هەڵمەتی هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی عێراق دەستی پێكردووە و كوردیش وەك بەشێكی گرنگ و بنەڕەتی لە پرۆسەی سیاسیی عێراقدا دەبێت تاوتوێی چۆنیەتی بەشداریكردنێكی كارا و چالاك بكات تێیدا، بۆ هەڵسەنگاندنی ئاكام و كاریگەری و پێشبینییەكانی پەیوەست بەم هەڵبژاردنانە و بۆ تاوتوێكردنی رۆڵ و پێگەی كورد لەم پرۆسەیەدا لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسیارێكمان ئاراستەی مەسعود حەیدەر ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق كرد، كە لێرەدا پوختەكەی بڵاو دەكەینەوە.

پێشبینی دەكەم پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا لە دوای هەڵبژاردنەكان بچێتە قۆناغێكی باشتر



* وادەی هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی عێراق نزیك بووەتەوەو پێگەی كورد لەعێراق و ژمارەی ئەو كورسییانەی پارت و قەوارە سیاسییەكان پێشبینی دەكەن بەدەستی بهێنن، مشتومڕێكی زۆری لەسەرە، وەكو ئەندامێكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و پەرلەمانتارێكی كورد لەبەغدا چۆن دەڕوانیتە ئەم پرۆسەیەو پێگەی كورد لەدوای هەڵبژاردنەكان؟
- ئەگەر بە دیاریكراوی باسی دوای هەڵبژاردنەكان بكەین، ئەوا بەدڵنیاییەوە جارێكی تر وەكو خولی پێشووی پەرلەمان هیچ كوتلەیەكی سیاسی ناتوانێت وەك جاران ببێتە خاوەنی 90 یان 80 یاخود 70 كورسی، لەباشترین حاڵەتدا ئەگەر كوتلەیەكی سیاسی زۆرترین كورسی بەدەست بهێنێت، ئەوا دەگاتە 30-40 كورسی. بەمەش پێكهێنانی حكومەتی عێراق لەدوای هەڵبژاردنەكان یەكێك دەبێت لە ئەركە هەرە قورسەكان. لێرەدا راستە لەپێش هەڵبژاردنەكان حزبە كوردستانییەكان نەیانتوانیوە هاوپەیمانێتییەكی تۆكمە دروست بكەن، بەڵام ئەگەر كورد بتوانێت لەدوای هەڵبژاردنەكان كوتلەیەكی سیاسی لەژێر چەتری هاوپەیمانێتییەكی كوردستانی دروست بكات و لە دەوری كۆببنەوە، ئەوە ئەو هاوپەیمانێتییە كوردستانییە دەبێتە قەوارەیەكی بەهێزی سیاسی و كاریگەر لەناو پەرلەمانی عێراقدا و رۆڵێكی كاریگەریشی لە پێكهێنانی حكومەتی داهاتووی عێراقدا دەبێت.
* بەڵام پێگەی كورد چۆن بەهێز دەبێت لەكاتێكدا پەرلەمانتاری كورد هەیە كە بەدەنگی كوردو حزبەكانیان چوونەتە بەغدا، كەچی ئێستا لەناو قەوارەو كیانە سیاسییە عەرەبییەكاندا خۆیان كاندید كردووە؟ ئایا خۆپاڵاوتنی ئەو پەرلەمانتارانە لەناو كوتلەی سیاسیی وادا كە رۆڵیان لە داگیركردنی خاكی كوردستان و سەپاندنی سزاكاندا هەبووە لەسەر گەلی كورد، چ كاریگەرییەكی لەسەر لاوازبوونی پێگەی كورد لەبەغدا دەبێت؟
- خۆپاڵاوتنی پەرلەمانتاری كورد لەناو قەوارەو كوتلە سیاسییە عەرەبییەكاندا بەپلەی یەكەم پەیوەستە بەو حزبانەی كە ئینتیمایان بۆی هەیە، دواتر ئەمە بیروباوەڕی شەخسی خۆیانەو كە باوەڕیان بەوە هەیە بچنە ناو قەوارەی عەرەبییەوە. هەرچەندە من پێموایە زۆر زەحمەتە ئەو كەسانە بتوانن لە نێو قەوارەیەكی سیاسیی عەرەبیدا نوێنەرایەتی كورد بكەن، چونكە ئەو قەوارەیە بەرنامە و پلانی سیاسی خۆی هەیە و تەنانەت كاركردنی ئەوانیش بە پلەی یەكەم بۆ قەوارە سیاسییەكە و بۆ خودی پێكهاتە عەرەبییەكەیە. لەبەر ئەوە من پێموایە ئەمە لەناو شەقامی كوردیدا نامۆیە، هەروەها نامۆیە بە پرۆسەی سیاسیی كوردیش.
