«دەوڵەتی دانپێدانەنراو(Unrecognized States) خاكی ئەو نیشتمانەیە كە سەربەخۆیی ئەمری واقیعی بە دەستهێناوە، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە دانپێدانانی نێودەوڵەتی وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ بەدەست بهێنێت، ئەمەش حاڵەتێكی تایبەتی لە نێو سیستمی نێودەوڵەتیدا بۆ سەروەریی دەوڵەت دروست دەكات، لە هەمانكاتدا ئەم جۆرە حاڵەتە لە ناو چوارچێوەی سیاسەتی تەقلیددا جۆرێك لە تەحەددا بۆ سیاسەتسازان و ئەكادیمیستەكان دروست دەكات، هەروەك لەسەر پرسی سەربەخۆیی كۆسۆڤۆ بەردەوام موناقەشەی هەمەجۆر دەكرا، ئەم بارودۆخە تایبەتە كۆمەڵێك پرسیاری گرنگی لە سیاسەتی ئێستای نێودەوڵەتی دروستكردووە كە بریتین لە:
1. ئایا دەوڵەتی دانپێدانەنراو چۆن وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری مامەڵە لەگەڵ سیستمی نێودەوڵەتی دەكات؟
2. لەحاڵەتێكدا ئەگەر دانپێدانانی نێودەوڵەتی بوونی نەبوو، چۆن ئەو كیانە سیاسییە دیفاكتۆیە پەرە بە خۆی دەدات؟
3. ئایا حاڵەتی دەوڵەتی دانپێدانەنراو، شێوازێكی تازەی دەوڵەتە لە جیهاندا دروست دەبێت، یان ئەم حاڵەتە دەوڵەتێكە لە چاوەڕوانی سەروەریدا- State in waiting؟
4. ئایا چ ستراتیژیەتێك بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دەوڵەتی دانپێدانەنراو لەبارە و ئایا دابەشكردنی سەروەری و مافی خۆبەڕێوەبردن دەبێتە چارەسەر؟ یان پێویستی بە داهێنانێكی ستراتیژی هەیە؟
دیارە هەتا ئێستاش جۆرێك لە تەمومژ و ئاڵۆزی لەسەر چەمكی سەروەری بۆ حاڵەتی دەوڵەتی دانپێدانراو هەیە، بەڵام وەك ستیفن كراسنەر ئاماژەی پێكردووە، سەروەری بە چوار پێوانە مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت كە بریتین لە: (پێناسەی ویستفالیا، سەروەریی ناوخۆیی نیشتمانی، پێكەوە گرێدراو Interdependence، شەرعییەتی نێودەوڵەتی)، بەڵام هەتا ئێستا زۆربەی ئەوانەی كار لەسەر پرسی سەروەریی دەكەن، تەنیا پشت بە پێناسەی ویستفالیا و شەرعییەتی نێودەوڵەتی دەبەستن، بەڵام كە دێنە سەر دەوڵەتی دانپێدانەنراو و پرسی سەروەریی، ئەوا هەست دەكەین لەسەر چەمكی ناوخۆیی نیشتمانی جۆرێك لە شڵەژان و دووڕوویی هەیە و مانایەكی دیكەیان بەم چەمكە بەخشیوە، بەڵام بۆ چارەسەركردنی پرسی دەوڵەتی دانپێدانەنراو، دەبێت هەنگاوەكان لە پشتگیریكردنی سەروەریی ناوخۆیی نیشتمانییەوە دەستپێبكات بۆ ئەوەی شان بە شانی ئەمە شەرعییەتی نێودەوڵەتی بدرێتە سەروەریی ئەو كیانە سیاسییە.»
نینا كاسپەرسن – گاریس ستانفیلد
كتێبی: دەوڵەتی دانپێدانەنراو لە سیستمی نێودەوڵەتیدا



ئەو كێشانەی بە بێ بوونی سەروەریی
چارەسەریان مەحاڵ دەبێت
هەردوو پڕۆفیسۆر جامیس هۆپەر و پاول ولیامز لە كتێبی (بەدەستهێنانی سەروەریی – Earned Sovereignty) باس لەوە دەكەن كە لە ئێستا زیاتر لە 50 كێشەی نەتەوەیی چارەسەرنەكراو هەیە و بنەمای هەموو ئەم كێشانەش سەروەرییە (sovereignty-based conflicts)، ئەم كێشانە بوونەتە هۆكاری ئەوەی سێیەكی ئەو رێكخراوانەی كە لە ئێستادا لەسەر ئاستی نەتەوەیەكگرتووەكان بە تیرۆریست لە قەڵەم دراون، پێوەندیدارن بە كێشەی سەروەریی و مافی چارەنووسەوە، بۆیە هەتا ئێستا تەنیا رێگە بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشانە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پەیوەستە بەوەی ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت دان بە سەروەریی ئەو نەتەوانەدا بنێت، بۆ ئەوەی كێشەكە كۆتایی بێت و سەرچاوەی توندوتیژی نەمێنێت؟ دیارە هەتا ئێستا و لەبەر ئەوەی دەوڵەتان جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە سەروەریی دەوڵەت - Sovereignty first پێش هەموو شتێكی دیكە، لەبەرامبەریشدا بزاڤە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە مافی چارەنووس – Self-determination ، ئەوا وەك دەبینین لەبری ئەوەی كێشەكە چارەسەر بكرێت، دەوڵەت لەژێر چەتری سەوەریدا بەومانایەی ئەو مافەی هەیە هێز بەكاربهێنێت بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەو هەڕەشە ناوخۆیی و دەرەكییانەی هەڕەشە لە یەكپارچەیی خاكەكەی دەكات، چەندین ژینۆساید و كۆمەڵكوژی دژی ئەو نەتەوانەی پیادە كردووە كە لە چوارچێوەی ئەو دەوڵەتەدا دەژین، هەروەك چۆن رژێمی پێشووی عێراق (سەدام حوسێن) بە چەندین شێوەی ئەنفال و كیمیاباران كۆمەڵكوژی دژی كوردستان پیادەكرد، هەروەها ئێستاش كە بە حیساب لە عێراقێكی نوێدا دەژین، گوێمان لێبووە كە چۆن نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق بە راشكاوی پێش هاتنی داعش رایگەیاندووە: (با فڕۆكەكانی F16 بگاتە دەستمان، ئەوكات دەزانین چۆن مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكەین.) ئەمەش مانای ئەوەیە لەبەر ئەوەی كێشەی كورد بەگشتی و لە عێراقدا بەتایبەتی هەر لەسەرەتاوە كێشەیەك بووە لەسەر بنەمای نەبوونی سەروەریی، ئەوا چەند حكومەتەكان لە عێراقدا بگۆڕێن، كە هاتە سەر پرسی سەروەریی كوردستان، هیچ حكومەتێكیان بەرامبەر بە كوردستان جیاوازی نەبووە.

