رۆناڵد ئینگلێهارت پڕۆفیسۆری بەشی زانستی سیاسییە لە زانكۆی میشیگان و توێژەرە لە سەنتەری دیراساتی سیاسی لە هەمان زانكۆ، هەروەها بەڕێوەبەری كۆمەڵەی رووماڵی بەها جیهانییەكانە، كە بریتییە لە پرۆژەیەكی توێژینەوەی زانستی و ئامانج لێی خستنەڕووی بەها و بیروباوەڕی تاكەكانە، لەگەڵ لێكۆڵینەوە لەوەی چۆن ئەم بەها و باوەڕانە بە تێپەڕبوونی كات گۆڕانكارییان بەسەردا دێت، ئەمە سەرەڕای كاریگەرییە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانیان. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵ تاوتوێ كرد كە پتر پەیوەست بوون بەو هەڕەشە و مەترسییانەی رووبەڕووی دیموكراسی بوونەتەوە لەسەر ئاستی جیهان و پرسی ئەوەی ئایا بەدیلی دیموكراسی دروست بووە لەم رۆژگارە و چەند پرسێكی دیكە پەیوەندیدار.

* ئێوە بەم دواییە وتارێكتان نووسی بە ناونیشانی «رۆژگاری نادڵنیایی»، ئایا دیموكراسی توانای خۆڕزگاركردنی هەیە؟ لەم روانگەیەوە دەمانەوێت ئەو پرسیارە بكەین، بۆچی سەردەمی ئێستا بە رۆژگاری نادڵنیایی وەسف دەكەن و ئایا پێتان وایە دیموكراسی مەترسی و هەڕەشەی راستەقینەی لەسەرە؟
- بە تێڕوانینی من دیموكراسی بە هەلومەرجێكی زۆر سەختدا تێدەپەڕێت، پێشتریش دیموكراسی بە رۆژگاری دژواردا تێپەڕیوە، دوایین جار لە سەروەختی فاشییەتدا بوو لە ساڵانی سی و چلەكانی سەدەی رابردوو، كە لەو كاتەدا وا پێدەچوو خۆری دیموكراسی بەرەو ئاوابوون بچێت، لەبەر ئەوە دەتوانین بڵێین كە دیموكراسی بەهۆی رەوشی سەخت و نالەبارەوە رووبەڕووی تەحەددی بۆتەوە، لەم روانگەیەوە پێم وایە دیموكراسی مەترسی لەسەرە، بەڵام ئەگەری ئەوەش هەیە كە لەو مەترسییە رزگار بێت و بەردەوام بێت. بە راستی ئەم ئەگەرەش بەندە بە كاردانەوە و پەرچەكرداری خەڵكەوە لە ئاست ئەم بارودۆخەدا، بە دڵنیاییەوە یەكێك لە كێشەكان بریتییە لە هەڵكشانی نایەكسانی لە كۆمەڵگە پێشكەوتووە پیشەسازییەكاندا، پێم وایە ئەوە كێشە راستەقینەكەیە، كە پێدەچێت سەرجەم دەستكەوتەكان لەژێر دەستی نوخبەیەكدا بێت. لەم روانگەیەوە پێویستە ئێمە بە چەشنی ساڵانی سییەكان و چلەكانی سەدەی رابردوو وەك پەرەپێدان و دەوڵەتی خۆشگوزەران و پرۆگرامی كۆمەڵایەتی و دووبارە دابەشكردنەوەی داهات كە بوونە هۆی راستكردنەوەی بارودۆخەكە، لە ئێستادا بە هەمان شێوە هەوڵی راستكردنەوەی رەوشەكە بدەین. چونكە ئەگەر هەلومەرجەكە وەك ئەوەی ئێستا هەیە، بەجێبهێڵین، ئەوا دیموكراسی دوچاری زیان دەبێتەوە. بۆ نموونە، كەسێكی وەك دۆناڵد ترەمپ كە مەیلی خۆسەپێنی هەیە، هەوڵی سەركوتكردنی رۆژنامەگەری ئازاد و بێدەنگكردنی دەسەڵاتی دادپەروەریی سەربەخۆ دەدات. كەواتە دووبارەی دەكەمەوە، دیموكراسی لە مەترسیدایە و یەكێك لەو هەنگاوانەی پێویستە لە ساڵی داهاتوودا بیگرێتەبەر بریتییە لە دوورخستنەوی دۆناڵد ترەمپ لە دەسەڵات. هەرچۆنێك بێت، هیچ شتێك گەرەنتی نییە و لە ئێستادا دیموكراسی هەڕەشەی راستەقینەی لەسەرە.
