تیرۆر و دیكتاتۆریەت دووڕووی یەك دراون

ماوەی هەشت ساڵی حوكمڕانيی نوری مالیكی ئەوەی دەرخست كە تیرۆر و دیكتاتۆریەت دووڕووی یەك دراون و، ئەو تیرۆرەی ئەمڕۆ لە عێراق و ناوچەكە دەبینرێت، بەرهەمی دیكتاتۆریەتی ئەسەد و مالیكین، دیارە لەخۆڕا نیيە پێكهاتەیەكی گرنگی وەك عەرەبی سوننە لە هەردوو دیوی سوریا و عێراق، تیرۆریستانی دەوڵەتی داعش لە رژێمەكەی ئەسەد و حوكمڕانیيەكەی مالیكی بە باشتر بزانن.
پسپۆرانی شەڕی ناوخۆ ئەو راستیيەیان بەدیار خستووە كە شەڕوانانی سەر بەلایەنە پێكناكۆكەكانی شەڕی ناوخۆ لەو ناوچانە دەتوانن سەركەوتوو بن كە پشتیوانیيەكی ناوخۆییان هەیە و خەڵكانی ئەو ناوچانە پشتگیریيان لێدەكەن. ئەگەر سەیری ئەو جوگرافیایە بكەین كە دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی تێدا دامەزراوە و تیرۆریستانی داعش دەتوانن سەركەوتنی تێدا بەدەست بهێنن، دەبينين ئەو ناوچانەن كە دانیشتووانە لۆكاڵەكەی، یان لانیكەم بەشێكی دیاری دانیشتووانی ئەو ناوچانە پشتگیریيان دەكەن، هەر بۆیە ئەگەر تیرۆریستانی داعش شەڕگەی خۆیان بگوازنەوە بۆ ئەو ناوچانەی كە دانیشتووانە لۆكاڵەكەی پشتگیريیان ناكات، ئەوا ناتوانن هیچ پێشڕەوی و سەركەوتنێك بە دەست بهێنن. ئەم دیاردەیە بە تەواوەتی لە پێشڕەوییەكانی داعش بۆسەر هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەركەوت، تیرۆریستانی داعش تەنها توانیيان لەو ناوچانە پێشڕەوی بكەن، كە ناوچەی تێكەڵن و بەشێكی ئەو ناوچانە گوندی عەرەبنشینن، ئەوان سوودیان لە لێبوردەيی كوردستان وەرگرت و توانیيان بۆشایيەك دروست بكەن و پێشڕەوی خۆیان بكەن، بەڵام دوای ئەوەی پێشمەرگە خۆی رێكخستەوە و ئەو بۆشایيەی پڕكردەوە، ئەوا وەك ئێستا دەبینین، دەركەوت تیرۆریستانی داعش ئەو هێزە نین كە بتوانن خۆیان لە بەر زەبری پێشمەرگە بگرن.
خەلافەتی ئیسلامی داعش بەرهەمی دیكتاتۆریەتی مالیكی یە
راستەوخۆ دوای ئەوەی لە كۆتایی ساڵی 2011 هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق پاشەكشەیان كرد، نوری مالیكی سەرۆك وەزیران بە بیانووی تێوەگلان لە كاری تیرۆریستی سەركردە دیارەكانی پێكهاتەی عەرەبی سوننەی لە پرۆسەی سیاسی دوور خستەوە و فەرمانی دەستگیركردن و لەسێدارەدانی بۆ دەركردن، زیاد لەمەش هەموو ئەوانەی لە شارە سوننەنشينەكانی عێراق ناڕەزاییان دەردەبڕی، بەشی هەرە زۆریان گیران و لە سەربازگەی شەرەف لە ناو (گرین زۆن) لە ژێر ئەشكەنجەی زۆردا بە تیرۆریست دادەنران و وێنەكانیان لە شاشەی تەلەفزێۆنەوە بڵاو دەكرایەوە، دوای ئەوەی ناڕەزاییەكانی عەرەبی سوننەش گەیشتە ئەوەی خۆپیشاندان بكەن، دیسان نوری مالیكی خۆپیشاندانەكانی بە پەردەی تیرۆر پەردەپۆش كرد و، هەموو خۆپیشاندانەكانی بە زەبری هێز سەركوت كرد. ئەمانە هەمووی بوونە هۆكاری ئەوەی لە تێڕوانینی عەرەبی سوننەی عێراقەوە بەو شێوەیە سەیری حكومەتی بەغدا بكرێت، بەوەی حكومەتێكی مەزهەبگەرایە و ئامانجی لێدانی عەرەبی سوننەیە.