لەبەرامبەر ئەم رەفتارە دڕندانانەی ناوەند كە بەرامبەر كوردستان پیادەی كردووە، دیارە بزاڤی رزگاریخوازی كوردستانیش بە پشت بەستن بە مافی چارەنووس وەك مافێكی رەوای گەلی كوردستان و پەسەندكراوی ناو پاكتی نەتەوەیەكگرتووەكان دەستی داوەتە خەباتی چەكداری بۆ بەرگریكردن لە ماف و كەرامەتی نەتەوەیی كوردستان، بەڵام وەك بینیمان هەتا یەك دوو ساڵی رابردووش هەموو ئەو لایەنە سیاسییانەی لە پێناوی بەرگریكردن لە كوردستان خەباتی چەكدارییان كردبوو، لە ناو لیستی تیرۆردا لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا ناویان تۆمار كرابوو، هەر لەبەر ئەمەش بوو سەرۆك بارزانی لە ساڵانی رابردوودا، داوەتێكی فەرمیی حكومەتی ئەمریكا رەتكردەوە و داوای كرد هەتا ناوی (پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان) لە لیستی تیرۆر دەرنەهێندرێت، ئەوا ئامادەنابێت سەردانی ئەمریكا بكات و بەمەش ناوی هەردوو حزبەكە لە لیستی تیرۆر هێنرانە دەرەوە.

دیارە وەك پڕۆفیسۆر ستیفن كراسنەر سەبارەت بە چەمكی سەوەریی دەوڵەت ئاماژەی پێكردووە، هەتا ئێستا سەبارەت بە چەمكی سەروەریی و مامەڵەكردن لەگەڵ كەیسی دەوڵەتی دانپێدانەنراودا جۆرێك لە شڵەژان و دووڕوویی و تێنەگەیشتن هەیە، ئەمەش بەو مانایەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی ئەو جۆرە كێشانەی وەك (كوردستان، كۆسۆڤۆ، بۆسنیا، مۆنتینیگرۆ، تەیموری رۆژهەڵات، ئاچێ، فەلەستین و .. هتد) بە بێ دۆزینەوەی رێگەچارەیەك بۆ پێدانی سەروەریی چارەسەر ناكرێن، لەبەرامبەریشدا جۆرە ئیشكالیەتێكیش لەسەر مافی چارەنووس لە چوارچێوەی پێناسەی تەقلیدی سەروەریی دەوڵەت ( پێناسەی ویستفالیا و شەرعییەتی نێودەوڵەتی) بوونی هەیە، بۆیە ترسی ئەوە هەیە كە دروستبوونی دەوڵەتی تازەی خاوەن سەروەریی، ببێتە هۆكاری ئەوەی سیستمی ئاسایشی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی زیاتر ئاڵۆز بێت و بكەوێتە بەر مەترسیی زیاتر.

بەڵام رەوتی رووداوەكان و ئاڵۆزبوونی بارودۆخی جیهان و مانەوەی ئەو دەوڵەتە دانپێدانەنراوانە وەك حاڵەتێكی تایبەتی و سەیركردنی چارەسەركردنی كێشەكانیان وەك چارەسەرێكی مەحاڵ، خەریكە گۆڕانكاری گەورە لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی روودەدات و دەگەنە ئەو قەناعەتەی بەبێ پێدانی سەروەریی ئەو كێشانە چارەسەر ناكرێن، بۆیە لە ئێستادا بەدوای ئەوەدا دەگەڕێن چۆن میكانیزمێك بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بە پێدانی سەروەریی ئەو حاڵەتانە چارەسەر بكرێت. بۆ ئەمەش ئێستا لەسەر ئاستی ئەنجومەنی پێوەندییەكانی دەرەوەی ئەمریكا خەریكی داڕشتنی ستراتیژیەتێكن بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ پرسی مافی چارەنووس و سەروەریی دەوڵەت، ئەمەش لە میانەی پێدانی سەروەریی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان.
پڕۆفیسۆر پاول ولیامز كە لەگەڵ پڕۆفیسۆر جامیس هۆپەر خاوەنی كتێبی (بەدەستهێنانی سەروەریی)ـە لە مارتی 2016 دانیشتنێكی گوێگرتنی لە ئەنجومەنی پێوەندییەكانی دەرەوەی كۆنگرێس بۆ رێكخرا، بۆ ئەوەی ئەم ئەنجومەنە لەبەر رۆشنایی ئەزموونی پڕۆفیسۆر ولیامز بەرنامەیەك دابڕێژیت بۆ دۆزینەوەی رێگەیەك بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ مافی چارەنووس و سەروەریی دەوڵەت، لە چوارچێوەی پێدانی سەروەرییەوە.

ئەم وەرچەرخانە لەسەر ئاستی بیركردنەوە مانای ئەوەیە خەریكە هەموو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەگەنە ئەو راستییەی كە ئەو كێشانەی لە بنەڕەتدا لەسەر پرسی سەروەریی دروست بوون، تەنیا بە پێدانی سەروەریی چارەسەر دەكرێن، بەڵام میكانیزمی پێدانی سەروەریی دەبێت بە سەر چەند قۆناخێكدا دابەش بكرێت و ئەو كیانە سیاسییەی لە ئێستادا بە دەوڵەتی دانپێدانەنراو ناودەبرێت، دەبێت بیسەلمێنێت كە ئەو دەوڵەتە دانپێدانەنراوە دەبێتە دەوڵەتێكی دانپێدانراوی خاوەن سەروەریی و دانپێدانراوی نێودەوڵەتی، ئەگەر توانی مەرجەكانی دەوڵەتی هاوچەرخ پیشانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بدات.
قۆناخەكانی پێدانی سەروەریی و
داماڵینی پیرۆزیی سنوورەكان
قۆناخبەندی سەروەریی بۆ چارەسەركردنی كێشە نەتەوەییەكان و حاڵەتی تایبەتی دەوڵەتی دانپێدانەنراو، ئەو ئامانجەیە كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئامادەیە دەوڵەتی تازە وەك ئەندامی رێكخراوی گشتی نەتەوەیەكگرتووەكان پەسەند بكات، بە مەرجێ ئەو دەوڵەتە دانپێدانەنراوە بۆ جیهانی بسەلمێنێت دەوڵەتێكی هاوچەرخ دەبێت و ئامادەیە هەموو پابەندبوونەكانی دەوڵەتی هاوچەرخ بۆ (رێزگرتن لە ئاشتی و ئاسایشی جیهانی، دژایەتیكردنی تیرۆر و نەهێشتنی توندوتیژی، رێزگرتنی مافەكانی مرۆڤ و پێكەوەژیان و پەرەپێدانی دیموكراتی) جێبەجێ بكات. سەبارەت بەم لایەنە پڕۆفیسۆر ولیامز لە كتێبەكەیدا ئاماژەی بەوە كردووە، قۆناخبەندی پێدانی سەروەریی بە دەوڵەتی فەلەستین تاقیكرایەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەی فەلەستین - ئیسرائیل، یەكێك لەو مەرجانەی لەو پرۆسەیەدا بۆ لایەنی فەلەستینی كرابووە مەرج، ئەوە بوو كە دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین دەبێت دامەزراوەكانی خۆی بونیاد بنێت و توندوتیژی بنبڕ بكات، بەڵام كە لەم مەرجەدا دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین سەركەوتوو نەبوو، ئەوا پرۆسەكە هەڵپەسێرا و دەوڵەتی فەلەستین نەیتوانی سەروەریی تەواو بەدەست بهێنێت.