* ئێوە ئاماژەتان بە مەترسیی كەسێكی وەك سەرۆك دۆناڵد ترەمپ كرد لەسەر دیموكراسی، ئایا ئەم كەسە زیانێكی درێژخایەن و گەورەی بە دیموكراسی گەیاندووە؟
- بە دڵنیاییەوە دۆناڵد ترەمپ زیان بە دیموكراسی دەگەیەنێت، پێم وایە كەمینەیەكی گەورەی نێو ئەمریكا باوەڕی پێ دەكەن، ئەگەرچی ئەو بەردەوام درۆ دەكات، بەڵام كاتێك رۆژنامەكان پەردە لەسەر درۆكانی لادەدەن، ئەوا دەكەوێتە هێرشكردنەسەر رۆژنامەكان و بانگەشەی ئەوە دەكات كە رۆژنامەكان دژی ئەو درۆ بڵاو دەكەنەوە، پێم وایە ئەم ستراتیژیەتە تا راددەیەكی دیاریكراو سەركەوتووە. بەڵام خۆشبەخشتانە ئاستی جەماوەری دۆناڵد ترەمپ لە داكشاندایە و هیچ كاتێك لە سەتا 50ی تێنەپەڕاندووە، دواتر ئەو بە دەنگی زۆرینە نەبۆتە سەرۆك و بەڵكو بە نزیكەی 3 ملیۆن دەنگ هەڵبژاردنەكەی دۆڕاند، لە ئێستاشدا ئاستی جەماوەری ئەو لە دابەزیندایە و رەنگە هەڵبژاردنی داهاتوو بدۆڕێنێت. بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەو هێرش دەكاتەسەر رۆژنامەگەری، لە كاتێكدا رۆژنامەگەری توخمێكی بنەڕەتییە كە دەبێتە هۆی ئەوەی دیموكراسی سەركەوتوو بێت، چونكە چاودێریی دۆخەكە دەكات و راستییەكان بڵاو دەكاتەوە و زانیاری بە هاوڵاتییان دەدات. لەلایەكی دیكەوە رۆژنامەگەری لە ئەمریكا و زۆرێك لە وڵاتانی دیكە بەردەوام ئاماژە بە درۆكانی دەكەن و لە ئێستاشدا زۆرینەی خەڵكی ئەمریكا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپدا هاوڕا نین.
* ئەوەندەی لە وەڵامەكانتانەوە بەدی دەكرێت، ئەوا سەرەڕای ئەوەی دیموكراسی لە مەترسیدایە، بەڵام دەكرێت هەنگاوی كارا هەڵبگیرێت بۆ راستكردنەوەی بارودۆخەكە، بەڵام ئایا مەترسی و هەڕەشەكانی ئەم رۆژگارە جیاواز نین بەراورد بە هەڕەشەكانی رابردوو كە رووبەڕووی دیموكراسی دەبوونەوە؟
- بەڵێ، پێم وایە دەكرێت ئەو هەنگاوانە هەڵبگیرێن، چونكە دیموكراسی لایەن و رەهەندی باشی هەیە، بۆ نموونە دیموكراسی میكانیزمێكی باشە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات، بەڵام لە سایەی هەموو هەلومەرجێكدا هەمان دەرئەنجامی لێ ناكەوێتەوە. پێم وایە ئەو نایەكسانییە لە رادەبەدەرەی هاتۆتەئاراوە كە تەنها لە سەتا یەكی خەڵكی وڵاتەكە زۆرینەی دەستكەوتە ئابوورییەكان دەچننەوە، بووەتە هۆی بنكوڵكردنی دیموكراسی، بەڵام هەروەك ئاماژەم پێ كرد، دیموكراسی لایەنی باشی هەیە و تێیدا سەركردەكان لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێن و خۆ ئەگەر بێت و ئەو سەركردانە هەڵبژێرن كە لە بەرژەوەندیی ئەوان كار دەكەن، ئەوا دەتوانن بارەكە راست بكەنەوە.