لەلایەكی دیكەوە مالیكی بۆ كاڵكردنەوەی كێشەی مەزهەبگەرایی نێوان عەرەبی شیعە و سوننە، كێشەكانى لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا زەقتر كردەوە و هەوڵیدا ئاراستەی كێشەكە لە كێشەی نێوان عەرەبی سوننە و عەرەبی شیعە بگۆڕێت بۆ كێشەی نێوان كوردو عەرەب، بۆ ئەمەش هەموو بنەما دەستورییەكانی پێشێلكرد تا گەیشتە ئەوەی كە بودجە و مووچەی هەرێمی كوردستان ببڕێت.
بۆ ئەوەی هەموو ئەم كارانەشی بۆ بچێتەسەر و هەموو سەرەداوەكان لەدەستی خۆی كۆبكاتەوە، لەناو ئەنجوومەنی وەزیراندا، ئەنجوومەنێكی راوێژكاری دامەزراندبوو كە راستەوخۆ سەر بە نووسینگەی ئەنجوومەنی وەزیران بوو، ئەم ئەنجوومەنە راوێژكارییە كە هەموو ئەندامەكانی سەربەخۆی بوون، بە كردەیی جێگەی ئەنجوومەنی وەزیرانی گرتبۆەوە، خۆيشی وەك سەرۆك وەزیران راستەوخۆ سەرپەرشتی وەزارەتی بەرگری و ناوخۆ و هێزەكانی ئاسایشی عێراقی دەكرد.
ئەم رەفتارانەی مالیكی وایكرد لە عێراقدا هیچ دامەرزاوەیەك بوونی نەمێنێت و هەموو دامەزراوەكان لە شەخسی سەرۆك وەزیراندا بچووك بكرێنەوە، هەر بۆیە كاردانەوەی ئەم حاڵەتە بەتایبەتی لەناو عەرەبی سوننە وایكرد، لەناو ماڵی عەرەبی سوننە جۆرە رقێك بەرامبەر بە حكومەتەكەی نوری مالیكی دروست بێت و ناچار بن دەست بۆ شەیتان درێژ بكەن، بۆ ئەوەی لە زۆڵم و دیكتاتۆریەتی نوری مالیكی و حكومەتەكەی رزگاریان بێت.
دیارە گومانی تێدا نيیە، پێشتریش رێكخراوی تیرۆریستی قاعیدە لە ساڵانی 2006 -2008 نفوزێكی گەورەی لەناو عەرەبی سوننە دروستكرد بوو، بەڵام دوای ئەوەی ئەمریكا بەپەلە هێزی رەوانەی عێراق كرد و سەرۆك هۆزەكانی سوننەی لە چوارچێوەی هێزەكانی سەحوە كۆكردەوە، توانيیان تیرۆریستانی قاعیدە تێكبشكێنن، بەڵام دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا، مالیكی لە ترسی ئەوەی هێزەكانی سەحوە نەبنە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتەكەی، ئەو هێزەی پشتگوێ خست، ئەمەش بەو مانایە دێت كە تیرۆریستانی داعش كە درێژكراوەی هەمان تیرۆریستانی قاعیدەن، باشتر تۆڕەكانی خۆیان بڵاوە پێبكەن و باشتر لە ناو پێكهاتەی عەرەبی سوننە جێگەی خۆیان بكەنەوە، ئەمەش تا ئەو رادەیەی كە رۆژی 10ی حوزەیرانی رابردوو چەند هەزار چەكدارێكی تیرۆریستانی داعش هێرشیان كرد بۆ موسڵ و پاشان تكریت و بەشێكی دیالە، شەش یەكەی سەربازی عێراقيش شەڕیان نەكرد و تەواوی چەك و تەقەمەنی و كەل و پەلی سەربازيیان بۆ تیرۆریستانی داعش بەجێهێشت و ئەوانیش توانييان لەسەر میراتی سیاسەتە فاشیلەكەی مالیكی دەوڵەتی تیرۆریستی خەلافەتی ئیسلامی دابمەزرێنن كە بۆتە ئەو مەترسيیەی هەموو جیهان پێكەوە دەیانەوێت رووبەڕووی ببنەوە.