كەواتە ئەم ئاراستەیە پێمان دەڵێت، راستە جیهان گەیشتۆتە قەناعەت كە ئەو كێشانەی پێوەندی بە سەروەرییەوە هەیە تەنیا بە پێدانی سەروەریی چارەسەر دەكرێن، بەڵام مەترسیی جیهان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەوەیە، ئەگەر بە پێدانی سەروەریی كێشەكە چارەسەركرا، ئایا ئەو دەوڵەتە تازەیەی دەبێتە خاوەنی سەروەریی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی، چۆن مامەڵە لەگەڵ سیستمی جیهانی دەكات؟ ئایا وەك مۆنتینیگرۆ دەبێتە ئەندامی یەكێتی ئەوروپا، یان وەك فەلەستین رێكخراوێكی وەك حەماسی تێدا دروست دەبێت و دەبێتە هەڕەشەیەكی جددی لەسەر سەقامگیری و ئاسایشی ناوچەكە و وڵاتانی دەوروبەری؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە میكانیزمی چۆنیەتی پێدانی سەوەریی وەڵامدراوەتەوە.

میكانیزمی پێدانی سەروەریی
بۆ چارەسەركردنی كێشە نەتەوەییەكان
میكانیزمی پێدانی سەروەریی، یان دروستكردنی پردێك بۆ پڕكردنەوەی كەلێنی نێوان سەروەریی دەوڵەت و مافی چارەی خۆنووسین، واتە دانپێدانان بەو راستییەی كە بەبێ چارەسەركردنی كێشەی سەروەریی ئەو كێشانە چارەسەر ناكرێت، بەڵام گرنگە پێدانی سەروەریی بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوەیەك، كۆتاییهێنانی كێشەكە بێت، نەك ببێتە سەرچاوەی كێشەیەكی دیكە، لەمەش زیاتر میكانیزمی پێدانی سەروەریی واتە، تاقیكردنەوەی ئەو نەتەوەیەی مەبەستێتی بگاتە سەروەریی تەواو لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی سەربەخۆی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی، بەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو سەروەرییە دەكات و ئاراستەی دەوڵەتە تازەكە بەرەو كوێیەوە دەچێت؟ لەم بۆچوونەوە ئەوە دەخوێنینەوە، راستە ئێستا لە جیهاندا زیاتر لە 50 كێشە هەیە كە تەنیا لەسەر بنەمای پێدانی سەروەریی چارەسەر دەكرێن، بەڵام مەرج نییە هەموو ئەوانەی كێشەی سەروەرییان هەیە لە پرۆسەی وەرگرتنی سەروەریدا سەركەوتووبن، هەروەك چۆن دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین سەركەوتوو نەبوو.
بۆ تاقیكردنەوەی ئەو نەتەوانەی كێشەكانیان بە پێدانی سەروەریی چارەسەر دەكرێت، هەردوو پڕۆفیسۆر ولیامز و هۆپەر لە كتێبی ( پێدانی سەروەریی) میكانیزمەكەیان بە سەر دوو قۆناخدا دابەش كردووە كە هەریەك لەو دوو قۆناخە سێ توخم لە خۆیان دەگرن و لە قۆناخی یەكەمدا توخمی سەرەكین و لە قۆناخی دووەمدا سێ توخمی ئارەزوومەندانەن، دیارە مەبەست لە توخمی ئارەزوومەندانە بەو مانایە نییە كە جێبەجێكردنیان گرنگ نین، بەڵكو بەو مانایە چەند زووتر ئەو توخمە ئارەزوومەندانانە جێبەجێ بكرێن، هێندەی دیكە زووتر ئەو نەتەوەیە دەگاتە دوایین قۆناخی بەدەستهێنانی سەروەریی و بڕیاردان لەسەر ریفراندۆم لە دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریی تەواو . لێرەدا لەسەر قۆناخەكە هەڵوەستە دەكەین:

