((پیرۆزبایی لە سەرۆكی هەڵبژێراوی تازەی ئەمریكا دۆناڵد ترامپ دەكەم .. وەك سەرۆك، من دڵنیام دەتوانیت لە سیاسەتە شكستخواردووەكانی دەرەوەی باراك ئۆباما دووربكەوێتەوە و كاری چڕو پر بكات بۆ ئەوەی سەركردایەتی بۆ ئەمریكا بگێڕێتەوە، من چاوەڕێی ئەوەی لێدەكەم لەگەڵ هاوكارانی لە پارتی كۆماری لە ئەنجوومەنی نوێنەران و ئەنجوومەنی سەنات كار بكات بۆ سەرلەنوێ بونیادنانەوەی تواناكانی بەرگری نیشتمانیمان ، لەناوبردنی داعش و ئاسایشی سنوورەكان ، هەروەها هێزی ئەمریكا لەسەر شانۆی جیهانی نمایش بكات، من گەشبینم بەوەی لەژیر سەركردایەتيی دۆناڵد ترامپدا بەراستی شكۆ و مەزنایەتی بۆ ئەمریكا دەگەڕێتەوە.
- جارێكی دیكە دیموكراتەكانی ریگن گەڕایەوە بۆ كۆمارییەكان، دەسەڵاتێكیان تەسلیمی كۆمارییەكان كردۆتەوە كە پێشتر وێنەی نەبووە.. من دەزانم كۆمارییەكان نیگەران بوون لە رەفتارە كەسيیەكانی ترامپ لە رۆژانی پێش هەڵبژاردندا ، ئەوەشی زیاتر كۆمارییەكانی نیگەران دەكرد راستگۆیی و پاكيی هیلاری بوو ، هەر بۆ نموونە: بەشی زۆربەی گروپی دەنگدەران لە خەڵكانی ئەكادیمی و ژنانی سپی ، بەو جۆرە سەیری هەڵمەتەكەیان دەكرد كە هەموو ئاكامەكان بەوجۆرەن كە دۆناڵد ترامپ ئەم هەڵبژاردنە دەدۆڕێنێت.
رێزە درێژەكانی دەنگدەرانی كۆماری كە لە ترامپ تووڕە بوون و هیلاری سەرنجی راكێشابوون بۆ ئەوەی یەكەم ئافرەت بۆ سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژێرن، لەمەشدا دەنگدەرانی ژنان و ئەكادیمی كۆمارییەكان بەیەكسانی دابەش بوو بوون، بەڵام لە رۆژی دەنگداندا بەشی زۆری ژنان و ئەكادیمی كۆمارییەكان هیلاریان رەتكردەوە.
بەڵام سەرەنجام بەشێكی زۆری دەنگدەرانی چینی كرێكارانی سپی دیموكراتەكان و بێ لایەنەكان رای خۆیان گۆڕی و دەنگیان بە ترامپ دا، ئەم جۆرە وەرچەرخانەی دەنگدەران بەرەو پارتی كۆماری وەنەبێت لە مێژوودا رووی نەدابێت، بەڵكو لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1980 بەشێكی دیموكراتەكان دەنگیان بە رۆناڵد ریگان داو سەركەوتنێكی سەرسوڕهێنەری بەدەست هێنا، هەروەها لە ساڵی 1984 یش دووبارە رۆناڵد ریگان سەركەوتنێكی گەورەی بەدەست هێنایەوە. لەدوای ریگان ئەو دیموكراتانەی دەنگیان بە ریگان دا، جارێكی دیكە یان نەگەڕانەوە بۆ پارتی دیموكراتی یان بەتەواوەتی لە سیاسەت دووركەوتنەوە، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو دوای ریگان كەسی دیكە نەبوو ببێتە ئیلهام بۆ قژ زەردەكان، میت رۆمنی بە هەناسە ساردی بە جێیهێشتن، بەڵام ترامپ جارێكی دیكە كارتی بردنەوەی بۆ مسۆگەر كردن.))

