پسپۆڕانی ئاییی كێشە و ململانێی نێوان شیعە و سوننە بۆ سەردەمی دوای كۆچی پێغەمبەر (د.خ) و پرسی و خەلافەت دەگێڕنەوە، كە چەندین شەڕی خوێناوی لێكەوتووەتەوە و تا ئێستاشی لەگەڵ بێت، ناكۆكی و گرژییەكانی نێوان ئەو دوو مەزهەبە لە قۆناغی جیا و بە ئاستی جیاواز بەردەوام بووە، زەقبوونەوەشی بە دامەزرانی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە گرێ دەدەن. پرسی ئەو ململانێیە دێرینە و دەستڕۆیشتوویی و باڵادەستیی ئێران لە عێراق و رۆڵی ئەمریكا لەو بواردەدا، هەروەها پێشێلكردنی دەستووری فیدڕاڵی و بەكارهێنانی میلیشیا و هێزی سەربازی لە دژی هەرێمی كوردستان و راپەڕین و خۆپیشاندانەكانی ئەم دواییەی ئێران و چەند پرسێكی هەنووكەیی، تەوەرەكانی ئەم دیمانەیەی گۆڤاری گوڵان لەگەڵ د.محەمەد شەریف پسپۆڕ لە شەریعەت و یاسا پێكدەهێنن.

راستە ئێمە ئێستا خاوەن دەوڵەت نین، بەڵام هێشتا دۆستێكی باشمان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هەیە و گرنگە دڵی دۆستەكانمان رابگرین

دەبێت سوپاسی سەركردایەتیی سیاسی و ئەو حزبە سیاسییانەی خۆمان بكەین كە لە كوردستاندا دەسەڵاتیان هەبووەو رێگەیان نەداوە مەزهەبگەرایی بڵاوببێتەوە و پەرەبسێنێت



* وەك ئێستا دەیبینین، پێناچێت ململانێی نێوان شیعە و سوننە بە ئاسانی كۆتایی بێت، پرسیار ئەوەیە ئایا كێشەی سەرەكیی نێوان هەردوو مەزهەبی شیعە و سوننە چییە؟
- كێشەی نێوان شیعە و سوننە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای كۆچی دوایی پێغەمبەر ( د.خ)، لەبەر ئەوەی موسڵمانان بوونە دوو بەش، بەشێكیان پێیان باش بوو كە ئیمامی عەلی (خ.ل) ببێتە خەلیفە، ئەمەش لەسەر ئەو بنەمایەی لە هەمووان نزیكترە لە پێغەمبەر (د.خ)، بەڵام رای ئەمە لەلایەن زۆرینەی موسڵمانانەوە لەبەر چەندین هۆكار رەتكرایەوە، لەوانە:
1- ئیمامی عەلی (خ.ل) گەنج بوو، عەرەبەكانیش رازی نەدەبوون گەنجێك ببێتە سەرۆكیان.

2- بەشێكی زۆری ئەو موسڵمانانەش كە تازە ببوونە موسڵمان، باوك و كەسوكاریان لەشەڕی بەدر بە دەستی ئیمامی عەلی (خ.ل) كوژرا بوون، بۆیە ئەوانیش ئیمامی عەلی-یان رەتدەكردەوە.
3- بەهێزیی كەسایەتیی ئەبوبەكری سەدیق و عومەری كوڕی خەتاب كە هەردووكیان خاوەنی كەسایەتییەكی بەهێز بوون.
ئەم خاڵانە بوونە هۆكاری ئەوەی كە ئیمامی ئەبوبەكر (خ.ل) بكرێتە خەلیفە و دوای ئەویش ئیمامی عومەری كوڕی خەتاب (خ.ل)، تەنانەت ئیمامی عەلی لەگەڵ ئەوەی ئیمامی ئەبوبەكری قبووڵ بوو، بەڵام لە ناخدا پێی خۆش بوو خۆی ببێتە خەلیفە، لە سەردەمی هەردوو خەلافەتی ئەبوبەكر و عومەردا، ئیمامی عەلی وەزیر بووە، بۆیە ئەم پرسە مایەوە هەتا ئیمامی عوسمانی كوڕی عەفان وەك خەلیفەی سێیەمی موسڵمانان كوژراو پاشان ئیمامی عەلی بووە خلیفەی چوارەمی موسڵمانان.