1. توخمە سەرەكییەكانی پێدانی سەروەریی
گرنگترین وەرچەرخان لەمیانەی ئەم قۆناخەدا تیكەڵكردنی سەروەرییە وەك چارەسەركردنی كێشەكە و بریتین لە:
دابەشكردنی سەروەریی – Shared Sovereignty، ئەم توخمە بە توخمی سەرەكی و گەوهەری لە پرۆسەی پێدانی سەروەریی بۆ هەموو ئەو كەیسانەی هەوڵی چارەسەركردنی دەدرێت. لێرەدا ئەگەر سەرنج لە چەمكی (دابەشكردنی سەروەریی) بدەین، ئەو وەرچەرخانە هەست پێدەكەین كە تەنیا 10-12 ساڵ پێش ئێستا چەمكی (دابەشكردنی دەسەڵاتەكان) لەچوارچێوەی دەوڵەتێكی فیدڕاڵیدا بۆ چارەسەركردنی كێشەكان پەنای بۆ دەبرا، بەڵام كاتێك ئەم چەمكە دەگۆڕێت بۆ (دابەشكردنی سەروەریی) مانای ئەوەیە دەوڵەتی فیدڕاڵی (وەك ئەزموونی نێوان عێراق و كوردستان) چارەسەری كێشەكان ناكات، بەڵكو كێشەكان ئاڵۆزتر دەكات، بۆیە دەبێت پەنا ببرێت بۆ (دابەشكردنی سەروەریی) ئەمەش وەك هەنگاوهەڵگرتن بۆ ئەوەی دەوڵەتێكی تازە دروست بێت كە ناوی كوردستانە، بۆ ئەمەش دەبێت ئەو كیانە سیاسییەی بۆتە دەوڵەتی دانپێدانەنراو (وەك حاڵەتی ئێستای كوردستان) بە هاوبەشی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق دەسەڵاتی سەروەریی بەسەر ئەو ناوچانە پیادەبكەن كە لەبەر دەستی هەر لایەكیانە، لە حاڵەتێكدا ئەگەر كێشەكە پێویستی بە پێدانی سەروەریی بوو بۆ چارەسەركردنی و ئەو نەتەوەیە خاوەنی كیانێكی سیاسی ئەوتۆ نەبوو كە سەروەریی لەگەڵ بەش بكرێت، ئەوا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەسەڵاتەكە لەگەڵ دەوڵەتەكە بەش دەكات و ئەو بەشە لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە دەسەڵاتی سەروەریی تیایدا پیادەكرێت، ئەمەش وەك حاڵەتی كۆسۆڤۆ كە وەك دەوڵەت دانیشی پێدانرابوو، بەڵام كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەروەریی پیادەدەكرد.
ئەگەر كێشەیەكی نەتەوەیی وەك كوردستانی باشوور خاوەنی ئەزموونێكی دیموكراتی و دامەزراوەی شەرعیی خۆی نەبێت و هەوڵبدرێت كێشەكەی بە پێدانی سەروەریی چارەسەر بكرێت، ئەوا لەدوای دابەشكردنی سەروەریی قۆناخی بونیادنانی دامەزراوەكان دەست پێدەكات، لەم قۆناخەدا ئەو كیانە ئامادە دەكرێت بۆ ئەوەی بڕیار لە دوایین بارودۆخی بدات.

قۆناخی سێیەم خۆئامادەكردنی كیانە سیاسییەكەیە بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر دوایین بارودۆخی خۆی لەگەڵ ئەو دەوڵەتە بدات كە خۆی بەشێك بووە لەو دەوڵەتە، یاخود بڕیاربدا شێوازی پێوەندیی ئایندەی لەگەڵ ئەو دەوڵەتەی كە بەشێك بووە لێی، چۆن دەبێت، لە زۆربەری حاڵەتەكاندا ئەم بڕیاردانە بەشێوەی گشتپرسی یەكلایی كراوەتەوە، لە هەندێك حاڵەتیشدا بە دیالۆگ لە نێوان كیانە سیاسییەكە و دەوڵەتەكەدا بەلایەكدا خراوە، بەڵام بڕیاردان لەسەر دوایین بارودۆخی كۆتایی پێویستی بە رەزامەندی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەیە بۆ ئەوەی دوای بڕیاردان، دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت، هەروەك ئێستای باشووری كوردستان كە چۆن سەرۆك بارزانی هەوڵدەدات بۆ بڕیاردان لەسەر دوایین بارودۆخی كوردستان و شێوازی پێوەندی لەگەڵ عێراقدا، رەزامەندی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت.

2. توخمە ئارەزوومەندەكانی پێدانی سەروەریی (Optional elements)
ئەم توخمانەش دابەشكراون بە سەر سێ قۆناخدا كە بریتین لە:
قۆناخی سەروەریی (Phased sovereignty)، لەم قۆناخەدا ئاستی لێهاتوویی و توانای كیانە سیاسییەكە وەك دەوڵەتێكی دانپێدانەنراو، هەوڵدەدات هەموو لایەنەكانی سەروەریی دەوڵەتێكی سەربەخۆ پیادەبكات، بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی بۆ بڕیاردانی كۆتایی ئامادە بكات.
سەروەریی مەرجدار (Conditional sovereignty)، لەم قۆناخەدا كە كیانە سیاسییەكە سەروەریی وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ پیادەكات، دەبێت رەچاوی كۆمەڵێك پێوەری نێودەوڵەتی بكات، بۆ ئەوەی بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بسەلمێنێت كە شایستەی ئەوەیە ببێتە ئەندامی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئەو پێوەرانەش بریتین لە: (پاراستنی مافەكانی مرۆڤ، پاراستنی مافی ئەو نەتەوە و ئایینە جیاوازانەی لەو دەوڵەتە تازەیە دەژین، دژایەتیكردنی تیرۆر، پەرەپێدانی دامەزراوە دیموكراتییەكان و سەروەریی یاسا، گەشەپێدان و بەشداریكردن لە ئاشتی و سەقامگیری ئیقلیمیدا).

قۆناخی سنوورداركردنی سەروەریی، لەم قۆناخەدا دەوڵەتە تازەكە هەندێك لە دەسەڵاتەكانی سەروەریی سنووردار دەكرێت و لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە ئیدارە دەدرێت. هەر بۆ نموونە ئەگەر باسی باشووری كوردستان بكەین، راستە كوردستان خاوەنی پێشمەرگەیە و پێشمەرگەش سەلماندوویەتی توانای پاراستنی كوردستانی هەیە، بەڵام ئەم توانایەی پێشمەرگە گرێدراوە بە هاوكاری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش، بوونی راوێژكاری سەربازی و تەنانەت بوونی بنكەی سەربازی لە كوردستاندا، بۆیە ئەگەر كوردستان ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆش، لەلایەنی سوپاوە دەبێت بە هاوكاری لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەروەریی خۆی پیادەبكات، هەروەها لەوانەیە دەوڵەتە تازەكە راستەوخۆ نەتوانێت پێوەندی هاریكاری لەگەڵ دەوڵەتانی دیكە دابمەزرێنێت، لەم حاڵەتەدا پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاریكاری بكات.

ئەگەر لە چوارچێوەی ئەو میكانیزمەی وەك نەخشەی رێگە بۆ پێدانی سەروەریی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان دیاریكراوە و لە چەندین كێشەی دیكەشدا كاری لەسەر كراوە، ئەوا هەست دەكەین پیناسەی سەروەریی لە پرۆسەی پێدانی سەروەریی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان تەنیا بریتی نییە لە دانپێدانانی نێودەوڵەتی و بەس، بەڵكو سەروەریی وەك چەپكێك لە ماف و پابەندبوون پێناسە كراوە و دەبێت دەوڵەتە تازەكە بە هاوكاری لەگەڵ دەوڵەتانی دەوروبەری و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی جێبەجێیان بكات، بۆ ئەوەی ئەو دەوڵەتە تازەیەی دەبێتە خاوەنی سەروەریی، دەوڵەتێك بێت هاوكاربێت بۆ ئاشتی و سەقامگیری ئیقلیمی و جیهانی، نەك خۆی ببێتە هەڕەشە بۆ ئاشتی و سەقامگیری لە جیهان و ناوچەكەشدا.