جۆن بۆلتۆن
باڵیۆزی پێشووی ئەمریكا لە UN، یەكێك لە كاندیدەكانی ئیدارەی داهاتوو بۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا .. ماڵپەری تایبەتی خۆی لە تویتەر
@AmbJohnBolton



زۆرینەی بێدەنگ
جیهانی لە ئاستی سەركەوتنی ترامپ سەرسامكردووە
ئەگەر فرانسیس فۆكۆیاما سەرەتاكانی لەبەر یەكهەڵوەشانی سیستمی سیاسی لە ئەمریكا بگێڕێتەوە بۆ خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2011 كە لایەنگرانی بزووتنەوەی (تی پارتی) دەستیان بەسەر وۆڵ ستریتدا گرت و پاشان ئەو پرسیارەی ورووژاند (ئایندەی مێژوو بە كوێ دەگات؟) ، ئەوا بیرمەندی گەورە سامۆئیل هنتنگتن دەیگێڕێتەوە بۆ كارەساتی 11ی سێپتەمبەر بەوەی هاووڵاتیانی ئەمریكا بەتەواوەتی لە ئاڵای ئەمریكا دوور كەوتوونەتەوە و نازانن گەورەيی ئەمریكا لە چیدایە، بۆیە لەساڵی 2005 پرسیارێكی گەورە و گرنگی لە كتێبێكدا ئاراستەی هەموو ئەمریكیەكان كرد و لێی پرسین ( ئێمە كێین؟ و بۆ ئاڵای ئەمریكا هەموومان كۆناكاتەوە؟) ، دوای بڵاوكردنەوەی ئەم كتێبەش، لەساڵانی 2006 و 2007 بیری لەوە كردەوە جارێكی دیكە كتێبە بەناوبانگەكەی كە بە ناونیشانی(سیستمی سیاسی لە كۆمەڵگە گۆڕاوەكاندا-1968) دووبارە چاپبكاتەوە و لەگەڵ جیهانی سەدەی بیست و یەكەم بیگونجێنێت، بەڵام لەبەر ئەوەی تەمەنی گەیشتبووە 80 ساڵی و ئەو توانایەی نەمابوو، بۆیە ئەم كارەی بە فرانسیس فۆكۆیاما سپارد، بەڵام ئەوە بوو هنتنگتن مرد و ئەو ئاواتەی نەهاتە دی، دوای مردنی هنتنگتن، فۆكۆیاما هەوڵیدا وەسیەتەكەی جێ بەجێ بكات و دوای ئەوەی پێشەكيیەكی تازەی بۆ دەنووسێت ، دووبارە چاپی بكاتەوە، بەڵام وەك فۆكۆیاما دەڵێت، دوای ئەوەی جارێكی دیكە كتێبەكەی ساڵی 1968 ی هنتنگتنم خوێندەوە، سەیرم كرد جیهان هێندە گۆڕاوە كە چاپكردنەوەی ئەو كتێبە سوودێكی ئەوتۆی نابێت، بۆیە بیرم لەوە كردەوە پرۆژەی دوو كتێب دەست پێبكەم كە بریتین لە (بنەچەی سیستمی سیاسی 2011، هەروەها سیستمی سیاسی و لەبەریەكهەڵوەشانی سیستمی سیاسی 2014).
دیارە هنتنگتن وەك مامۆستا و فۆكۆیاما وەك قوتابيیەكەی، لەدوای 11ی سێپتەمبەر و رووخانی ئیمارەتی تاڵیبان لە ئەفغانستان لە كۆتایی 2001، هەروەها رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لە 2003، هەوڵی سەرەكيیان بۆ ئەوە بووە كە نهێنيی دوو شكستی گەورە لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی ئەمریكا ئاشكرا بكەن، ئەو دوو شكستەش بریتین لە:

یەكەم : بۆ ئەمریكا ناتوانێت لە ناو سنوورەكانیدا خۆی لە دوژمنەكانی بپارێزێت، هەروەها بۆچی سیستمی سیاسی ئەمریكا ناتوانێت وەڵامی خواستی هاووڵاتیانی بداتەوە؟
دووەم : بۆچی ئەمریكا لەرووی سەربازيیەوە دەتوانێت رژێمی دەوڵەتە توندڕۆ و دیكتاتۆرەكان بڕووخێنێت، بەڵام ناتوانێت لە پرۆسەی بوونیادنانەوەی دەوڵەتی دامەزراوەیی و دیموكراتی سەركەوتوو بێت؟
ئەم دووخاڵە كە راستەوخۆ لەسەر ئاستی ناوخۆ و جیهان پەیوەندیيان بەشكۆی ئەمریكاوە هەیە، لەماوەی هەشت ساڵی سەرۆكایەتيی جۆرج دەبلیو بوش و هەشت ساڵی سەرۆكایەتيی باراك ئۆباما ، نەتوانرا چارەسەر بكرێن، بۆیە لەهەردوو ئیدارەی سەرۆك ئۆبامادا، هەم لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمریكا جۆرێك لە رەگەزپەرستيی سپیيەكان دژی رەش پێسست و نەتەوەو ئایینەكانی دیكە دروست بووبوو، هەمیش لەسەر ئاستی جیهان، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا گەیشتبووە ئەو ئاستەی كە نەك هەر نەیدەتوانی كۆنتڕۆڵی كێشەكانی جیهان بكات ، بەڵكو مەترسی لەبەر یەكهەڵوەشانی سیستمی نوێی جیهانی كە جۆرج بوشی باوك دوای رووخانی دیواری بەرلین رایگەیاند تەواو كەوتبووە مەترسيیەوە، هەروەك چۆن ئێستا دەیبینین لە ناو سیستمی جیهاندا كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی وەك خەلافەتی ئیسلامی داعش لە پاكستانەوە تا نەیجیریا بوونی هەیە. لەمەش زیاتر كاتێك رووسیا دەستێوەردانی لە كێشەی ئۆكرانیا كرد و هەرێمی كرێمای لكاند بە رووسیاوە، كە ئەمە لەلایەن یەكێتی ئەورپا و دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ وەك هێرشی سەدام حوسێن بۆ سەر كوێت لەقەڵەمدرا، بەڵام ئەمجارەیان نەیانتوانی ئەو هاوپەیمانیيە نێودەوڵەتیيەی دژی سەدام حوسێن لە ساڵی 1990 پێكهێنرا ، نەتوانرا لە 2014 دژی پۆتین پێكبهێنرێت، ئەمەش مانای ئەوەیە سیستمی نوێی جیهانی لەبەریەكهەڵوەشاوە و كاری پێ ناكرێت.