* كەواتە كێشەكە لە بوونی ئیمامی عەلی (خ.ل) بە خەلیفە دەستی پێكرد؟
- بەڵێ، كاتێك ئیمامی عەلی بووە خەلیفە، ئەمەوییەكان لە دیمەشق بە سەرۆكایەتی مەعاویە بەیعەتیان بە ئیمامی عەلی نەدا، بۆیە لەو كاتەوە كێشە لەنێوان گرووپەكەی ئیمامی عەلی و ئەمەوییەكان دروست بوو، ئەوجا ئەم كێشەیە وەك كێشەی خێڵایەتی لێهات، پاشان لەسەردەمی ئیمامی جەعفەری سادقەوە كە یەكێكە لە ئیمامەكانی شیعە، بۆتە مەزهەب، بەم مەزهەبەش دەگوترا (مەزهەبی ئەهلی بەیت)، هەروەك چۆن لە سوننەشدا مەزهەبەكانی (شافعی و حەنەفی و. هتد) هەیە، شیعەش مەزهەبی ئەهلی بەیتی هەیە، ئەم مەزهەبە بەرەو پێشەوە چووە و بەردەوام و هەتا ئێستا وەك قوتابخانەی شیعە لە هەموو سەردەمەكان هەبووە.
* كەواتە دەتوانین بڵێین، دەركەوتنی مەزهەبی شیعە لە شەهیدكردنی ئیمام حوسێن (خ.ل) دەست پێدەكات؟
- ئەو شەڕەی ئیمامی حوسێنی تێدا كوژراوە، پەیوەندی بە سوننە و شیعەوە نەبووە، بەڵكو ئەو شەڕە شەڕێكی سیاسی بووە، دژی زەیدی كوڕی مەعاویە و مەبەست لێی گۆڕانكاری بووە، ئیمامی حوسێن بانگەشەی بۆ ئەوە دەكرد، كە زەید ئایینەكەی باپیری ئەوی گۆڕیوە، دادپەروەری نییە و ماف خوراوە، بۆیە ئیمامی حوسێن شۆڕشێكی بەرپاكرد، بۆ ئەوەی ئایینەكە بگێڕێتەوە بۆ ماف و دادپەروەری، بەڵام ئەوە بوو شەڕ دروست بوو، پاشان كوشتیان، راستە لەو كاتەوە ئەو فیتنەیە دروست بووە، بەڵام ئەم پرسە كۆتایی هاتبوو، لەبەر ئەوەی شیعە 12 ئیمامی هەیە، لەدوای ئەم 12 ئیمامەوە گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی دەبێت چاوەڕێی ئیمامی مەهدی بكەن و هەتا ئەو پەیدا نەبێت، شیعە دەوڵەتی نابێت، ئەوجا لەبەر ئەوەی مەزهەبی شیعە لە چاوەڕوانیی ئیمامی مەهدیدا شەڕی دەسەڵاتی نەكردووە، ئەوا هەرگیز شیعە جێگەی مەترسی نەبووە، بەڵام كاتێك ئایەتوڵا خومەینی لە ئێران هەڵات و لەشەستەكانی سەدەی رابردوو هاتە عێراق، بیرۆكەیەكی تازەی داهێنا، بەوەی چۆن دەبێت هەتا هەتایە شیعە چاوەڕێی ئیمامی مەهدی بكات و دەوڵەتی نەبێت، بۆیە بیرۆكەی (ویلایەتی فەقیهی) داهێنا، ئەمەش مانای ئەوەیە (فەقیه) جێگەی ئیمام دەگرێتەوە و خۆیشی كردە (وەلی فەقیه)، واتە دەبێتە جێنشینی ئیمامی مەهدی، لە ئێستاشدا عەلی خامەنەئی كە وەلی فەقیهە، مانای ئەوەیە لە جێگەی ئیمامی مەهدیە، ئەم بیرۆكەیە حیلەیەكی شەرعی بوو بۆ ئەوەی شیعە دەوڵەت دروست بكەن، بە كردەوەش خومەینی توانی ئەم بیرۆكەیەی خۆی سەربخات و شای ئێران لاببات و كۆماری ئیسلامیی ئێران دابمەزرێنێت.