راستكردنەوەی هەڵەكانی مالیكی دانپێدانێكی بوێرانەی ماڵی شیعەی دەوێت
رووداوەكانی دوای داگیركردنی موسڵ لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە كۆمەڵێك راستی زۆر گرنگی لە واقیعی سیاسیی عێراقدا بەدیار خستووە، بەڵام هێشتا دانپێدانان بەو واقیعە راستانە وەك پێویست لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا رەنگدانەوەی نیيە، لەوانە:
1- لەسەر ئاستی ناوخۆ دوای رووداوەكانی موسڵ ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی داوای لە شیعەكان كرد، خۆبەخشانە بچنە ریزەكانی سوپا و هێزەكانی ئاسایش بۆ ئەوەی بەرگری لە شوێنە پیرۆزەكان بكەن، ئەم داوایەی مەرجەعی باڵای شیعە ئەو راستیيە لەناخی خۆیدا هەڵگرتووە، بەوەی سەماحەتی سیستانی لەو راستیيە تێگەیشتووە كە ئەم شەڕەی تیرۆریستانی داعش تەنها شەڕی گروپێكی تیرۆریستی نیيە دژی حكومەت، بەڵكو رەهەندێكی مەزهەبی هەیە و بەرەو شەڕی نێوان سوننە و شیعە ملدەنێت.
2- لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی دەركەوت هاوكاری ئەمریكا بۆ عێراق بەندە بە نەمانی ئەو هۆكارەی كە ئەم بارودۆخە نەخوازراوەی لە عێراق دروستكردووە، ئەویش رێگەگرتن بوو لە سێبارە خۆكاندیدكردنەوەی مالیكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران.
ئەم دوو خاڵە لەگەڵ ئەوەی دانپێدانانێكی زمنین بۆ دەرهاویشتەی ئەو بارودۆخەی دوای داگیركردنی موسڵ، بەڵام هێشتا پێویستی بە هەنگاونان و دانپێدانانێكی دیكەی بوێرانە هەیە، بۆ ئەوەی تەواوی ئەو فاكتەرانەی بوونە هۆكاری ئەم بارودۆخە دەستنیشان بكرێن و لە پرۆسەی سیاسیی داهاتووی عێراقدا دووبارە نەكرێنەوە. لەمەش گرنگتر دەبێت عێراقی(2014) جیاواز لە هەر قۆناخێكی تر بە عێراقی (2003)شەوە سەیر بكرێت، بۆ ئەوەی رێگەی راست بگیرێتەبەر و ئەم قۆناخە بەسەركەوتوویی تێپەڕێنرێت. لەوانە:
1- هیچ كاتێك عێراق بە درێژایی مێژوو لە بارودۆخێكی لەم شێوەیە نەبووە، ئێستا لەسەر ئەرزی واقیع لەناو عێراقدا دەوڵەتێكی تیرۆریستی هەیە، ئەم دەوڵەتە تیرۆریستیە درێژ بۆتەوە بۆ ناو خاكی سوریا و بڕوای بە سنوور و هیچ بەهایەكی مرۆیی و نێودەوڵەتی نيیە.