* هەر سەبارەت بە سزاكانی سەر گەلی كوردستان، وەكو پەرلەمانتارێك ئایا پێتوایە لەدوای هەڵبژاردنەكان و پێكهێنانی حكومەتێكی نوێ ئەم سزاو دژایەتییانەی گەلی كوردستان بەردەوامییان دەبێت؟
- ئەوەی بەرامبەر كورد كرا، زیاتر پەرچەكردار بوو، چونكە ئێمە دەزانین لە 95%ی بڕیارەكانی پەرلەمانی عێراق لەلایەن حكومەتی مەركەزییەوە جێبەجێ نەكراوەو پێوەی پابەند نابێت، تەنیا ئەو بڕیارە نەبێت كە 15 خاڵی لە خۆگرتبو، لەگەڵ سەپاندنی ئابڵوقە بەسەر هەرێمی كوردستاندا، واتە حكومەتی عێراق ئەم بڕیارەی جێبەجێ كرد، كەواتە ئەمە زیاتر پەرچەكردار بو، نەك هەنگاو و رێكارێكی دەستووری و یاسایی و بگرە بەشی زۆری بڕیارەكە پێشێلكاری و سەرپێچیكاری دەستووری و یاسایی لەخۆ گرتبوو. هەرچەندە ئێستاكە بەشێك لەو رێكارانە لابراوە، وەك كردنەوەی فڕۆكەخانەكان و ئاساییبوونەوەی دۆخی نێوان هەرێم و بەغدا و پێشبینی دەكەم پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا لە دوای هەڵبژاردنەكان بچێتە قۆناغێكی باشتر. هەرچەندە راستە كێشە سەرەكییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا لە ماوەی دە ساڵی رابردوودا كەڵەكە بوون و چارەسەری بنەڕەتییان بۆ نەدۆزراوتەوە و زۆر پێشێلكاریی دەستووری كراوە. بەڵام لە عێراقدا قەناعەتێك دروست بووە و ئێمە هیوادارین كاری لەسەر بكرێت و رەنگدانەوەی هەبێت لەسەر ئەرزی واقیع و ناكرێت كورد پەراوێز بخرێت و ناكرێت ئەم پێشێلكارییە دەستوورییانە بەم شێوەیەی ئێستا بمێنێتەوە، ئەمە ئەگەر بێتو دەستتێوەردانی ئیقلیمی لە بڕیاری سیاسیی عێراقدا نەكرێت.
* یەكێك لەو سزایانەی كە لەدوای هەڵبژاردنەكانیش بوونیان دەمێنێت، مەسەلەی كەمكردنەوەی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستانە، پرسیار ئەوەیە ئایا چۆن دەتوانرێت لە شوێنەوارەكانی ئەم سزا سیاسییە دەرباز بین؟
- بودجەی 2018ی عێراق كە لەلایەن حكومەتی عێراقەوە رەوانەی پەرلەمان كرا، بودجەیەكی سیاسی بوو، پێش ئەوەی بودجەیەكی ئابووری بێت. بۆیە ئێمە لە زۆر لە بڕگەكانیدا لەدژی راوەستاینەوە، چونكە سزادانی خەڵكی كوردستانی تێدا بوو، ئەوەش تەنیا ئامانجی سیاسی لە پشتەوە بوو، بەڵام ئێمە توانیمان زۆربەی ئەو بڕگانە هەڵبوەشێنینەوە. ئەو بەشەی لە بودجەدا بۆ هەرێمی كوردستان دیاریكراوە، ناهەقییەكی زۆری تێدایە، چونكە ئەو پارەیەی بۆ كوردستان و خەڵكەكەی دیاریكراوە، زۆر كەمترە لە پێویستیەكانی هەروەك ئەوەی لە راپۆرتەكانی بانكی نێودەوڵەتی و سندوقی نێودەوڵەتیشدا دووپات كراوەتەوە.