* كەواتە پێت وایە لە ئێستادا لە ئەنجامی ئەم بارە ناهەموارەی دیموكراسی تێی كەوتووە، قەیرانی متمانە لە نێوان هاووڵاتییان و حوكمڕانەكاندا دروست بووە؟
- بەڵێ، پێم وایە ئەمە راستە، كە بەداخەوە ژیان و گوزەرانی زۆربەی خەڵكی بەم ساڵانەی دوایی باشتر نەبووە. ئەمەش دەرفەتی رەخساندووە بۆ كەسە دیماگۆجەكان بۆ ئەوەی ئەو بەڵێنانە بە خەڵكی بدەن كە بە شێوەیەكی گشتی ناتوانن جێبەجێیان بكەن و یەكێك لە ستراتیژیەتە تەقیلدییەكانی كەسە دیماگوجەكان ئەوەیە ئۆباڵی سەرجەم كێشەكان بخەنە ئەستۆی كەسە بیانییەكان. كە ئەمە یەكێكە لەو حاڵەتانەی لە ئێستادا روودەدات، كە بەرپرسیارێتی كێشەكان دەخرێتە ئەستۆی كۆچبەران. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا من پێم وانییە ئەمە ریشەی كێشەكە بێت، بەڵكو ریشەی كێشەكە لە سرووشتی قووڵی كۆمەڵگە پێشكەوتوو و پیشەسازییەكاندایە، كۆمەڵگەی مەعریفە ئەو كۆمەڵگەیەیە كە تێیدا براوە دەست بەسەر هەموو شتێكدا دەگرێت. ئەوەتا ئەمازۆن و فەیسبووك و گوگڵ و كۆمپانیا گەورەكانی دیكە دەرفەتێكی گەورەی كۆكردنەوەی سەرمایەیان بۆ دروست بووە. بۆ نموونە لە ئێستادا ئەمازۆن نزیكەی نیوەی فرۆشتنەوەی لە رێی ئەنتەرنێتەوە لە ئەمریكا قۆرخ كردووە، ئەمەش دەرفەتێكی گەورەیە بۆ كەڵەكەكردنی سەرمایە لە كاتێكدا بزنسە بچووكەكانی ئەم بوارە بێكار دەبن. بەڵام ئەمە كێشەیەكە كە دەكرێت راست بكرێتەوە و مەسەلەكەش لە دەستنیشانكردنی كێشەكان و تەبەنیكردنی چارەسەرەكاندایە. من پێم وایە گەورەترین ئومێدی دیموكراسی ئەوەیە كە لە كۆتاییدا خەڵكی دەتوانن بارەكە راست بكەنەوە، راستە كەسە دیماگۆجەكان دەتوانن بۆ ماوەیەك خەڵكی تەفرە بدەن، بەڵام لە مەودای دووردا خەڵكی ئەو سەركردانە هەڵدەبژێرن كە دەتوانن چارەسەری كارا بۆ كێشەكان بدۆزنەوە. من ناتوانم گەرەنتی هیچ شتێك بكەم، بەڵام پێم وایە لایەنێكی باشی دیموكراسی ئەوەیە كە خەڵكی دەتوانن سەركردە بێتواناكان لە دەسەڵات دووربخەنەوە و باوەڕیشم وایە ئەمە روودەدات.