كوردستان لە دوایین قۆناخی بەدەستهێنانی
سەروەریی و دانپێدانانی نێودەوڵەتیدا
ئەگەر لەدوای راپەڕینی بەهاری 1991 و پاشانیش كۆڕەوە ملیۆنییەكەی خەڵكی كوردستان، دەرچوونی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بۆ دابینكردنی نەوای ئارام و ناوچەی دژەفڕین بۆ خەڵكی كوردستان، بە یەكەم وەرچەرخانی سیاسەتی نێودەوڵەتی دوای شەڕی سارد دابنرێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەیەكی نەتەوەیی كە كێشەی كوردستانە، ئەوا ئەو ئەزموونە دیموكراتییەی لەدوای ساڵی 1992 لە كوردستان بە دامەزراندنی پەرلەمان و حكومەت و بونیادنانەوەی دامەزراوەكانی دیكەی كوردستان، ئەمەش دیسان بە یەكەم تاقیكردنەوەی سەروەریی هاوبەش لە نێوان كوردستان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دادەنرێت هەتا ساڵی 2003، لەماوەی ئەم 11ساڵەدا، بۆ ماوەی نزیكەی 6 ساڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان و نەتەوەیەكگرتووەكان پێكەوە بە هاوبەشی پشكی كوردستانیان لە بڕیاری 986ی ئەنجومەنی ئاسایش ناسراو بە بریاری ( نەوت بەرامبەر خۆراك ) جێبەجێ كردووە، ئەمەش مانای ئەوەیە باشووری كوردستان لەماوەی 1992- 2003 لە دوو پرۆسەی جیاوازدا، پرۆسەی دابەشكردنی سەروەریی لەگەڵ هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان تاقیكردۆتەوە. سەركەوتنی كوردستان لەهەردوو شێوازی دابەشكردنی سەروەریی لەگەڵ هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان، بووە ئەو فاكتەرەی كە هەرێمی كوردستان و دامەزراوە شەرعییەكانی وەك ئەوەی هەیە وەك خۆی و وەك بەشێك لە عێراقی تازە (عێراقێكی فیدڕاڵی و دیموكراتی و فرەیی و پەرلەمانی) لەناو دەستووری عێراقدا دانی پێدابنرێت، ئەم دانپێدانانەش تەنیا دانپێدانانێك نەبووە لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە، بەڵكو دانپێدانانێكی نێودەوڵەتیش بووە، لەبەر ئەوەی دوای 2003 بۆ ئەوەی ئەمریكا شەرعییەتی ئەوەی هەبێت دووبارە دەوڵەتی عێراق بونیاد بنێتەوە، بە بڕیارێكی ئەنجومەنی ئاسایش بووە داگیركاری عێراق، ئەمەش لە پێناوی ئەوە بوو كە دەوڵەتێكی هاوچەرخی بەهێز لە جێگەی دەوڵەتێكی دیكتاتۆری دروست بكاتەوە، لەم چوارچێوەیەدا رازی بوونی ئەمریكا و نەتەوەیەكگرتووەكان بەوەی هەرێمی كوردستان بە هەموو دامەزراوە شەرعییەكانیەوە ببێتە بەشێك لەو عێراقە تازەیەی ئەمریكا ئامانجی بوو، ئەمە مانای ئەوەیە لە ساڵی 2003دا، ئەمریكا هەموو ئامانجی ئەوە بووە، عێراقی تازە لەسەر شێوازی كوردستان دووبارە دروست بكاتەوە، بەڵام تیایدا سەركەوتوو نەبوو. لەهەمانكاتدا دوای ئەوەی شیعەی عێراقیش دڵنیابوون جێگە پێی خۆیان لە حوكمڕانی قایم كردووە، ئەوا هەر لەگەڵ كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق لە كۆتایی ساڵی 2011، ناوەڕۆكی دەوڵەتی فیدڕاڵییان بەتاڵ كردەوە و حكومەتەكەی نوری مالیكی هەنگاوی بەرەو دیكتاتۆریەت هەڵگرت، بەڵام كوردستان و سەرۆك بارزانی لە ئاستی گەڕانەوەی عێراق بۆ دیكتاتۆری هاتنە دەنگ و بە راشكاوی سەرۆك بارزانی رایگەیاند: «جارێكی دیكە گەلی كوردستان نابێتەوە بە بەشێك لە رژێمێكی دیكتاتۆری، بۆ ئەمەش، یان دەبێت دەستووری عێراق وەك خۆی جێبەجێ بكرێت، یان ئەوا گەلی كوردستان خۆی بڕیار دەدات پێوەندی ئایندەی نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراق چۆن دەبێت.»
لەماوەی ساڵانی 2012- 2014، ئەمریكا و نەتەوەیەكگرتووەكان لە هەوڵی ئەوەدا بوون بە هەر رێگەیەك بێت، پێوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق بگێڕنەوە بۆ چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراق، بەڵام لەو دوو ساڵەدا نەك هەر نەتوانرا عێراق بگەڕێتەوە بۆ چوارچێوەی ئەو فیدڕاڵیەتەی كە لە دەستووردا هاتووە، بەڵكو هەنگاوی هەڵگرت بۆ ئەوەی نوری مالیكی بانگەشەی ئەوە بكات خۆی خاوەنی دەوڵەتی عێراقە و هەموو سەرچاوەكانی دەوڵەتی عێراقیشی كردە ئامێرێكی سیاسی بۆ ئەوەی دووبارە هەڵبژاردنەوەی خۆی لە هەڵبژاردنەكاندا مسۆگەر بكات. مالیكی لە نیسانی 2014 توانی جارێكی دیكە هەڵبژاردن بباتەوە، بەڵام لە حوزەیرانی 2014 عێراقی دۆڕاند، تیرۆریستانی داعش موسڵیان داگیركرد و 5 فیرقەی سوپای عێراق و پۆلیسی فیدڕاڵیش بە هەموو چەك و ئامێرێكی سەربازییەوە تەسلیمی داعش بوون، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی بەغدا بكەوێتە ژێر مەترسیی داگیركردنی لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە، هەر بۆیە بەبێ ئەوەی پرس بە مالیكی بكرێت، سەروەیی عێراق راستەوخۆ لەلایەن مەرجەعییەتی شیعە لە نەجەف و دوای ئەویش كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە، واتە عێراق لە دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریی كە تازە لە ژێر بەندی حەوتەمی پاكتی نەتەوەیەكگرتووەكان هاتبووە دەرەوە، بووە دەوڵەتێكی بێ سەروەریی و ملكەچی فەرمانەكانی نەجەف و تاران.