دیارە هەردوو كێشەی ناوخۆی ئەمریكا و جیهان كە هنتنگتن و فۆكۆیاما دەستنیشانیان كردووە، پەیوەنديی راستەوخۆیان بە ئەمریكاوە هەیە وەك دەوڵەتێكی مەزن، راشكاوانەتر مانای ئەوەیە چیتر دامەزراوە سیاسیيەكانی دەوڵەتی ئەمریكا ئەو دامەزراوە مەزنانە نین كە بتوانن لەیەك كاتدا، لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمریكا ئاسایش و خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتیانی ئەمریكا دابین بكات، هەروەها لەسەر ئاستی جیهانیش ناتوانێت سەركردایەتيی جیهان بكات، یان جارێكی دیكە بانگێشە بۆ ئەوە بكات كە حكومڕانيی جیهانی (Global governance) رادەگەیەنێت و خۆی سەركردایەتی دەكات. هەر ئەم هۆكارەی لاوازيی دامەزراوە سیاسيیەكانی ئەمریكا بووە هۆكاری بزووتنەوەی ( تی پارتی) توڕەبوونیان بگاتە ئەو ئاستەی وۆڵ ستریت داگیر بكەن، داگیر كردنی وۆڵ ستریت لەلایەن ئەم بزاڤەوە دوو پەیامی گرنگی بۆ ئیدارەی ئەمریكا هەڵگرتبوو، كە یەكەمیان ئەوەبوو لاوازيی دامەزراوەكان بۆتە هۆكاری ئەوەی نایەكسانیيەكی گەورە لە ناو ئەمریكا دروست بكات و بەهیچ جۆرێك چینی كریكارانی سپی گۆڕانكاری بەسەر داهاتەكانیاندا نەیەت، دووەمیشیان ئەوەیە كە ئەمریكا خۆی بۆتە سەرچاوەی پێشكەوتنی تەكنەلۆژی و رۆژانە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا وای كردووە بێكاری زیاتر بڵاو بێتەوە و لەمەش زیاتر پشتگیری كردنی جیهانگیری و هاتنی كۆچبەرێكی زۆر لەسەرانسەری جیهانەوە وای كردووە كە ئەمریكیيەكان بە ئاسانی كاریان دەست نەكەوێت. هەروەها ئەو خەرجیيە زۆرە و ئەو هەموو قوربانیدانەی ئەمریكا دەیدات، بەڵام ئاكامەكەشی سەركەوتوو نەبووە و بارگرانیيەكی زیاتر لەسەر باجدەرانی ئەمریكا زیاتر كردووە.

سەبارەت بەم دوو خاڵە فۆكۆیاما لە تازەترین وتاریدا كە بەناویشانی (ترامپ و لەبەریەكهەڵوەشانی سیاسەتی ئەمریكا) لە گۆڤاری فۆرن ئەفێرز بڵاوی كردۆتەوە، راشكاوانە جەختی لەسەر كردۆتەوە كە سەركەوتنی سەرسوڕهێنەری دۆناڵد ترامپ بەسەر هیلاری كلینتۆندا، هۆكارەكەی بۆ ئەوە دەگێڕیتەوە كە ترامب ئەم دووخاڵەی كردبووە ئەولەویەتی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەكانی خۆی، هەر ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی زۆرینەی بێدەنگيی ناو راپرسیيەكانی پێش هەڵبژاردن لە سەر سندوقەكانی دەنگدان ئاكامی هەڵبژاردنەكە بۆ بەرژەوەنديی ترامپ بگۆرێت.