2- لەناو پێكهاتە سەرەكیيەكانی عێراق (كورد، شیعە و سوننە)، بێ متمانەیی تا ئەو پەڕی زاڵە بەسەر پەیوەندییەكانی نێوانیان، بەتایبەتیش لە نێوان عەرەبی شیعە و سوننە كە ئێستا بە كردەیی لە نێوان شیعە و سوننە شەڕێكی پاكتاوی مەزهەبگەرایی بەڕێوە دەچێت و هیچ لایەكیان رەحم بەوی دیكەیان ناكات.
3- لەناو پێكهاتەی عەرەبی سوننە كە كۆڵەگەی سەرەكین بۆ شەڕی تیرۆریستانی داعش هیچ یەكڕیزییەك نيیە، لەمەش خراپتر هیچ سەركردەیەكیش لە ئێستادا بوونی نیيە كە بتوانێت عەرەبی سوننە لە ژیر یەك دروشم و یەك داواكاری یەكبخات.
4- لەناو هاوپەیمانی شیعەكانیش لەگەڵ ئەوەی لە ئێستادا بەهۆی فەتواكانی مەرجەعیەتی باڵای شیعە جۆرێك لە هاودەنگی و یەكڕیزی هەستی پێدەكرێت، بەڵام ئەم یەكدەنگی و یەكڕیزییە شلۆقە و ناتوانرێت پشتی پێ ببەسترێت، لەوانەیە ئەم شلۆقيیە لەبەر كەوتەی وەزارەتەكان و چۆنیەتی دابەشكردنی لەنێو لایەنەكانی هاوپەیمانی شیعە راشكاوانەتر دەربكەوێت.
5- گرنگە لایەنی ئەمریكی لە پرۆسەی سیاسیی عێراقدا مەسەلەی كۆمپرۆمایز، یان نەرمی نواندنی لایەنەكان بەرامبەر یەكتری لە چوارچێوە تەقلیدیيەكەی دەربهێنن و كۆمپرۆمایز، یان نەرمی نواندن گرێبداتەوە بە چوارچێوەی دەستووری عێراقەوە، ئەمەش رێگە لە پشتگوێخستن و هەڵواستنی كێشەكان بە چارەسەرنەكراوی دەگرێت و باشتر تواناكان كۆدەكرێنەوە بۆ رووبەڕووبوونەوەی تیرۆریستان و یەكخستنەوەی عێراق.
هاوكێشەیەكی نوێ لە پرۆسەی سیاسیی عێراقدا
پێش ئەوەی ئەمریكا بڕیار بدات كە هاوكاری سەربازی پێشمەرگە بكات و یارمەتی مرۆیی بگەیەنێتە ئاوارە ئێزیدی و كریستیانەكان، لەناو كۆنگرێسدا گۆڕانكارییەك لە تێڕوانینيان بۆ سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر عێراق هاتەئاراوە، ئەو گۆڕانكاريیەش ئەوە بوو: ئایا دەكرێت بەبێ گەڕانەوە بۆ بەغدا هاوكاری هێزی پێشمەرگە بكرێت و لە نێوەندا تووڕەبوونی بەغدا بە هەند وەرنەگیرێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لەیەكەم گوتاری سەرۆك ئۆباما رەنگیدایەوە، بەوەی بەڵێ دەكرێت بە شێوەیەكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستان و هێزی پێشمەرگە بكرێت، لەبەر ئەوەی، ئەوەی لەسەر ئەرزی واقیع پێویستە بكرێت، ئەو سنوورانە دەبەزێنێت كە پێویست بوو پێشتر پێوەی پابەند بێت. بە مانایەكی دیكە ناكرێت چاوەڕێی رەزامەندی بەغدا بكرێت و هەڕەشەی تیرۆریستیش هەرێمێكی دیموكراتی و سەقامگیر بخاتە مەترسيیەوە، ئەمە وایكرد دەوڵەتانی دیكەش لەسەرووى هەموویانەوە فەرەنسا و پاشان دەوڵەتانی دیكەی ناتۆ و یەكێتی ئەوروپا راستەوخۆ لەگەڵ هەولێر مامەڵە بكەن، نەك لە رێی بەغداوە مامەڵە لەگەڵ هەولێر بكەن. وەك ئێستاش لە میانەی سەردانی سەرۆك وەزیران و وەزیرانی دەرەوەی وڵاتان دەیبینین، رۆژانە هەولێر پێشوازيیان لێدەكات و راستەوخۆ لەگەڵ سەرۆكی كوردستان كۆدەبنەوە و كۆنگرەی رۆژنامەوانی هاوبەش گرێدەدەن.
