نادر هاشمی پڕۆفیسۆری سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی ئیسلامییە لە قوتابخانەی جۆزێف كەربوڵ بۆ دیراساتی نێودەوڵەتی لە زانكۆی دەنڤەر، بە هەمان شێوە بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە هەمان زانكۆ. تایبەتمەندە لە كاروباری ئیسلامییەكان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایین و دیموكراسی، عەلمانیەت، سیاسەتی بەراوردكاری و تیۆری سیاسی و چەند بوارێكی گرنگی دیكە. بۆ تاوتوێكردنی گرنگی و بایەخی ئەو ستراتیژییەتە نوێیەی ئەمریكا لە ئاست ئێراندا رایانگەیاندووە، هەروەها بۆ ئەوەی شرۆڤەی ئەوە بكرێت ئایا تا چەند ئەم ستراتیژیەتە ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت هەلومەرجەكە بە شێوەیەكی بنەڕەتی بگۆڕێت و چەند پرس و بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجامدا، ئەویش بەم شێوەیە تێڕوانینەكانی خستەڕوو.

* دوای راگەیاندنی ستراتیژە نوێیەكەی ترەمپ لە ئاست ئێراندا، تا چەند پەیامی ئەمریكا بۆ ئێران و هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی لە ناوچەكە پەیامێكی روون و بەهێز بوو؟
- بە دڵنیاییەوە پەیامێكی روون و بەهێز بوو، هەم بۆ هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، وەك سعودیە و ئیمارات و ئیسرائیل كە زۆر خۆشحاڵن بەم ستراتیژیەتەی ترەمپ. لە كاتێكدا ئێران نیگەران و ناڕەحەتە لەم پەیامەی ترەمپ، بەڵام لە هەمان كاتدا كەسانێك هەن لە نێو ئێراندا زۆر خۆشحاڵن بە وتارەكەی ترەمپ و بە هەڕەشەكانی ترەمپ بە هەڵوەشاندنەوەی رێككەوتنە ناوكییەكە. بە دەربڕینێكی دیكە، توندڕەو و سەرسەختەكانی نێو ئێران هەر لە بنەڕەتدا لەگەڵ واژۆكردنی رێككەوتنە ناوكییەكەدا نەبوون، واتە لەگەڵ گرتنەبەری سیاسەتی رووبەڕووبونەوە بوون لە دژی ئەمریكا. لەم روانگەیەوە كەسانی نێو سوپای پاسداران و نووسینگەی رابەری باڵا خۆشحاڵ بوون بە وتارەكەی ترەمپ، چونكە بەكاری دەهێنن بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆیان لە ناو ئێراندا و بۆ سنوورداركردنی سیاسەتەكانی حكومەتەكەی رۆحانی، كە دەیویست پەیوەندی لەگەڵ رۆژئاوادا دروست بكاتەوە و گفتوگۆ لەگەڵ وڵاتانی دیكەی ناوچەكە بكات، كە ئێستا گرتنەبەری ئەم شێوازە سەختتر بووە، بەهۆی ئەم ستراتیژیەتە نوێیەی ترەمپەوە. هەرچۆنێك بێت هێشتا روون نییە كە ئایا ئیدارەی ترەمپ بە تەواوەتی لە رێككەوتنەكە دەكشێتەوە، یان نا، چونكە دەبێت ترەمپ ئەم پرسە رەوانەی كۆنگرێس بكات و كۆنگریسیش 60 رۆژی لەبەردەمدایە بۆ گەڵاڵەكردنی سیاسەتێك و دواتر دەبێت هەڵسەنگاندنێكی دیكە بكات لە ماوەی 60 رۆژدا بۆ ستراتیژیەتەكەی ترەمپ و بۆ یەكلاكردنەوەی ئەوەی ئایا ئەمریكا لە رێككەوتنەكە بكشێتەوە، یان نا.