فۆكۆیاما سەبارەت بەم دووخاڵەی كە ترامپ دەستنیشانی كردوون ، راشكاوانە لەكتێبی (سیستمی سیاسی و لەبەریەكهەڵوەشانی سیستمی سیاسیدا) رەگ و ریشەی ئاشكرا كردوون و جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە ئێستا لە ئەمریكا سیاسەت باشترین مەیدانە بۆ پارە پەیدا كردن، بۆیە گروپی گەورەی بەرژەوەندی دروستكردووە كە زۆر زەحمەتە بتوانرێت سیستمی سیاسی لەو گروپە رزگار بكرێت كە نایەكسانی لەكۆمەڵگەدا دروستكردووە، هەروەها سەبارەت بە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاش دیسان جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە لەماوەی 20 ساڵی رابردووی جیهانگیریدا، ئەمریكا گەورەترین سوودمەندبووە لە داهێنانی تازەی تەكنەلۆژی و كەمكردنەوەی دەستی كار، بۆیە چارەسەری ئەمەشیان ئەوەیە دەبێت دەستبەرداری جیهانگیری و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا بین كە ئەمەشیان كارێكی مەحاڵە، بۆیە ترامپ زۆر زیرەكانە خاڵەكانی دەست نیشان كردووە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە چارەسەری بۆ ئەو دوو كێشە گەورەیە پێ نيیە و ناتوانێت چارەسەریان بكات، بۆیە ئەگەر هەوڵنەدرێت چارەسەر بۆ ئەم دوو كێشە گەورەیە بدۆزرێتەوە ئەوا لەبری ئەوەی سەركەوتنی ترامپ ببێتە هۆكارێك بۆ چاكسازی ریشەيی، ئەوا وەك سلڤیۆ برلسكۆنی ئیتالیا خۆی دەبێتە رێگر لەبەردەم چاكسازيی راستەقینە لە سیستمی سیاسيی ئەمریكادا.
لەبەرامبەر ئەم شرۆڤەیەی فۆكۆیامادا، پرۆفیسۆر نۆرما ئۆرنستەین تۆژەری باڵا لە ئامۆژگای ئەمریكان ئەنتەر پرایز لەدوای سەركەوتنی ترامپ لە پەنێلیكدا لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراسەتی رۆژهەڵاتی نزیك جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ئەو دوو كێشە سەرەكيیەی بوونە هۆكاری ئەوەی ترامب سەربكەوێت، پێشتر لە ئەمریكادا دوو كێشەی گەورەتری دروستكردبوو كە بریتی بوون لە : یەكەم سەرهەڵدانی توڕەیی پۆپۆلیستی Angry Populism . دووەمیان جەمسەرگیريی حزبی لەنێوان كۆماری و دیموكراتەكان بە ئاستی ئەوەی وەك دوو خێڵی دژ بەیەك partisan tribalism رەفتاریان بەرامبەر بەیەكتری دەكرد، ئەمەش لەو حاڵەتەدا بینیمان كە ترامپ هەڕەشەی ئەوەی دەكرد ئەگەر بدۆڕێت ئاكامی هەڵبژاردن رەتدەكاتەوە، ئێستاش وەك دەبینین دوای سەركەوتنی ترامپ، هەوادارانی هیلاری كلینتۆن خۆپیشان دەكەن و ئاكامی هەڵبژاردنەكە رەتدەكەنەوە.

بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش دەركەوت ئەو دوو خاڵەی ترامپ هەڵبژاردنی پێ بردنەوە ، دەربڕی ناخی زۆرینە بێدەنگەكەی ئەمریكا بوو كە ئامانجیان ئەوەیە خواستەكانی بزووتنەوەی (تی پارتی) دووبارە بێتەوە، هەروەك چۆن (تی پارتی _ ئاهەنگیی چا خواردنەوە) بووە بنەمای شۆڕشی ئەمریكا بۆ سەربەخۆيی و پاشانیش ئەمریكا بووە مەزنترین دەوڵەتی جیهان، ئێستا جارێكی دیكە خواستیان ئەوەیە هەمان شۆڕش دووبارە بكەنەوە، كە بێگومان ناكرێت بڵێين مەحاڵە دووبارە نابێتەوە، بەڵام كارێكی ئاسانیش نابێت نەك تەنها بۆ ترامپ بەڵكو بۆ هەموو حزبی كۆماری ئەمریكاش.