ئەمریكا و نەتەوەیەكگرتووەكان دوای ئەمە گەیشتنە ئەو قەناعەتەی نوری مالیكی لە بەڕێوەبردنی عێراقدا نەك هەر فەشەلی هێناوە، بەڵكو بە كردەیی عێراقی كردە سێ دەوڵەت، ئەم سێ دەوڵەتەش لەسەر زەوی بووە ئەمری واقیع، بەڵام لە بەرامبەردا هەرێمی كوردستان كە ماوەی زیاتر لە شەش مانگ بودجە و مووچەی فەرمانبەرانی لەلایەن حكومەتەكەی نوری مالكییەوە بڕابوو، لە هەمانكاتدا هێزی پێشمەرگە كە بەراورد بە سوپاكەی مالیكی چەك و پێداویستییەكانی زۆر سنووردار بوو، بەڵام توانی لەبەردەم شاڵاوی تیرۆریستانی داعش خۆی رابگرێت، تەنانەت ئەگەر تیرۆریستانی داعش لەسەرەتاشدا توانییان چەند ناوچەیەكی كوردستان لە دەرەوەی ئیدارەی حكومەتی هەرێمی كوردستان داگیربكەن، ئەوا تەنیا لە ماوەی 48 كاتژمێردا بە سەرپەرشتی راستەوخۆی سەرۆك بارزانی توانرا ئاراستەی شەڕەكە بگۆڕێت و تیرۆریستانی داعش رابگیرێن.

ئەم خۆڕاگرییەی كوردستان بووە هۆكاری ئەوەی پێگەی هەرێمی كوردستان لە هەرێمێكی ناو دەوڵەتێكی فیدڕاڵییەوە بەرەو كیانێكی سیاسی وەك دەوڵەتێكی دانپێدانەنراو لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت لەسەر چەندین ئاست:
1. لەسەر ئاستی دەوڵەتی عێراق، حكومەتی عێراق ناچاربوو بە دابەشكردنی سەروەریی لەگەڵ هەرێمی كوردستان رازی بێت، ئەمەش نەك تەنیا لەیەك بواردا، بەڵكو لەسەر هەموو ئاستەكان، تەنانەت بە قبووڵكردنی ناردنی چەك و تەقەمەنی و پێداویستی سەربازی دەوڵەتانی هاوپەیمان لە بەغداوە بۆ هەرێمی كوردستان، راستە بەغدا وەك خۆی ئەو چەك پێداویستییانەی وەك پشكی كوردستان بۆ پێشمەرگە نەدەنارد و بەشێكی بۆخۆی گلدەدایەوە، بەڵام هەر تەنیا رازیبوونی بەغدا بەوەی پشكی چەك و تەقەمەنی و پێداویستی سەربازی بۆ كوردستان جیابكرێتەوە، ئەمە مانای ئەوەیە بەغدا بەناچاری رازی بووە سەروەریی عێراق لەگەڵ كوردستان بەش بكات.

2. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و لە ئاكامی دڵنیابوونی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەوەی عێراق وەك پێویست پابەند نییە بە دابەشكردنی سەروەری لەگەڵ كوردستاندا، دەوڵەتانی هاوپەیمان خۆیان دەسەڵاتی سەوەریی عێراقیان بە هاوبەشی لەگەڵ كوردستان دابەش كردووە و راستەوخۆ مامەڵەیان لەگەڵ كوردستان كردووە، وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەریی، بەتایبەتی رەزامەندیی ئەڵمانیا بۆ ناردنی چەك و پێداویستی سەربازی بە شێوەی راستەوخۆ بۆ پێشمەرگە، ناردنی راوێژكارە سەربازییەكانیان و كردنەوەی خوڵی راهێنان و مەشق لە وڵاتەكانی خۆیان بۆ پێشمەرگە، ئەمەش مانای ئەوەیە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە پرۆسەی پێدانی سەروەریی بە كوردستان هاوكارێكی باش بووە.

3. حكومەتی بەغدا ماوەی چەند ساڵێكە بودجە و مووچەی كوردستانی بڕیوە، ئەمە لە روویەكەوە بەكارهێنانی گوشارێكە بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان دەستبەرداری سەروەریی خۆی بێت و بگەڕێتەوە بۆ ژێر دەستی بەغدا، بەڵام خۆڕاگری خەڵكی كوردستان بووە هاندەر بۆ ئەوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بڕیاری دروست بدات و لەسەر فرۆشتنی نەوتی كوردستان بەردەوام بێت، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش رازی بێت كە كوردستان خۆی راستەوخۆ نەوتەكەی بفرۆشێت، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی كە لایەنێكی دیكەی سەروەری كە سیاسەتی ئابووری و ئابووری سەربەخۆیە لەلایەن هەرێمی كوردستانەوە پیادەبكرێت، لەمەش زیاتر دوای ئەوەی نرخی نەوت دابەزی و هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراقیش پێویستیان بە قەرزی بانكی نێودەوڵەتی بوو، بانكی نێودەوڵەتی مامەڵەی لەگەڵ عێراق و كوردستان لەسەر بنەمای دابەشكردنی سەروەریی بووە، ئەمە واتە پشكی كوردستان لە بانكی نێودەوڵەتییەوە جیادەكرێتەوە و حكومەتی عێراق دەبێت بە دابەشكردنی ئەو سەروەرییە رازی بێت.