* ئایا دەتوانین بڵێین لە ئێستادا ئیدارەی ترەمپ سیاسەتێكی گشتگیر و هەمەلایەنەی گەڵاڵە كردووە بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئێراندا؟
- بە دڵنیاییەوە نەخێر، چونكە ئەوەی ئێمە لە سەرۆك ترەمپی دەبیستین لێدوانی توندە، بەڵام سیاسەتێكی روون بەدی ناكەین بۆ پاڵپشتیكردن لەو لێدوانانە. لێرەدا ئەوەی جێی سەرسوڕمانە ئەوەیە كە ئیدارەی ترەمپ بەردەوام ئەوە دووپات دەكاتەوە كە ئێران سەرچاوەی هەموو كێشەكانی جیهانە، بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵام لە پەیوەندی بە پرسی عێراق، هەروەها ئەفغانستان و سووریاش، دەبینین سیاسەتی ئەمریكا لە سایەی ئیدارەی ترەمپدا جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی ئێراندا نییە. بۆ نموونە: ئەمریكا و ئێران هەردووكیان پشتیوانی لە حكومەتی مەركەزی بەغدا دەكەن، هەردوولایان دەیانەوێت داعش تێكبكشێنن. لە ئەفغانستانیش هەمان سیاسەت بەدی دەكەین، هەردوولا پشتیوانی حكومەتی ناوەندی دەكەن و خوازیاری تێكشكاندنی تاڵیبانن، تەنانەت لە سووریاشدا، كە بۆچوونەكان زۆر لێكجیاوازن، كەچی ئەمریكا دەیەوێت ئەو وڵاتە بداتەوە دەست رووسیا و ئێران و توركیا. كەواتە ئیدارەی ترەمپ سیاسەتێكی روونی نییە لە ئاست سووریادا، بەڵكو تەنیا بایەخ بە تێكشكاندنی داعش دەدات و هیچ سیاسەتێكیان نییە، یان هیچ گرنگییەك نادەن بە چارەنووسی سیاسیی بەشار ئەسەد و رژێمەكەی و لە بنەڕەتدا ئیدارەی ترەمپ رایگەیاند كە بایەخ بەم پرسە نادات. كەواتە بە كورتی ئیدارەی ترەمپ سیاسەتێكی روون و گشتگیر و هەمەلایەنەی نییە لە ئاست ئێراندا، بەڵكو هەموو ئەوانە لە خانەی گوتار و لێدوان دەرناچن، واتە سیاسەتێكی روونیان لە پشت نییە.


* چۆن ئەمریكا ئەم ستراتیژیەتە دەكاتە هەنگاوی كۆنكرێت و لە سیاسەتەكانیدا رەنگدەداتەوە؟
- لە راستیدا ئێمە نازانین چۆن ئەم كارە دەكات، چونكە پێموایە یەكێك لە پرسیارەكان ئەوەیە ئایا دوای تێكشكاندنی داعش لە موسڵ و رەققەدا كێ ئەو بۆشاییە پڕ دەكاتەوە كە جێ دەمێنێت، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە سووریاوە، مەبەستم ئەوەیە بۆشاییەك لە رۆژهەڵاتی سووریا دروست دەبێت و پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هێزە پشتیوانیكراوەكان لەلایەن ئێرانەوە، یان هێزە كوردییە پاڵپشتیكراوەكان لەلایەن ئەمریكاوە، یاخود هێزەكانی رژێمی سووریا ئەو بۆشاییە پڕ دەكەنەوە. كە ئەمەش پرسیاری جددی دەورووژێنێت لەبارەی رۆژهەڵاتی سووریاوە، بەتایبەتی لەبارەی ئەوەی ئایا ئەمریكا هیچ رۆڵێكی دەبێت لەو بەشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. یەكێك لە راستییەكان لەبارەی ئیدارەی ترەمپ، یان خودی ترەمپەوە ئەوەیە كە سیاسەتێكی روونی نییە لەبارەی هیچ شتێكەوە، نە لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆ و نە لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە، واتە هەمیشە دەیەوێت وا خۆی بخاتەڕوو كە كەسێكی بەهێزە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە ناتوانین لە دووتوێی ئەم لێدوانە توندانەیەوە رۆئیایەك، یان پلانێكی ستراتیژی بەدی بكەین. من باوەڕم وایە ترەمپ پتر بایەخ بە سەركەوتنی رواڵەتی دەدات، من مەزەندەی ئەوە دەكەم بەم زووانە رایبگەیەنێت كە ئەمریكا تیرۆری تێكشكاندووە و ئەمەش سەركەوتنێكی گەورەیە بۆ جیهان، هەروەها رایدەگەیەنێت كە لە سایەی سەركردایەتی ئەودا داعش تێكشكا لە كاتێكدا نەتوانرا لە سەردەمی سەركردایەتیی ئۆبامادا ئەم كارە بكرێت، دواتر هەڵدەستێت بە كشاندنەوەی هێزەكانی، ئەمەش دەبێتەهۆی ئەوەی هەمووان بكەونە شەڕ لەگەڵ یەكتردا بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئەوەی جێ دەمێنێت.