كەواتە ئەم واقیعە تازەیە پێمان دەڵێت: ئێستا لەسەر ئاستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاوكێشەیەكی سیاسیی تازە بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ عێراق و پێكهاتە سەرەكیيەكانی هاتۆتەئاراوە، بەتایبەتیش لەگەڵ هەرێمی كوردستان كە جیا لەوەی هەرێمێكە هەنگاوی گەورەی بەرەو دیموكراتی هەڵگرتووە، لە هەمانكاتدا سەنگەری پێشەوەی لەبری هەموو جیهانیش لەبەرامبەر تیرۆریستان گرتووە.
لەم بارودۆخە تازەیەدا كە هەموو دەوڵەتانی هاوپەیمان لە شەڕی تیرۆردا، هێزی پێشمەرگەی كوردستان وەك تەنیا هێز لە بەرەی شەڕی دژە تیرۆر پێناسە دەكەن و رۆژانە هەموو میدیاكانی جیهان باسی قارەمانیەتی و سەركەوتنەكانی هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەكەن، جێگەی پرسیار و تێڕامانە لە وتوێژەكانی (گرین زۆن)دا بۆ پێكهێنانی حكومەتی داهاتووی عێراق، هەتا ئێستاش باس لەوە دەكرێت هێزی پێشمەرگەی كوردستان بەشێك بێت لە مەنزوومەی بەرگری عێراق، یان وەك هێزێكی لۆكاڵ سەیر بكرێت، ئەم جۆرە وتوێژانەی لەسەر پرسی پێشمەرگە دەكرێت، خۆ لادانە لەو راستیيەی هاتۆتەئاراوە، بەوەی هێزی پێشمەرگەی كوردستان بۆتە بەشێك لە هێزی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە سەر ئاستی جیهان و سەركردایەتی بەرەی شەڕی تیرۆریستان لەسەر ئاستی جیهان دەكات و لەمەش زیاتر جارێكی دیكە جیهان قبوڵ ناكات، باشترین هاوپەیمان لە شەڕی دژەتیرۆردا گەمارۆی ئابووری و گەمارۆی چەكی بخرێتەسەر، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا گرنگە ئەم هاوكێشە تازەیە لە پرۆسەی سیاسیی عێراقدا رەنگبداتەوە.
لایەنێكی دیكەی گرنگ كە ئێستاش سیاسەتمەدارەكانی گرین زۆن هەر بەو ئەقڵە كۆنە بیردەكەنەوە و دەخوازن درێژە بە سیاسەتی داگیركردنی كوردستان بدەن، ئەویش مەسەلەی گەڕانەوەی ئەو ناوچانەی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستانە كە بەپێی ماددەی 140ى دەستووری عێراق پێویستە ئەو ناوچانە بە فەرمی بگەڕێنەوە ژێر ئیدارەی هەرێمی كوردستان.