* بەڵام مەسەلەكە هەر تەنیا ئەوە نییە كە باس لە ئەگەری ئاوابوونی خۆری دیموكراسی دەكرێت، بەڵكو لە هەمان كاتدا ئاماژە بەوە دەكرێت كە رەنگە بەدیلی دیموكراسیش بێتەئاراوە، بۆ نموونە لە ئێستادا چین ئەدایەكی سەركەوتووی باشی هەیە، ئەگەرچی سیستمێكی سیاسیی دیموكراسیشی نییە؟
- پێم وایە چین ئەدایەكی سەرسوڕهێنەری هەیە، چین بەهێزترین بەدیلە بۆ دیموكراسی لە ئێستادا، من بە راستی سەرسامم بە ئەزموونی چین، ئەگەرچی دەسەڵاتێكی خۆسەپێنیشی هەیە، ئەمە بە پێچەوانەی رووسیاوە، كە ئەویش بەدیلێكی گەورەیە، بەڵام رووسیا لە رووی ئابوورییەوە ئەدایەكی زۆر خراپی هەیە و دووچاری چەقبەستن هاتووە و توانای ململانێی نییە. ئەمە لە كاتێكدا وڵاتی چین لە سایەی دەسەڵاتی خۆسەپێنی ماوتسی دۆنگدا وڵاتێكی هەژار و دواكەوتوو بوو، بەڵام دوای مردنی ماوتس دۆنگ، دینگ شیاو پێنگ دەسەڵاتی گرتەدەست كە سەركردەیەكی خاوەن روانین بوو و سیستمێكی نوێی بۆ چین داڕشت كە هەندێ لە لایەنە باشەكانی دیموكراسی لەخۆدەگرت، بۆ نموونە لە بری ئەوەی تەنیا كەسێك بە درێژایی ژیانی دیكتاتۆر بێت، ئەوا كۆمەڵێك سەركردەی بەتوانا بە شێوەی گرووپ دەسەڵاتیان مومارەسە دەكرد و حوكمڕانییان دەكرد، واتە ماوەیەكی دیاریكراو بۆ دەسەڵاتی سەركردەكان دیاریكرا و دواتر خانەنشین دەبوون، هەر خولێكی دەسەڵاتداری بە 10 ساڵ سنووردار كرا. بەڵام دواتر شی جین پینگ دەسەڵاتی گرتەدەست و ئەم سیستمەی هەڵوەشاندەوە و رێگای دیكتاتۆریەتی گرتەبەر و بە شێوەیەكی بێ بەزەییانە سەرقاڵی كۆكردنەوەی دەسەڵاتە لە دەستی خۆیدا، لەبەر ئەوە پێم وایە ئابووریی چین دوچاری خاووبونەوە و سستبوون دەبێت و چین ئەم گۆڕ و تینەی ئێستای لە دەست دەدات.
* كەواتە ئایا دروستە بڵێین هەمیشە دیموكراسی سەرناكێشێت بۆ گەشەكردنی ئابووری؟ ئێوە چۆن لە پەیوەندیی نێوان دیموكراسی و گەشەكردنی ئابووری دەڕوانن؟
- من هاوڕام لەگەڵ ئەوەدا كە دیموكراسی بە شێوەیەكی راستەوخۆ گەشەكردنی ئابووری بەرهەم ناهێنێت، بەڵكو ئەمە بەندە بە بوونی سەركردەی بەتوانا و دامەزراوەكان و سەروەریی یاسا و بە شێوەیەكی گشتی ئەگەر شرۆڤەكارییەكان بۆ سەرجەم دیموكراسی و دیكتاتۆرییەتەكان بكەیت لە جیهاندا ئەوا دیموكراسی تۆمارێكی باشی هەیە، بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد، دیموكراسی راستەوخۆ نابێتەهۆی هێنانەئارای گەشەی ئابووری و ئەمە پێویستی بە فەراهەمكردنی لایەنی دیكە هەیە. لەلایەكی دیكەوە باوەڕم وایە ئەو نایەكسانییە گەورەیەی لە ئارادایە، یەكانگیر نابێتەوە لەگەڵ دیموكراسیدا. بەڵام لایەنی باشی دیموكراسی ئەوەیە كە خەڵكی سەركردەی دیكە هەڵدەبژێرن، كاتێك سەركردەكانی ئێستایان بێتوانا دەبێت، ئەمە گەورەترین لایەنی دیموكراسییە، هەرچەندە ئەمە دەستەبەری ئەوە ناكات كە خەڵكی لە سایەی دیموكراسیدا سەركردەی ژیر هەڵدەبژێرن، ئەوان هەمیشە ئەم كارە ناكەن، بەڵام بەلای كەمەوە بژارەی ئەوەیان هەیە كە سەركردە خراپەكان لە دەسەڵات دوور بخەنەوە و سەركردەی باش هەڵبژێرن.