* تا چ راددەیەك دەبێت ئێران ئەم پەیامە بە جددی وەربگرێت؟


- من پێموایە ئەو كاتە دەبێت ئێران ئەم پەیامە بە جددی وەربگرێت ئەگەر هاتوو ئەمریكا ئامادە بوو رووبەڕووی ئێران ببێتەوە لە سووریا و لە عێراق و ناوچەكانی دیكەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە ئێران بە قووڵی تێوەگلاوە. هەروەها ئەو كاتە ئێران ئەم پەیامە بە جددی وەردەگرێت كە نیگەران بێت لەبارەی ئەگەری رووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ ئەمریكادا.
* ئایا كاردانەوەی ئێران چی دەبێت و ئایا پەنا بۆ هێرشكردنەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا نابات؟
- من پێموایە ئەگەر هەوڵێك هەبێت بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی سەربازی بەرپەرچی ئێران بدرێتەوە لە هەر شوێنێكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە تایبەتی لە ناوچەی كەنداو كە كەشتییەكانی ئەمریكا و ئێرانی تێدان، واتە ئەگەر رووداوێك رووبدات و ئەگەر رووبەڕووبوونەوەی سەربازی بێتەئاراوە كە ببێتەهۆی نغرۆكردنی كەشتییەكی ئێرانی، یان دەست بەسەرداگرتنی بەلەمە خێراكانی ئێران، ئەوا پێموایە ئێران پەنا بۆ تۆڵەكردنەوە و كاردانەوە دەبات كە ئەوەش بە شێوەی جیاواز دەبێت، ئێران زۆر رۆچۆتە عێراقەوە، بەتایبەتی كە چەندین راوێژكاری سەربازیی ئەمریكی لە نێو سوپای عێراقدان، كەواتە زۆر بە ئاسانی دەتوانێت لە عێراقدا تۆڵە لە ئەمریكا بكاتەوە، بەهۆی ئەوەی دەستڕۆیشتووییەكی زۆری هەیە لەو وڵاتەدا. هەروەها دەتوانێت لە ئەفغانستانیشدا ئەم كارە بكات، لەبەر ئەوەی سنوورێكی دوورودرێژی هەیە لەگەڵ ئەفغانستاندا و دەستڕۆیشتووییەكی زۆریشی هەیە لەو وڵاتەدا كە دەتوانێت بەكاری بهێنێت بۆ هێرشكردنە سەر سوپای ئەمریكا لە ئەفغانستاندا. كەواتە ئێران دەستەوەستان دانانیشێت و گوشار و كردەوە توندەكانی ئەمریكا فەرامۆش ناكات و بە راستی تۆڵە دەكاتەوە، كە دەبێت هەمووشمان لەم بارەیەوە نیگەران و ناڕەحەت بین، چونكە ئەم دۆخە دەبێتە هۆی قووڵكردنەوەی زیاتری پشێوی و ئاڵۆزی و ناسەقامگیری لە ناوچەكەدا.