* سەبارەت بە دەستتێوەردانی هەرێمی لەناو خۆی عێراق كە ئاماژەت پێدا، هەروەها ئێستا كە خاكێكی زۆری كوردستان داگیركراوە و میلیشیاكانی حەشدی شەعبی لەوێ بوونیان هەیە، لەم دۆخەدا چۆن هەڵبژاردنێكی پاك و پێگەرد بەڕێوە دەچێت؟ ئایا مەترسیی ئەوە نییە كورد لەدوای هەڵبژاردنەكان بە ژمارەیەكی كەمتر لە كورسی و پێگەیەكی لاوازەوە بگەڕێتەوە بەغدا؟

- ئومێد دەكەم خەڵكی كوردستان هەمووی ئەو مافە دەستووری و یاساییەی خۆی جێبەجێ بكات و لە پرۆسەی هەڵبژاردنەكاندا بەشدار بن، چونكە هەر چوار ساڵ جارێك لەم پرۆسە دیموكراسییەدا هاووڵاتی خۆی دەبێت بە حاكم و بە حەكەم تاوەكو بتوانێت بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی بدات و بڕیار لە چوار ساڵی داهاتوی خۆی بدات، واتە لە رێگەی ئەم دەنگدانەوە هاووڵاتیان دەتوانن كاریگەری دروست بكەن لەسەر بارودۆخی ژیان و گوزەرانیان، بەتایبەتی لەناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم كە بۆ كورد ئەم ناوچانە بابەتێكی رۆحی و هەستیارە و دۆزێكی زۆر گرنگی هەیە، هەر لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە رووبارێك لەخوێنی لەپێناو ئەم ناوچانە بەخشیوە، راستە بەهۆی ئەو بارودۆخە سیاسییەی كە روویاندا وەك كورد لەو ناوچانەدا تووشی دۆخێكی نائاسایی و ناسرووشتی بووین، لەئەنجامدا بەشێكی زۆری ئەو ناوچانە كەوتنەوە ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵی، دوای ئەوەی پێشمەرگە و هێزە چەكدارەكانی تری كوردی كە بەشێكیان سەر بەوەزارەتی ناوخۆی كوردستان بوون بە هەزاران قوربانییان بۆی داوە، لەم پێناوەدا گرنگە هاووڵاتیانی كوردستانی بەشدارییەكی ئەكتیڤیان هەبێت بۆ ئەوەی كورد سەنگ و قورسایی خۆیان نیشان بدەن، چونكە ئەم دەنگانە دەبنە پێوەرێك لە ناوخۆی عێراق و لە رووی نێودەوڵەتیشەوە نیشانی دەدەین كە رۆڵ و سەنگ و پێگەی كورد چەند بەهێزە لەم ناوچانە.

* لەدوای رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەرو هاتنی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی بۆ كەركووك بەشێكی زۆری كێڵگە و چاڵەكانی نەوت كەوتنە ژێر كۆنتڕۆڵی ئەوانەوە، تەنانەت بەشێكی زۆری نەوتەكەی بە نرخێكی زۆر كەم بە ئێران دەفرۆشرێت و داهاتەكەی بۆ بەهێزكردنی میلیشیاكانی حەشد دەچێت، ئایا ئێوە وەكو پەرلەمانتارانی كورد لەبەغدا لەسەر ئەم بەتاڵانبردنی نەوتە هیچ دۆسێیەكتان جووڵاندووە؟
- لەدۆسێی نەوتی كەركووكدا وڵاتانی هەرێمی و نێودەوڵەتی رۆڵیان تێدا هەیە، بەپێی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستدایە بەشێكی ئەم نەوتە بە شێوازی جۆراوجۆر و بۆ سوودی هەندێ لایەن رەوانەی هەندێ لە وڵاتانی دراوسێی عێراق دەكرێت. كە دەبێت هەموو ئەمانە چارەسەر بكرێت، ئومێدیش دەكەین كە لەگەڵ بەرەوپێشچوونی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و عێراق ئەوا پرسی پەیوەست بە دارایی و ئابووری پێشكەوتنی تێدا بەدی بێت، بەتایبەتی لە دوای هەڵبژاردنەكان. چونكە ئێستا بەهۆی راگرتنی نەوتی كەركووك و رەوانەنەكردنی بۆ بەندەری جیهان، عێراق لە ساڵێكدا نزیكەی (6 بۆ 7) ملیار دۆلار زیانی پێدەگات، بۆیە باشترە نەوتی كەركووك لە رێی كوردستانەوە هەناردە بكرێت، زۆریش گرنگە رێككەوتن بكرێت لەو بارەیەوە، بۆ ئەوەی هەم قازانجی دارایی هەبێت بۆ هەرێمی كوردستان و هەم حكومەتی عێراقیش سوود لە هەناردەكردنی نەوتەكە وەربگرێت.