* ئایا بیرۆكەی (ویلایەتی فەقیه) تەنیا بۆ شیعەی فارس و ئێرانە، یان شیعەی عێراق و وڵاتەكانی دیكەش دەگرێتەوە؟
- بێگومان بیرۆكەی (ویلایەتی فەقیه) بۆ هەموو شیعەی جیهانەو لەسەرەتادا بەشی هەرە زۆری شیعەی عێراقیش پشتگیرییان لەم بیرۆكەیە كرد، بۆیە سەدام حوسێن جیا لەوەی خومەینی لە عێراق دەركرد، لەهەمانكاتدا هەر مەرجەعێكی شیعی لە عێراقدا هەوڵی بۆ دامەزراندنی ویلایەتی فەقیه بدایە، یان گومانی ئەوەی لێ بكردایە كە هەوڵی بۆ دەدات، دەیگرت و لە سێدارەی دەدا، لەدوای دامەزراندنی كۆماری ئیسلامیی ئێرانیشەوە، بێگومان دروشمی سەرەكیی شۆڕشی ئیسلامی ئەوە بووە كە ئەو شۆڕشە هەناردەی هەموو ئەو ناوچانە بكات كە شیعەی لێیە، دیارە نزیكترین شوێنیش عێراقە، بۆیە ئێران هەوڵدەدات ئەزموونی ویلایەتی فەقیهی تێدا دووبارە بكاتەوە، دوای عێراقیش هەوڵیداوە لە لوبنان و دەوڵەتانی كەنداویش بڵاوی بكاتەوە.
* ئایا كۆماری ئیسلامیی ئێران هەوڵینەداوە، فیكری شیعەگەرایی (ویلایەتی فەقیه) لە كوردستانی باشوور بڵاو بكاتەوە؟
- من بەش بەحاڵی خۆم سەبارەت بەم پرسە، هەموو جارێك گوتوومە كە دەبێت ئێمە سوپاسی ئەو سەركردایەتییە سیاسییە و ئەو حزبە سیاسییانەی خۆمان بكەین كە لە كوردستاندا دەسەڵاتیان هەبووە و رێگەیان نەداوە مەزهەبگەرایی بڵاوببێتەوە و پەرەبسێنێت، راستە حزبە كوردستانییەكان دۆستی كۆماری ئیسلامی ئێران بوون، بەڵام بواری ئەوەیان نەداوە باڵی شیعەگەرایی لە كوردستان بەگشتی و لە هەولێر بەتایبەتی بڵاو ببێتەوە، ئەگەر بەراوردێك لەنێوان كوردستان و لوبنان بكەین، ئەوا بە راشكاوی دەبینین كە بەهۆی بڵاوكردنەوەی رەوتی شیعەگەرایی ئێران، نیوەی زیاتری لوبنانیان كردۆتە شیعە، لە ئەفریقیا زانكۆی شیعەیان دامەزراند و هەوڵیاندا لە میسر و جەزائیر و دەوڵەتانی باكووری ئەفریقیا ئەم فیكرە بڵاوبكەنەوە، ئەوجا لەبەر ئەوەی فیكری شیعەگەرایی (ویلایەتی فەقیه) لە ئایین تێدەپەڕێت و دەبێتە فیكرێكی سیاسی، ئەوا هەر كەس و لایەنێك تێكەڵی ئەو فیكرە بێت، دەبێتە پاشكۆی سیستمی ویلایەتی فەقیه كە سەرچاوەكەی ئێرانە، ئێستاش ئەگەر سەیری ئەو حزبانە بكەین وەك حزبوڵای لوبنانی و بەشێك لە میلیشیاكانی حەشدی شەعبی لە عێراق، دەبینین ئەمانە لە ئایین تێپەڕیون و بوون بە حزبێكی سیاسی.
* ئاشكرایە ئەو شیعانەی ئێستا لە بەغدا لە دەسەڵاتدان، پێشتر بەشێك بوون لە ئۆپۆزسیۆنی عێراقی، دیارە بەشی زۆری حزبە شیعەكانی عێراق پێش رووخانی سەدام حوسێن، هەموویان هاوپەیمانی ئێران بوون، ئایا چۆن بەوە رازی بوون، دوای رووخانی سەدام حوسێن دەوڵەتێكی مەدەنی بونیاد بنێن و كۆمارێكی ئیسلامی هاوشێوەی ئێران رانەگەیەنن؟
- لە ساڵی 2000، واتە 3 ساڵ پێش ئەوەی رژێمی سەدام حوسێن بڕووخێندرێت، لایەنە شیعیەكانی ناو ئۆپۆزسیۆنی عێراقی وەك (ئەحمەد چەلەبی، محەمەد باقر ئەلحەكیم، عەبدولعەزیز حەكیم، د.ئیبراهیم جەعفەری، موەفەق رەبیعی و. هتد) بەیانێكیان بەناونیشانی (ئیعلانی شیعە) دەركرد، ئەوكات كە من چووم بۆ لەندەن، د.