سەبارەت بەم ناوچانە دیارە ماوەیەك پێش ئێستا یەكێك لە ئەندام پەرلەمانەكانی لیستەكەی مالیكی شانازی بەوە دەكرد، بەوەی چەند ساڵە رێگر بووە لە جێبەجێكردنی ماددەی 140ی دەستووری عێراق ، بەڵام لە ئێستادا و دوای ئەوەی سوپای عێراق نەیتوانی بەرگری بكات، ئێستا ئەو ناوچانە لەلایەن هێزی پێشمەرگەی كوردستانەوە دەپارێزرێت و ئەو پرسە وەك لایەنی پراكتیكی بۆ گەڕانەوەیان بۆسەر هەرێمی كوردستان كۆتایی هاتووە، بۆیە كاتێك ئەم پرسە لە وتوێژەكاندا باس دەكرێت، مەسەلەكە بۆ ئەوە نیيە كە ئەو ناوچانە گەڕاونەتەوە بۆ سەر هەرێمی كوردستان، یان نا، بەڵكو پرسەكە بۆ ئەوەیە چۆن لە رووی دەستوورییەوە رێوشوێنی پێویست دەگیرێتەبەر بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە لە چوارچێوەی هەرێمی كوردستاندا وەك بەشێك لە عێراق مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت، بەڵام دیارە لە نێو وتوێژەكانی (گرین زۆن)دا هەتا ئێستاش ئاراستەی بیركردنەوە بەو جۆرەیە ئەو ناوچانەی ئێستا پێشمەرگە وەك بەشێك لە خاكی كوردستان دەیانپارێزێت، باشتر بوو لەلایەن تیرۆریستانەوە داگیر بكرێن، ئەم جۆرە ئەقڵيیەتە كە ئێستا لە نێو سیاسەتمەدارانی عێراق هەستی پێدەكرێت، كێشەیەكە زەحمەتە بەئاسانی چارەسەر بكرێت.
كێشەیەكی دیكەی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق مەسەلەی بڕینی مووچە و بودجەی خەڵكی كوردستانە، دیارە لەم بارودۆخەدا ناكرێت و ناشێت مەسەلەی گێڕانەوەی بودجەی هەرێمی كوردستان وەك خاڵێكی دانوستاندن لە پرۆسەی سیاسیی بۆ پێكهێنانی حكومەتی عێراق سەیر بكرێت، دەبوو بۆ پیشاندانی نیەتپاكی و جەختكرنەوە لە درووستبوونی گۆڕانكاری لە ئەقڵییەتی سیاسی سیاسەتمەدارانی عێراق، ئەم پرسە پێش دەستپێكردنی گفتوگۆكان یەكلایی بكرێتەوە، چونكە لە كاتێكدا هەموو جیهان سەرقاڵی ئەوەیە لە شەڕی دژە تیرۆردا یارمەتی هەرێمی كوردستان بدات كە پێشوازيی لە زیاتر لە یەك ملیۆن و نیو ئاوارە كردووە، حكومەتی عێراق درێژە بە بڕینی بودجە و مووچەی خەڵكی كوردستان دەدات، ئایا ئەمە گوشار خستنە سەر كوردستان نیيە بۆ ئەوەی لە بەرەی شەڕی دژبە تیرۆریستانی داعش لاوازی بكات؟ بێگومان لەم حاڵەتە درێژەدان بە بڕینی مووچە و بودجەی خەڵكی كوردستان هەر چۆنێك لەلایەن بەغداوە تەفسیری بۆ بكرێت، ئەوا ئەمە خزمەتێكی بەلاشە و بەغدا پێشكەشی تیرۆریستانی دەكات.
میكانزمێكی نوێ بۆ پەیوەندی نێوان عێراق و كوردستان
كوردستان نزیكەی چارەكە سەدەیەكە پەیوەنديیەكی تایبەتی لەگەڵ بەغدا هەیە، لەماوەی ساڵانی 1991 - 2003 هەر بەتەواوەتی لە بەغدا سەربەخۆ بووەو تەنانەت ئەو بڕە پارەیەشی لە چوارچێوەی بڕیاری 986ی ئەنجوومەنی ئاسایش لە پرۆسەی (نەوت بەرامبەر خۆراك) بە ریژەی 13% بۆ كوردستان تەرخان كرابوو، لە حكومەتی ئەو كاتی عێراق وەرگیرابۆوە و راستەوخۆ لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بۆ كوردستان خەرج دەكرا، ئەمەش مانای ئەوەیە هیچ پەیوەندییەك بۆ ماوەی 12 ساڵ لەنێوان كوردستان و عێراق نەبووە.