4. لە بواری سەربازی و گرێدانی رێككەوتنی سەربازی، رێككەوتنی نێوان پێنتاگۆن و وەزارەتی پێشمەرگە راستەوخۆ لە ژێر چاودێری سەرۆكی كوردستان، ئەمەش دیسان پیادەكردنی دەسەڵاتێكی دیكەی سەروەرییە بۆ هەرێمی كوردستان، بەتایبەتی كە ئەم دەسەڵاتی سەروەرییە دوای ئەوە پیادەكراوە كە رەزامەندی بەغدا وەرگیراوە، لەوانەیە رازیبوون، یان رازی نەبوونی بەغدا فاكتەرێكی كاریگەر نەبێت لە ئیمزاكردنی ئەو پڕتۆكۆڵە سەربازییە، لەبەر ئەوەی ئەگەر بەغدا رازی نەبوایە، ئەوا ئەمریكا راستەوخۆ لەگەڵ كوردستان هەر ئیمزای دەكرد، بەڵام بایەخی رازیبوونی بەغدا لەسەر ئیمزاكردنی ئەو گرێبەستە، رێگاخۆشكەرە بۆ ئەوەی پرسی دیكەی دابەشكردنی سەروەریی بە دیالۆگ لەگەڵ بەغدا باس بكرێت.
ئەگەر بارودۆخی ئێستای كوردستان هەمووی پێكەوە بە میكانیزمی پرۆسەی پێدانی سەروەریی بۆ باشووری كوردستان گرێبدەینەوە، ئەوا كوردستان گەیشتۆتە ئەو قۆناخەی بەرەو بارودۆخی كۆتایی و بڕیاری یەكلاكەرەوە هەنگاو هەڵبگرێت، بەڵام دیارە لە پرۆسەی پێدانی سەروەریی، چۆن كیانە سیاسییەكە وەك دەوڵەتێكی دانپێدانەنراو كۆمەڵێك پابەندبوون دەكەوێتە سەری و دەبێت جێبەجێان بكات، بۆ ئەوەی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت، بەهەمان شێوە دەوڵەتانی دەوروبەر و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش كۆمەڵێك پابەندبوونیان بەرامبەر دەوڵەتە تازەكەی كوردستان دەكەوێتە سەرشان و پێویستە هەرێمی كوردستان وەك دەوڵەتێكی دانپێدانەنرا و دەستپێشخەر بێت بۆ ئەوەی بە دیالۆگ شێوازی پابەندبوونەكانی كوردستان و پابەندبوونەكانی دەوڵەتانی دراوسێی و نێودەوڵەتی رێكبخات، ئەم لێكتێگەیشتنە لە نێوان كوردستان وەك دەوڵەتێكی دانپێدانەنرا و دەوڵەتانی دراوسێی و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ پێشوازیكردن لەو دەوڵەتە تازەیە، مۆدیلیكی تازەی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بۆ دەوڵەتی تازەی خاوەن سەروەری وەك ئەندامێك لە نەتەوەیەكگرتووەكان بەرجەستە دەكات، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دڵنیا دەبێت دەوڵەتە تازەكەی كوردستان هۆكارێك دەبێت بۆ زیاتر چەسپاندنی ئاشتی و سەقامگیری لەسەر ئاستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتیش.










كێشەی سۆماڵ
تەنیا بە میكانیزمی پێدانی سەروەریی چارەسەر دەكرێت

ئەم بابەتە بەشێكە لە توێژینەوەیەك كە بە ناونیشانی: (بۆ باشتركردن، یان خراپتركردن: بەزۆر مارەكردنی مافی چارەنووس و سەروەری لەیەكتری - For Better or For Worse? The Forced Marriage of Sovereignty and Self-Determination) كە لەلایەن د. نورا عەلی مامۆستای یاسا لە زانكۆی كۆرنیڵ ئامادەكراوە، لەبەر ئەوەی ئەم پرسە پێوەندی بە مافی چارەنووس و سەروەرییەوە هەیە، پوختەیەكی بە زمانی كوردی بڵاودەكەینەوە.

كەیسی سەربەخۆبوونی سۆمالیلاند كە بە عەرەبی پێی دەوترێت: (جمهوریة ارض الصومال)، ئامانجەكانی گرتنەبەری رێگاچارەی بەدەستهێنانی هەنگاو بە هەنگاوی سەروەری “earned sovereignty” دەهێنێتەدی، چونكە دەبێتەهۆی پاراستنی ئاشتی لە كاتێكدا كە هەوڵی ئەوە دەدات دەسەڵاتی زیاتر بەسەر خاكی خۆیدا بەدەست بێنێت. لە ساڵی 1991ـەوە، سۆماڵی لاند كاری لەگەڵ رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و نەتەوەكانی دیكەدا كردوە بۆ ئەوەی هاوكاری بن لە هێنانەدی ئاشتی و سەقامگیری لە هەرێمەكەدا. لەبەر ئەوەی سۆماڵیلاند بۆ ماوەی 20 ساڵ بە بێ سەرپەرشتی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كاروبارەكانی خۆی هەڵسووڕاندووە، ئەوا بانگەشەی سۆمالیلاند بۆ دانپێدانان یەكناگرێتەوە لەگەڵ سێ توخمە سەرەكی و پێویستەكە و هەروەها سێ توخمە ئیختیارییەكەی رێگاچارەی “earned sovereignty” لەبەر ئەوەی سەروەریی هاوبەش و سەروەریی هەنگاو بە هەنگاو تەرتیباتێكی پڕ لە وردەكاری لەخۆدەگرێ لەبارەی هاوبەشیكردن لە سەروەریدا لەگەڵ دەوڵەتی دایكدا.
لە میانەی گواستنەوەی دەسەڵات و ئەركەكاندا، ئاڵوگۆڕێكی هەنگاو بە هەنگاویش بەرە حوكمڕانیی دیموكراسی روودەدات، كە لە هەمان كاتدا رێز لە یەكپارچەیی خاكی دەوڵەتی دایك دەگرێت. سۆمالیلاند نەیدەتوانی هیچ یەكێك لەو قۆناغانەی- گواستنەوەی دەسەڵات و ئەركەكان- جێیبەجێ بكات، لەبەر ئەوەی تاوەكو ساڵی 2013 خاوەنی حكومەتێكی دانپێدانراو و كارا نەبوو. بێتوانایی لە ئەنجامدانی گفتوگۆ لەگەڵ حكومەتی سۆماڵدا بووە هۆی ئەوەی سۆماڵی لاند رێگای خۆی بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانان بگرێتەبەر. كەواتە دەكرێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاوكار بێت بۆ ئەوەی رێگاچارەی “earned sovereignty” لە سۆمالیلاند جێبەجێ بكرێت. لە پێوەندی بە سۆمالیلاندەوە، ئەوا گرنگترین توخمێك كە غائیبە لە سێ قۆناغەكەی “earned sovereignty” بریتییە لە دیاریكردنی خشتەیەكی زەمەنی بۆ بڕیاردان بۆ یەكلاكردنەوەی چارەنووسی كۆتایی. لەبەر ئەوە پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەردەوام هاوكاری سۆماڵ و سۆمالیلاند بكات، بۆ دیاریكردنی وادەی كۆتایی كە تێیدا سۆمالیلاند وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە دانی پێدابنرێت، ئەم وادەی كۆتاییەش هاوشێوەی ئەو وادەیەیە كە دیاریكرابوو بۆ بەردەوامبوونی كارەكانی ئەنجومەنی ویسایەی نەتەوە یەكگرتووەكان. كەواتە شتێكی ئاساییە كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی- تەنانەت دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆییش- بەردەوام بێت لە چاودێریكردنی ئەركگەلێكی دیاریكراو بۆ ئەوەی دڵنیابێت لە بەردەوامیی جێبەجێكردنی قۆناغەكانی پێش بەدەستهێنانی سەربەخۆیی.
سۆمالیلاند توانیویەتی پەرە بە بونیادی دەوڵەت بدات كە پێكهاتووە لە حكومەتێكی دەستووری هەڵبژێردراو لە لایەن خەڵكەوە. حكومەت چەند مافێكی دیاریكراوی هەیە و توانیویەتی ئەركەكانی خۆی ئەدا بكات، لە رێگەی مومارەسەكردنی دەسەڵات و كۆنتڕۆڵكردنی سنوورەكانی و بەڕێوەبردنی چەند دامەزراوەیەكی گشتی و سەپاندنی باج و دەستێوەردان لە بازاڕ و گەڵاڵەكردنی سیاسەتی پەرەپێدان و دەستەبەركردنی ئاسایش بۆ هاووڵاتییەكانی، ئەم ئەركانەش هاوشێوەی ئەو وڵاتانەی دیكەی ئەفریقیا ئەدا كردووە كە خاوەنی سەرچاوەی باشترن و دەوڵەتێكی رێكخراوتریان هەیە. هەروەها سۆمالیلاند توانیویەتی كارئاسانی بكات، بۆ گەشەكردنی كەرتی ئابووری لە رێی دووبارە بووژاندنەوەی ژێرخان و خزمەتگوزارییە كۆمەڵایەتییەكان. زۆرێك لە خەڵكی سۆمالیلاند كە وەك پەناهەندە روویان كردبۆوە دەوڵەتانی دراوسێ لە ماوەی شەڕەكەدا، ئێستا گەڕاونەتەوە و رێكخراوە مەدەنییەكانیش گەشەیان كردووە.
نووسینی: Nora Y.S. Ali