مونزر فەزل كۆپیەكی ئەو ئیعلانەی دامێ، لەو ئیعلانەدا بێجگە لە لامەركەزی هیچ شتێكی دیكەیان بە كوردستان رەوا نەبینی بوو، هەر ئەوكات و لەسەر ئەو ئیعلانە بە شەش بەش لە رۆژنامەی (ئەلزەمانی لەندەنی) وڵامم دانەوە و بۆم نووسیبوون: ئێمە وەك كورد دەزانین ئێوەی شیعە چیتان بەسەردا هاتووە و چەند نەهامەتیتان بینیوە، بۆیە مافی خۆتانە داوای سڕینەوەی مەزڵوومییەتی خۆتان بكەن، بەڵام كورد زۆر لە ئێوە مەزڵوومتر بووە، بۆیە ئەو مافەتان نییە گەلێك مافی چارەی خۆنووسینی هەبێت، ئێوە فیدڕاڵییەتی پێ رەوا نەبینن. مەبەستم لەم گێڕانەوەیە ئەوەیە كە لایەنە سیاسییەكانی شیعەی عێراق، پێش ئەوەی بگەنە دەسەڵات، ئەوەی ئێستا دەیكەن، بە نووسراو هەیە و لەبەردەستە، بەڵام كە سەدام رووخا، بارودۆخەكە جیاواز بوو، ئەمریكا خۆی چاودێری لەسەر نووسینەوەی دەستووری عێراقی لە 2005 دەكرد، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە ناتوانرێت عێراق بە یەكەوە بهێڵدرێتەوە ئەگەر عێراقێكی دیموكراتی و فیدڕاڵی نەبێت. دیارە مەبەست لە دیموكراتی بۆ ئەوە بوو كە هاووڵاتیانی عێراق هەموویان یەكسان بن، جەختكردنەوە لەسەر فیدڕاڵییەتیش بۆ ئەوە بوو كە لەناو پێكهاتەكانی عێراق بەتایبەتی (كوردو شیعەو سوننە) یەكسانی هەبێت و بە رێگەی كەمینە و زۆرینەی دیموكراتی مافەكانیان پێشێل نەكرێت.
* هێماتان بۆ ئەوە كرد كە دەستووری 2005 بە چاودێریی ئەمریكا وەك باشترین چارەسەر بۆ كێشەكانی عێراق نووسرایەوە، بەڵام ئێستا حكومەتی عەبادی بەو دەستوورە دەیەوێت كوردستان لەناو بەرێت؟
- دەستووری 2005 هەموو كێشەكانی عێراقی دەستنیشان كردووە و میكانیزمیشی بۆ داناوە كە چۆن چارەسەر دەكرێت، بەڵام بەداخەوە ئەم دەستوورە جێبەجێ نەكرا، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو چۆن داڕشتنەكەی پێویستی بە چاودێریی نێودەوڵەتی بوو، بەهەمان شێوە دەبوو جێبەجێكردنەكەشی لە ژێر چاودێریی نێودەوڵەتی بوایە، بەڵام كە ئەمریكا نییەتی خۆی بۆ كشانەوەی هێزەكانی لە عێراق راگەیاند، واتە چەند ساڵێك پێش ئەوەی ئەمریكا بە كردەیی هێزەكانی بكشێنێتەوە، ئیدی بە تەواوەتی چاودێری جێبەجێكردنی دەستوورەكەی نەكردو بوار بۆ لایەنە شیعیەكانی عێراق دروست بوو بۆ ئەوەی بەرەو شیعەگەرایی هەنگاو هەڵبگرن و رۆحی دەستوورەكە بەتاڵ بكەنەوە، لەگەڵ ئەوەی دەستووری عێراقیش بواری بە جۆرێك لە شیعەگەرایی داوە، بەڵام ماددەیەكی تێدا نییە كە بوار بە شیعە بدات بە تەواوەتی باڵادەست بێت و سیاسەتی عێراق بە تەواوەتی بگۆڕێت بۆ شیعەگەرایی، بەڵام كە ئەمریكا چاوپۆشی لە زۆر شت كرد، ئیدی زەمینەكە لەبار بوو بۆ شیعەگەرایی و دروستكردنی میلیشیای چەكداری شیعە و ئەوەی دوای دەركەوتنی داعش ناویان لێنا حەشدی شەعبی، ئەم حەشدە پێش ئەوەی داعشیش دەربكەوێت بەشێكی زۆر دروستكرابوو، هەر بۆ نموونە لەساڵانی 2008و 2009 ئەو كاتەی ئەمریكا رایگەیاند لەگەڵ عێراق رێككەوتن دەكات بۆ ئەوەی بكشێتەوە، ئەوە بوو نوری مالیكی هێزی بەرەو خانەقین جووڵاند، رۆژێكیان لە پەرلەمانی عێراق لەگەڵ حەیدەر عەبادی كە ئەوكات سەرۆكی لیژنەی ئابووری و دارایی بوو لە پەرلەمان پێكەوە قسەمان كرد، ئەو بە منی گوت: تۆ بیرمەندی، منیش پێمگوت: تۆش بیرمەندی، بۆ نایێیت پێكەوە موناقەشەیەكی فیكری بكەین؟ لەو دانیشتنە پێمگوت: ئەو سیاسەتەی دەستان پێكردووە و پیادەی دەكەن بەرامبەر بەكورد، بە دیدی ئێمە هیچ جیاوازییەكی لەگەڵ سیاسەتی سەدام حوسێن نییە بەرامبەر بە ئێمە، بۆیە باشترە نوری مالیكی تێبگەیەنیت و لەو سیاسەتە دوور بكەنەوە، لەبەر ئەوەی دۆستایەتی كورد لە دەست دەدەن. من چاوەڕێی ئەوەم دەكرد، د.حەیدەر عەبادی هەوڵێك بدات كە بارەكە راست بكاتەوە، بەڵام دوای ئەو دانیشتنە مەرحەباشی لێ نەدەكرم، لەو كاتەوە بۆم دەركەوت كە هیچ جیاوازییەك لە بیركردنەوەی عەبادی و مالیكی نییە.