* ئایا چارەنووسی رێككەوتنە ئەتۆمییەكە چی دەبێت؟
- لە راستیدا ئەمە بەندە بە ئەگەری كشانەوەی ئەمریكا لە رێككەوتنەكە، واتە ئەگەر ئەمریكا لە رێككەوتنە ناوكییەكە كشایەوە و سزای زیاتری بەسەر ئێراندا سەپاند، وەك سزای ئابووری، ئەوا وردە وردە رێككەوتنەكە دادەڕووخێت، تەنانەت ئەگەر لایەنەكانی دیكەی رێككەوتنەكەش وەك چین و رووسیا پابەندبوونی خۆیان بە رێككەوتنەكەوە رابگەیەنن. چونكە ئەگەر ئەمریكا سزای ئابووری بەسەر ئێراندا بسەپێنێت، ئەوا ئەمە بە مانای ئەوە دێت كە ئێران ئەو دەستكەوت و سوودە ئابوورییانە بەدەست ناهێنێت كە ئومێدی هەبوو بە ئەنجامدانی رێككەوتنەكە بەدەستیان بهێنێت. لەبەر ئەوەی ئەو كاتە كۆمپانیا ئەورووپیەكانیش زۆر دوودڵ دەبن لە ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە ئێراندا، چونكە ترسیان هەیە لەوەی رووبەڕووی سزای ئابووری ببنەوە. كەواتە پێموایە لەو خاڵەدا رێككەوتنەكە هەڵدەوەشێتەوە و ئەو كاتەش دەبێت چاوەڕوان بكەین و ببینین ئایا كاردانەوەی تاران چی دەبێت. من مەزەندەی ئەوە دەكەم كە لایەنە توندڕەو و سەرسەختەكانی نێو ئێران فشار لەسەر رابەری باڵا بكەن بۆ ئەوەی رایبگەیەنێت كە ناكرێت متمانە بە ئەمریكا بكرێت و ئەمریكا بەڵێن و پابەندبوونی خۆشی شكاندووەو رایبگەیەنێت كە ئەمریكا كاراكتەرێكی نێودەوڵەتی متمانەپێنەكراوە، كە رەنگە دواتر لە رێككەوتنەكە بكشێنەوە و دەست بدەنەوە جێبەجێكردنی بەرنامە ئەتۆمییەكە، كە ئەمەش سەرەتای زنجیرەیەك رووداو دەبێت كە رەنگە سەربكێشێت بۆ رووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ ئێراندا. ئەمەش ئەگەرێكە و ئێمە ناتوانین نادیدەی بگرین.


* ئایا دەتوانین بڵێین ئەمریكا دووبارە دەستڕۆیشتوویی و میسداقیەتی خۆی لە ناوچەكەدا جێگیر كردەوە؟
- نەخێر، چونكە لە سایەی ئیدارەی ترەمپدا ئەمریكا روئیایەكی روونی ستراتیژی نییە لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەوەی پەیوەندی بە میسداقیەتەوە هەبێت، ئەوا پێموانییە زۆر كەس لە ناوچەكەدا ئەمریكا بە خاوەن میسداقییەت بزانن، چونكە ئەمریكا تەواو لایەنگیری دیكتاتۆرەكان دەكات، نەك هێزە دیموكراتییەكان. زۆر كەس ئۆباڵی ناسەقامگیری عێراق دەخاتە ئەستۆی ئەمریكا، هەروەها كەسانێك رەخنە لە ئەمریكا دەگرن كە دەستتێوەردانی نەكرد بۆ راگرتنی خوێنڕێژییەكەی سووریا، بەتایبەتی كە دەیتوانی ئەم كارە لە ساڵی 2013دا بكات، دوای ئەوەی رژێمی سووریا چەكی كیمیایی بەكارهێنا. كەواتە من لەو باوەڕەدا نیم كە ئەمریكا ببێتەوە بە كاراكتەرێكی خاوەن میسداقییەت، چونكە ئەمریكا لە سایەی ئیدارەی ترەمپدا رووی لەو وڵاتە وەرگێڕاوە، ئەمەش بواری بۆ رووسیا رەخساندووە بۆ ئەوەی پتر دەستتێوەردان بكات، چونكە رووسیا پێی وایە ئەمریكا – لە سایەی هەردوو ئیدارەی ئۆباما و ترەمپدا- نایەوێت لە رووی سەربازییەوە لە دۆخی سووریاوە تێوەبگلێت، ئەمەش دۆخێكی دروست كرد رووسیا بێت و پێگەی خۆی بەهێز بكات هەروەك ئەوەی بینیمان.