ئەگەر بمانەوێت چارەسەری دەوڵەتی فاشیل بكەین
نابێت سنوورەكان بە پیرۆزی سەیر بكەین

ئەم بابەتە بەشێكە لە توێژینەوەی (دەستنیشانكردنی دەوڵەتی شكستخواردوو) كە لەلایەن -جۆن یۆ –پڕۆفیسۆری یاسا لە زانكۆی بیركلی نووسراوە، لەبەر گرنگیی ئەم بابەتە بۆ ئێستای دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەم بەشەمان بە زمانی كوردی بڵاو دەكەینەوە.

دەوڵەتە شكستخواردووەكان یەكێكن لە قووڵترین تەحەددییەكان كە رووبەڕووی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا و ئاشتی و سەقامگیری نێودەوڵەتی دەبنەوە. دۆزینەوەی چارەسەرێكی گشتگیر و كارا بۆ تەحەددییەكانی تیرۆریزم و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ، یان هەژاری و گەشەپێدانی ئابووری، پێویستی بە راددەیەك لە تێگەیشتن هەیە دەربارەی چۆنیەتی چارەسەركردنی دەوڵەتە شكستخواردووەكان. تا ئێستا ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی لە ئاست ئەم پرسەدا هەمان رێگاچارە دەگرنەبەر كە بریتییە لە: بنیادنانی ئەو دامەزراوانەی بەهۆیانەوە دەوڵەت كۆنتڕۆڵی خۆی دەسەپێنێت، خۆ ئەگەر خۆشبەختیش بن، ئەوا هەڵدەستن بە چاندنی دیموكراسییەتێكی كارا و ئابووری بازاڕ لە چوارچێوەی سنووری دەوڵەتەكەدا، بەڵام زۆرێك لە شارەزایانی یاسای نێودەوڵەتی بە ئاشكرا گومانیان هەیە لە توانای دەوڵەت بۆ بنیادنانەوە، كێشەكەش بریتی نییە لە دەوڵەتی شكستخواردوو، بەڵكو بریتییە لە دەوڵەتی نەتەوەیی وەك كاراكتەرێكی سەرەكی لە پێوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا. لەبەر ئەوە سیاسەتی ئەمەریكا و نەتەوەیەكگرتوەكان لە ئاست ئەم پرسەدا لە لایەك و بۆچوونی باوی ئەكادیمی لەلایەكی دیكەوە، هەردووكیان هەڵەن. پرسی بنیادنانی دەوڵەتێكی نەتەوەیی –ئاسایی-، لە سەرتاسەری جیهاندا كە خاوەن سەروەریی تەواو بێت، بە بێ ئەوەی هیچ سنوورێك دەستكاری بكرێت، ئەوەمان بۆ روون ناكاتەوە كە بۆچی لە بنەڕەتدا هەندێ دەوڵەت شكست دەهێنن. ئەگەر بە سادەیی بدوێین، ئەوا دەوڵەتە كاراكان گرێنادرێنەوە بەو سنوورانەی كە لەلایەن نەتەوەیەكگرتوەكانەوە دانیان پێدانراوە، یان ئەو سنوورانەی لە سەروەختی هەڵوەشاندنەوەی خێرای كۆڵۆنیاڵیزمدا و لە دەیەكانی دوای جەنگی دووەمی جیهانیدا كێشران. ئەو ئەكادیمییانەی كە لە دەوڵەتە شكستخواردووەكاندا سەرهەڵدانی بەدیلێك بەدی دەكەن بەرەو دەوڵەتی نەتەوەیی، چارەسەرێكی كردەیی شك نابەن كە پشتی نەبەستبێت بە سەرچاوە سەربازی و ئابووری و سیاسییەكانی دەوڵەتە نەتەوەییە بەهێزەكان. چونكە بە بێ ئەوان ئەو یەكێتییانەی كە لە كۆمەڵێك وڵات پێكدێن و حكومەتی ئەو وڵاتانە دەسەڵاتیان پێداون و ئەو لایەنانەی كە بە بڕیاری نەتەوەیەكگرتووەكان كاروباری هەرێمی دیاریكراو بەڕێوەدەبەن و رێكخراوە ناحكوومییەكان توانایەكی كەمیان هەیە بۆ راستكردنەوەی دەوڵەتە شكستخواردووەكان. كەواتە دەوڵەتە بەهێزەكان دەتوانن هاوكار بن، ئەویش بەوەی رۆڵیان هەبێت لە پەرەپێدان و زەمانەتكردنی رێككەوتنی دابەشكردنی دەسەڵات لە نێوان گروپە ركابەرەكانی نێودەوڵەتە شكستخواردووەكاندا.
بەشێك لە وتاری: Fixing Failed States
نووسینی: John Yoo