* دیارە هەندێك جار ئاماژە بەوە دەكرێت كە لە مەزهەبی شیعەدا (التقیة) هەیە، ئەمەش بەو مانایەی دەكرێت ئەمڕۆ شتێك بڵێت و سبەی لێی پەشێمان ببێتەوە، یان پێچەوانەكەی بكەن، ئایا بە راستی ئەمە لە مەزهەبی شیعەدا هەیە؟
- بەڵێ (التقیة) لە مەزهەبی شیعەدا هەیە، بەڵام (التقیة) وەك دەڵێن لەسەردەمی ئیمام جەعفەر سادق هەبووە، كە من پێموایە راست نییە، پرسەكە زیاتر (التقیة)ی ئایینییە، نەك سیاسی و مامەڵەكردن، ئەمەش واتە كەسێك بەهۆی مەزهەبەكەیەوە دوچاری مەترسی دەبێتەوە، ئەگەر لێیان پرسی تۆ سەر بەو مەزهەبەی، ئەگەر بۆ خۆپاراستن گوتی نەخێر، من سەر بەو مەزهەبە نیم، بەمە گوناهبار نابێت، بێگومان ئەمە لە هەموو شوێنێك هەیە و منیش گیانم لە مەترسیدا بێت، دەڵێم من ئەو كەسە نیم، بەڵام ئەم (التقیة) بگوازرێتەوە بۆ سیاسەت و مامەڵەكردن، ئەمە دەبێتە درۆكردن و جائز نییە، هەر ئەم درۆكردنەشە كە متمانەی لە نێوان كورد و شیعە نەهێشتووە، ئەوەی لە هەمووی سەیرترە ئەوەیە كە ئێستا لایەنە شیعیەكان داوای جێبەجێكردنی دەستوورەكە دەكەن، لە كاتێكدا هەر خۆیان دەستوورەكەیان لە رۆحەكەی بەتاڵ كردۆتەوە، چەند ماددەیەك كە لەبەرژەوەندی خۆیانە دەیانەوێت بیسەپێنن و ئەوی دیكەی پشتگوێ دەخەن.
* ئایا ئەوەی داوای دەكەن لە كوردستان وەك رادەستكردنەوەی پاراستنی دەروازە سنوورییەكان و فڕۆكەخانەكان، دەستوورییە؟ ئایا ئەوانە ناكەونە چوارچێوەی دەسەڵاتەكانی حكومەتی فیدڕاڵی؟
- ئەوەی ئێستا حكومەتی عەبادی داوای دەكات كە دەبێت دەروازە سنوورییەكان لە ژێر دەسەڵاتی فیدڕاڵی بێت، ئەمە هەڵەیەو وا نییە، حكومەتی كوردستانیش وەڵامدانەوەی هەبووە بەوەی كە ئەم مەسەلەیە لە دەستووردا بەو شێوەیە نییە، بۆیە لێرەدا دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەوەی ئایا دەستوورەكە چۆن باسی هەرێمی كوردستان دەكات؟ لە دەستووردا هاتووە هەرچی تایبەتمەندی هەرێمە مافی خۆیەتی بە پۆلیس و ئاسایشەوە، ئەمەش واتە دەبێت ئاسایشی ناوخۆی كوردستان، پۆلیس و ئاسایشی كوردستان بیپارێزێت، سەبارەت بە ئاسایشی سنوورەكانیش، بێگومان لە دەستووردا هێزی پێشمەرگە (گاردی پاسەوانیی هەرێمە) ئەی كەواتە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان ئەركی سەرشانی پێشمەرگەیە، بۆ ئەمەش قاعیدەیەكی یاسایی هەیە كە دەڵێت: (تایبەت، گشتی سنووردار دەكات. الخاص یقید العام)، سەبارەت بە عێراق كە حاڵە گشتییەكە (العام)یە، ئەوە ئیشی خۆی دەكات كە ئەركی پاراستنی سنوورەكانی عێراقە بەگشتی، بەڵام كە هاتە سەر تایبەتەكە (الخاص) كە هەرێمی كوردستانە و بە دەستوور پێشمەرگە گاردی هەرێمەو بەشێكیشە لە سیستمی بەرگری عێراق، ئەوا