دوای ساڵی 2003 و رزگاركردنی عێراق لە دیكتاتۆریەت و بوونی عێراق بە وڵاتێكی داگیركراو، بەپێی بڕیاریكی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، كوردستان نەك هەر بەشێك نەبووە لە وڵاتی داگیركراوی عێراق، بەڵكو بەشێك بووە لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ رزگاركردنی عێراق لە دیكتاتۆریەت.
بەداخەوە دوای ئەوەی عێراقی تازە بونیاد نرایەوە، تایبەتمەندی كوردستان وەك بەشێك لە هاوپەیمانی بۆ رزگاركردنی عێراق لە پرۆسەی پێكهاتنەوەی دەوڵەتی تازەی عێراقدا لەبەر چاو نەگیرا، بەڵام هەرێمی كوردستان و دامەزراوە شەرعیيەكانی لەچوارچێوەی دەستووری عێراقدا دانی پێدانرا. لە هەمانكاتدا چەندین كێشەی دیكەش وەك پرسی نەوت و پێشمەرگە و ماددەی 140 بەجێهێڵران بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی دەستووری عێراقدا چارەسەر بكرێن. بەڵام ئەوەی لەم پرسەدا بووە ئاڵۆزی و گرێكوێرە بۆ گەیشتن بە بنبەست لە چارەسەركردنی كێشەكاندا، ئەوە بوو لە چوارچێوەی دەستووردا، ئەم كێشانە گرێدرابوونەوە بە تەواوی كێشەكانی عێراقەوە، نەك چارەسەركردنی كێشەكانی كوردستان لەگەڵ عێراقدا، سەرەنجامیش گەیشتە ئەوەی بە بیانووی جۆراوجۆر كێشەكان دوابكەون و چارەسەر نەكرێن.
لە ئێستادا كە واقیعێكی تازە هاتۆتەپێشەوە و جیاوازە لە ساڵی 2003يش، ئێستا دەوڵەتی عێراق نەك هەر پێویستی بەوەیە دووبارە بونیاد بنرێتەوە، بەڵكو پێویستی بەوەیە دووبارە لە دەستی تیرۆریستان رزگار بكرێتەوە، ئاشكراشە شەڕی تیرۆریستان تەنها شەڕێكی سەربازی نيیە، بەڵكو شەڕێكی هەمەلایەنەی سەربازی و سیاسی و ئابوورییشە، بۆیە پێویستە لەسەر هەر سێ ئاستی ئابووری و سیاسی و سەربازی تایبەتمەندی كوردستان لەبەر چاو بگیرێت و كێشەكانی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی كۆی كێشەكانی عێراق بهێنرێتەدەرەوە. راشكاوانەتر زۆر گرنگە كێشەكانی نێوان كوردستان و عێراق بە میكانیزمێكی جیاواز لە كێشەكانی بەشە عەرەبیيەكەی چارەسەر بكرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەو شێواز و میكانیزمەی كە كوردستان هەڵیبژاردووە بۆ ئەوەی لەگەڵ عێراق بمێنێتەوە، تێگەیشتن و پیادەكردنی جیاوازە لەوەی كە لەسەر ناوچەكانی دیكەی عێراق تاقی بكرێتەوە، یان پیادە بكرێتەوە، لەمەش زیاتر كێشەی نێوان كوردستان و عێراق، كێشەی نێوان دوو نەتەوەی جیاوازی كورد و عەرەبە، ئەم كێشەیە لەوانەیە لەنێوان مەزهەبی شیعە و سوننە ئاراستەیەكی دیكە وەربگرێت، بەڵام لەگەڵ كوردستان هەر لایەك لە بەغدا حوكمڕانی بكات، ئەوا لایەنی كوردستانی هەر یەك گوتار و یەك دواكاری هەیە، بۆیە لەم حاڵەتەدا پێویستە ئەو میكانیزمەی بۆ چارەسەری كێشەكانی كوردستان و بەغدا پیادە دەكرێت، جیاواز بێت لەو میكانیزمەی كێشەكانی عەرەبی عێراقی پێ چارەسەر دەكرێت.