكی جیاوازی نەكردووە، بەڵام رەنگە بە چەشنێك ناسەركەوتوو پروپاگەندەی بۆ كردبێت.
با "دیپلۆماسیەتی ماسك" لە بیر بكەین. چونكە ئەمە تەنها لادانی سەرنجەكانە. سێ رێگای دیكە هەن بۆ ئەوەی چین پەتای ڤایرۆسی كۆرۆنا بەكار بهێنێت بۆ هەڵگەڕاندنەوەی ئەو سیستمە جیهانییە لە ئارادایە. من سێ رێگە بەدی دەكەم.
یەكەمیان بریتیە لە بەراوردكردنێكی راستەوخۆ لە نێوان دۆخی چین و وڵاتانی دیكەدا. ژمارەی حاڵەت و گیانلەدەستدانەكان لەلایەن دەسەڵاتدارانی چینەوە خرانەڕوو گوزارشت نەبوون لە ژمارەی راستەقینە، بەڵام راستییەكە ئەوەیە كە توانرا جۆرێك لە حاڵەتی ئاسایی بۆ دۆخەكە بگەڕێنرێتەوە. ئەگەر ئەمەریكا نەتوانێت دۆخەكە بە چەشنی چین ئاسایی بكاتەوە، ئەوا گورزێكی گەورە بەر پێگەی ئەم وڵاتە دەكەوێت. و ئەو كاتەش خەڵكی لە جیهاندا بە خێرایی تێڕوانینی خۆیان لەبارەی هێز و توانای رێژەییەوە دەگوڕن.
لایەنی دووەم پەیوەستە بە زنجيرەی بەرهەمە نرخدارەكانەوە. مانگی رابردو كۆمپانیاكانی جەنەراڵ مۆتۆرز، فۆرد و فیات كرایسلەر سەرجەم كارگە بەرهەمێنەرەكانیان لە ئەمەریكا و كەنەدا داخست. كەرتەكانی دیكەش هەمان هەنگاویان هەڵگرت. ئەمە لە كاتێكدا چین توانیتی ئیحتیوای خراپترین پەتا بكات لە پارێزگایەكدا و بواریدا چالاكییە ئابوورییەكان بە رەوتێكی خێرا لە شوێنەكانی دیكە دەست پێبكاتەوە. دوایین داتاكان ئاماژە بە بەگەڕخستنەوەی چالاكییەكان دەكەنەوە لە بواری بەرهەمهێنانی كاڵاكان لە وڵاتەكەدا، هەروەها لە بەندەرەكانی جیهاندا بۆ ئەوەی بازرگانی لەگەڵ چیندا بكەن. ئەگەر ئەم راوەستان و سڕبوونە لە ئەوروپا و ئەمەریكا زیاتر درێژەبكێشێت، ئەوا كۆمپانیا چینییەكان دەتوانن بە شێوەیەكی دراماتیكی پشكی خۆیان لە بازاڕەكان بەرفراوان بكەن و جێگەی زنجیرەی بەرهەمە نرخدارەكانی رۆژئاوا بگرنەوە.
هەروەها دەسەڵاتدارانی چین رایانگەیان كە چالاكییەكانی كارخانەكان لە مانگی ئازاردا بەرفراوان بوون، ئەمەش پێچەوانەی پێشبینییەكان بوون بەوەی ئەم چالاكییانە بەرەو پوكانەوە دەچن.
لە كۆتاییدا، لە سیناریۆیەكی دژوارتردا، بۆی هەیە وڵاتە گرنگەكان روبەڕوی شڵەژانێكی ئابووری ئەوتۆ ببنەوە كە سەربكێشێت بۆ داروخانێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەربڵاو. ئەگەر ئەمەش رووبدات، ئەوا دەرفەتێكی دەگمەن بۆ چین دروست دەبێت بۆ ئەوەی هەوڵەكانی بخاتەگەڕ و هاوكاری دەستەبەر بكات و دووبارە ئەم وڵاتانە لە سەر شێوەی خۆی بنیات بنێتەوە. ئەوەش هاوشێوەی دووبارەبوونەوەی پلانی مارشاڵ و سەرەتای ئەو سیستمە جیهانیە ئەمەریكییە دەبێت كە لە دوای كاولكارییەكانی جەنگی دووەمی جیهانیدا هاتەئاراوە. لەم سینیاریۆیەدا ئەندەنوسیا، باشووری ئاسیا و تەنانەت روسیاش دەبنە جێی سەرنجێكی تایبەت.
ئێمە زانیمان كە ململانێیەك لە نێوان مۆدێلە جیۆپۆلەتییكیە بەدیلەكاندا دەستیپێكردبوو، بەڵام باكگراوندی ئەم ململانێیە روون نەبوو. بەڵام پێكدادانەكە لە نێو ئەو سیستمە جیهانییە بازرگانی و داراییەدا بەڕێوەدەچوو كە لە ئارادابوو، كە لەسەر بنەمای رێسا و پرەنسیپە رۆژئاواییەكان بنیاتنرابوو، ئەوەبوو ئەمەریكا متمانەی ئەوەی هەبوو كە دەتوانێت بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە شەڕەكە دەباتەوە. بەڵام ئایا چی دەبوو ئەگەر لەسەر زەمینەیەكی بێلایەندا روویبدایە؟ واتە لە دۆخێكی سروشتیدا كە رێسایەكی كەم یان هیچ رێسایەك لە ئارادا نەبووایە، لە بەرامبەر باكگراوندێكی پڕ لە پشێوی كە بە رەوتێكی خێرا لە پەرەسەندندا بووایە؟ ئەوا دەرئەنجامی ئەم ململانێیە بە شێوەیەكی بەرچاو نادڵنیایی باڵی بەسەردا دەكێشا.
بۆ ئەوەی روونتر گوزارشتی لێبكەین: هەمیشە مشتومڕی ئەوە هەیە كە ئەو سیستمە جیهانیەی لە ئارادا بووە ناتوانێت گۆڕانكاری لە خۆیدا بكات تەنها ئەو كاتە نەبێت كە شەڕێكی گەورە هەڵبگیرسێت بە چەشنی رابردو و ئێستاش بەرپابوونی جەنگی جیهانی بۆتە كارێكی مەحاڵ. بەڵام رەنگە لە سەروەختی پەتاكاندا- و بەم نزیكانە گۆڕانی ژینگەیی-دا دوو هاوتای شەڕ بەدی بكەین.


* لە سایتی هۆدسن ئیسنتیتیوت بڵاوكراوەتەوە
گوڵان- و: هێمن غنی