لەم حاڵەتەدا بوارە گشتییەكە كاری خۆی دەكات، بەڵام گەیشتە سەر بارە تایبەتەكە ئەوە رادەوەستێت و نابێت دەستێوەردان بكات، ئەم پرسە پەیوەندی بە یاساوە هەیە و زۆر بواری دیكەش دەگرێتەوە، بۆ نموونە هەموو فەرمانبەرانی وڵات یاسایەكی گشتییان هەیە بەناوی (یاسای خزمەتی مەدەنی) ئەمە گشتییەكەیە، بەڵام هەر پیشەیەكیش بەپێی تایبەتمەندیی خۆی یاسای تایبەتی خۆی هەیە، وەك یاساكانی بواری (پزیشكی، پارێزەر، رۆژنامەنووسان و. هتد)، بێگومان لەو بوارانەی كە گشتییە بۆ هەموو فەرمانبەران ئەوا یاسا گشتییەكە كاری خۆی دەكات، بەڵام كە هاتە سەر تایبەتمەندیی هەر پیشەیەك، ئەوا یاسا گشتییەكە دەستێوەردان ناكات و بە یاسا تایبەتەكە كارە بەڕێوە دەچێت.
* كەواتە بەپێی ئەم شرۆڤەیەتان، ئەوان دەیانەوێت فیدڕاڵییەت بگۆڕن بۆ لامەركەزییەت، ئایا جیاوازی نێوان فیدڕاڵییەت و لامەركەزییەت چییە؟
- جیاوازی نێوان لامەركەزییەت و ئۆتۆنۆمی لەگەڵ فیدڕاڵییەت زۆرە، لە حاڵەتی فیدڕاڵیدا، هەرێمی فیدڕاڵی تەنیا پەیوەندی لەگەڵ دەستووری ئەو وڵاتە هەیە و بەهیچ شێوەیەك پەیوەندی بە حكومەتی ناوەندییەوە نییە، پەرلەمانی فیدڕاڵیش هەر یاسایەك دەربكات بە نیسیەت ئەو هەرێمەوە، هیچ بایەخێكی نییە، هەوڵی ئەوان بۆ خاڵیكردنەوەی ناوەرۆكی فیدڕاڵی لەوەدایە، ئەوان ماوەی ساڵێك خەریكی ئەوە بوون كە یاسایەك دەربكەن بەناوی ( یاسای دەروازە سنوورییەكان) و ئێستا دەڵێن دەبێت هەرێم بەو یاسایە مامەڵە بكات، ئەم یاسایە بۆ كوردستان هیچ بایەخێكی نییە و ئێستا كوردستان دەتوانێت داوای رەتكردنەوەی ئەو یاسایە بكات، یان داوابكات هەموار بكرێتەوە، ئەمەش لەسەر بنەمای دەستوورەكە كە دەبێت رەچاوی باری گشتی و تایبەتی بكرێت، هەر بۆ نموونە پەرلەمانی عێراق ناتوانێت یاسایەك دەربكات بڵێت ئەمە یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵییە و دەبێت كوردستان بەو یاسایە كاربكات، ئەمەش لەبەر ئەوەیە دەستوور ئەو مافەیان پێنادات. حكومەتی فیدڕاڵی كۆمەڵێك دەسەڵاتی سنوورداری هەیە، كوردستان رێزی لەو دەسەڵاتانە گرتووە و پابەندە پێوەی، لەو چەند دەسەڵاتە سنووردارە بترازێ، هەرچیەكی دیكە داوابكەن، پێشێلكردنی دەستوورەكەیە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە لەو دەستوورە تایبەتمەندی سنووردار (الاختصاصات الحصریە) و تایبەتمەندی هاوبەش (الاختصاصات المشتركە) هەیە، ئەگەر ئەم دوو تایبەتمەندییە لێك جیا نەكرێتەوە، مانای پێشێلكردنی دەستوورەكەیە، نەك جێبەجێكردنی دەستوورەكە. بۆیە لە ئێستادا پێشێلكردنی دەستووریان گەیاندۆتە لوتكە، بەڵام لێرەوە بۆیان ناچێتە سەر و بارودۆخەكە پێچەوانە دەبێتەوە.
* ئەگەر بگەڕیێنەوە سەر سیاسەتی شیعەگەرایی، ئایا ئەم سیاسەتەی ئێستا عەرەبی شیعەی عێراق پیادەی دەكات، دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراق دەگۆڕێت بۆ كۆماری ئیسلامیی عێراق بە هاوشێوەی ئێران؟
- سیاسەتی ویلایەتی فەقیه، وەك سوننە نییە كە ئیجتیهاد داخراو بێت، لەوێ ئیجتیهاد كراوەیە، هەر بۆ نموونە لەسەردەمی ئایەتوڵا خومەینی، شەریعەتمەداری رایەكی جیاوازی لەسەر ویلایەتی فەقیه هەبوو، هەروەها حوسێنی مونتەزریش بەهەمان شێوە، لە عێراقیشدا سیستانی دژی ویلایەتی فەقیه-ە، هەروەها هەموو عەرەبی شیعەی باشوور پاشكۆی ئێران نین، ئەوانەی پاشكۆی ئێرانن، بریتین لە بەشێك لە میلیشیا چەكدارەكانی شیعە و ئەوانیش كەمینەن، بۆیە شیعەی عێراق خۆیان بە عەرەب دەزانن و بە شیعەی ئێران دەڵێن شیعەی سەفەوی، واتە خۆیان بە فارس دەزانن، بەڵام شیعەی عەرەبیش دەیەوێت وەك نەتەوە عەرەب بێت و وەك ئایین مەزهەبی شیعە بێت.
* لەماوەی رابردوو و بە شێوەیەكی چاوەڕواننەكراو خۆپیشاندانێكی فراوان شارەكانی ئێرانی گرتەوە، هەندێك دەڵێن بەشێكی پەیوەندی بە دەستێوەردانەكانی ئێرانەوە هەیە لە عێراق و لوبنان و سووریا و شوێنەكانی دیكە، لەو بارەوە راتان چییە؟
- من بەلامەوە سەیرە گەلانی ئێران بە گشتی و فارسەكەی بەتایبەتی ماوەی نزیكەی 40 ساڵە لە حكومەتی ئێران بێدەنگن، گەلانی ئێران پێشكەوتوون و خاوەنی شارستانیەتی زیاتر لە سێ هەزار ساڵن، هەموو شوێنێكی رۆژهەڵات، شوێنەواری ئەوانی لێیە، بۆیە ئەمجارەیان شۆڕشەكەیان لە شۆڕشی ئایینی جیاكردۆتەوەو ناویان لێناوە شۆڕشی برسی و چەوساوەكان، كە بوارەكانی كۆمەڵایەتی و ئابووری دەگرێتەوە و داوادەكەن پارەی گەل و سامانی گشتی نەبەن و لە شوێنی دیكە بۆ مەبەستی فراوانخوازی بە فیڕۆی نەدەن، بەشێوەیەكی گشتی خۆپیشاندانەكانی ئەمجارە پیشانیداین كە ئەم خۆپیشاندانە جیاوازە لە خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2009، هەروەها ئەوانەی خۆپیشاندانیش دەكەن، هەتا ئەگەر شیعەش بن، بەڵام ئەو شیعانە نین كە شیعەگەرایی دەكەن و لەخۆیان دەدەن، بۆیە ئەمەش پێمان دەڵێت ئەگەر لە ئێراندا ئەوانەی شیعەگەرایی دەكەن و لە خۆیان دەدەن، ژمارەیان یەك ملیۆنیش بێت، ئەوا ژمارەی خەڵكی ناڕازای نزیكەی 80 ملیۆن كەس دەبێت.
* ئیدارەی ئێستای ئەمریكا هۆكاری هەژموون و باڵادەستیی ئێستای ئێران دەگێڕێتەوە بۆ سیاسەتە هەڵەكانی ئۆباما، ئایا لەو بڕوایەدایت كە سیاسەتەكانی ئۆباما هاندان بوونە بۆ باڵادەستیی شیعەو ئێران لە دژی سوننە؟
- من دەمێكە ئەو قەناعەتەم لا دروست بووە كە باراك ئۆبامای سەرۆكی پێشووی ئەمریكا فاكتەرێكی گرنگ و سەرەكی بووە بۆ شیعەگەرایی، زۆر جار ئەوەم گوتووە، كە دەڵێن باراك ئۆباما بە رەچەڵەك ئیسلام بووە، ئەوا زۆر لەوە دەچێت كە ئیسلامێكی شیعە بووبێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لە هەردوو ئیدارەی ئۆبامادا، ئێران هەرچی كرد، ئەو چاوپۆشی لێكرد و هیچ حەساسییەتی لەگەڵ سیاسەتی شیعەگەرایی نەبووە، پێش ئەم خۆپیشاندانانە من زۆر دڵتەنگ بووم بۆ ئەو بارودۆخەی بەسەر كوردستاندا هات بەهۆی ریفراندۆمەوە كە مافێكی رەوای خۆمانە، بەڵام لە ئێستاوە ئومێدێك دروست بووە كە ئێمە دەچینەوە باری ئاسایی خۆمان، ئەمەش لەسەر ئەو بنەمایە دەڵێم، ئەم خۆپیشاندانانەی ئێران وەرچەرخانێك دروست دەكەن كە ئیدی ئێران بەو ئاستە دەستكراوە نابێت كە بتوانێت لەدەرەوەی سنوورەكانی هەرچی بیەوێت بیكات، لەمەش زیاتر سنووری بۆ دادەنرێت.
* ئەی سەبارەت بە جیهانی سوننە، ئایا سعودیە یان توركیا دەتوانن سەركردایەتی بكەن؟
- كێشەی جیهانی ئیسلامی (سوننە) ئەوەیە كە وڵاتێك نییە سەركردایەتی بكات، ئێمە پێمانوابوو ئەردۆگان بتوانێت سەركردایەتی جیهانی ئیسلامی بكات و لە هەر شوێنێك زوڵم لە موسڵمانانی (سوننە) كرا، ئەو بەرگرییان لێ بكات، بەڵام بەداخەوە وا دەرنەچوو، بەتایبەتی ئەوەی لە 16ی ئۆكتۆبەر بەسەر كوردا هات، هەڵوێستی توركیا باش نەبوو، لەمەش زیاتر زەرەرمەندی سەرەكی خودی توركیا بوو، هەروەها لە عێراقدا سوننە بە كورد و عەرەبەوە شكستیان بەسەردا هات و لە كەركووكیش ئەوەی ئەو بەنیاز بوو كە توركمان باڵادەست بێت، بەڵام ئێستا هەتا ئەگەر توركمانیش باڵادەست بێت، توركمانی شیعە دەبێت، نەك سوننە، بۆیە پێدەچێت لە ئێستا سعودیە لە پێگەیەكدا بێت بتوانێت رۆڵی ئەو سەركردایەتییە بگێڕێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئێستا لە سعودیە شۆڕشێك دەستی پێكردووە، ئەم شۆڕشەی سعودیە لەگەڵ ئەوەی ئێران جیاوازە، لەبەر ئەوەی سعودیە لە دوو لق پێكهاتووە، یەكەمیان (ئال سعود) دووەمیان (ئال شیخ)، یەكەمیان بنەماڵەی پادشایەو دووەمیان ئایینە كە وەهابییەتە، ئێستا پادشا هیچ رۆڵێكی بۆ وەهابییەت نەهێشتووە، بەڵام دژایەتیشیان ناكات، واتە وەهابییەكان كاری خۆیان دەكەن، بەڵام ئەگەر دژی شارستانییەت و مەدەنیبوون وەستانەوە، ئەوا رێگریان لێدەكرێت و بواریان پێ نادرێت، ئەمە زەمینەی وەرچەرخانێك دروست دەكات كە سعودیە شایستەی ئەوە بێت سەركردایەتی بكات، بەڵام توركیا مەزندەی ئەوەی لێ دەكرێت شۆڕشێكی هاوشێوەی ئێرانی بەسەردا بێت.
* لە دوماهیدا ئەگەر شتێكت هەبێت و ئێمە پرسیارمان نەكردبێت؟
- گرنگترین شت ئەوەیە ئێمە تەسلیمی عێراق نەبین، سەبارەت بەم خاڵە من دڵنیام لەوەی جەنابی سەرۆك بارزانی جڵەوگیریی بارودۆخەكە دەكات و رێگە نادات ئەو حاڵەتە رووبدات، راستە ئێمە ئێستا دەوڵەت نین، بەڵام هێشتا دۆستێكی باشمان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هەیەو گرنگە دڵی دۆستەكانمان رابگرین، هەروەها ئەو ریفراندۆمەی كردمان و هەموومان دەنگمان بە بەڵی بۆ سەربەخۆیی دا، دەستكەوێتكی گرنگە و وەك دیكیۆمێنتێك هەر دەمێنت و جێگەی خۆی دەگرێت و بووەتە بناخەیەك بۆ ئەوەی لە داهاتوودا دەوڵەتی خۆمانی لەسەر بونیاد بنێينن.