* تا چەند ئیسرائیل بە راگەیاندنی ئەم ستراتیژیەتە خۆشحاڵە؟
- لە بنەڕەتدا ئیسرائیل خۆشحاڵ و ئاسوودەیە بە گرتنەدەستی دەسەڵات لەلایەن ترەمپەوە، پەیوەندییەكی نزیكیش لە نێوان نەتنیاهۆ و ترەمپدا هەیە. لە راستیدا ئیسرائیل بە شێوەیەكی سەرەكی نیگەرانە لەبارەی كەناری رۆژئاوا و پرسی دروستكردنی كۆمەڵگە جوولەكەنشینەكان، كەواتە تاوەكو سەرنجی جیهان لەسەر داعش و لەسەر ئێران و لەسەر رووداوەكانی باكووری عێراق بێت، ئەوا لە بەرژەوەندی ئیسرائیلدایە، چونكە ئەمە بە مانای ئەوە دێت كە سەرنجێكی كەم دەخرێتەسەر ئەوەی ئیسرائیل دەیكات دەرهەق بە فەلەستینیەكان. كەواتە بە كورتی ئیسرائیل زۆر خۆشحاڵە بە رەوتی رووداوەكان و خوازیارە بە چەشنی ئیدارەكانی پێشووی ئەمریكا، ئیدارەی ترەمپیش بەردەوام بێت لە پشتیوانیكردن و پارێزگاریكردنی ئیسرائیل.


* ئەمە یەكەمجارە هێزێكی سەربازی فەرمی سەر بە دەوڵەت بە تیرۆریست بناسرێت لەلایەن ئەمریكاوە، لێكدانەوەتان لەم رووەوە چییە؟
- من پێموانییە ئەمە یەكەمجار بێت، لەبەر ئەوەی پێشتر هێزی قودس، بە سەركردایەتی قاسم سولەیمانی، كە سەر بە سوپای پاسدارانە كراوەتە ئامانج و سزای بەسەردا سەپێنراوە و بە تێرۆریست ناوزدە كراوە. كەواتە من هاوڕام نیم لەگەڵ ئەوەدا كە ناوزەدكردنی سوپای پاسداران بە تیرۆریست تەواوی گەمەكە بگۆڕێت و بە راددەیەكی گەورە گۆڕانكاری بەسەر سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێنێتەئاراوە، چونكە پێشتریش چەند بەرپرسێكی باڵای سوپای پاسداران بە پاساوی تێوەگلانیان لە بەرنامە مووشەكییەكان و كردەوە تیرۆریستییەكانەوە سزایان بەسەردا سەپێنراوە و بە تیرۆریست لەقەڵەم دراون. لەم روانگەیەوە پێموانییە بە دانانی سوپای پاسداران لە خانەی گرووپە تیرۆریستییەكان هەلومەرجی سەر ئەرزی واقیع لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگۆڕێت.


* لە سەرجەم وەڵامەكانتدا ئەوە دەركەوت كە نادڵنیاییەكی زۆر هەیە لەبارەی ئایندەی ئەم ناوچەیەوە، وانییە؟
- ئەمە تەواو راستە، ئەویش بەهۆی ئەوەی نازانین سیاسەتی ئەمریكا لە ئاستی ئەم ناوچەیەدا چی دەبێت. هەروەها نیگەرانییەكی قووڵ هەیە كە بەهۆی پەرەسەندنەكانی پەیوەست بە شاری كەركووكەوە لە باكووری عێراق سوپای عێراق و پێشمەرگە لە رووی سەربازییەوە رووبەڕووی یەكتر ببنەوە، ئەمە لە كاتێكدا هەردووكیان بەشێك بوون لە هاوپەیمانێتی دژ بە داعش، پێموایە ئەمە كاریگەریەكی گەورەی ناسەقامگیركاری لێدەكەوێتەوە. بەڵام دەبینیت ئەمریكا بایەخ نادات بە ناوبژیوانیكردنی ئەم ناكۆكییەكە كە ئەگەری ئەوە هەیە بەرەیەكی دیكەی شەڕی لێ دروست بێت لە نێوان حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستاندا كە ئەمەش پشێوی و توندوتیژی زیاتر بەدوای خۆیدا دەهێنێت. كەواتە بەڵێ نادڵنیایی و تەم و مژییەك هەیە لەبارەی ئەوەی ئەگەری هاتنەئارای لێدەكرێت، ئەمەش لە بەشێكی زۆریدا ئۆباڵەكەی دەكەوێتە ئەستۆی سیاسەتی ئەمریكا، چونكە ئەمریكا بە ئاشكرا رایگەیاندووە كە ئەوان نایانەوێت دوای تێكشكاندنی داعش ئەوەندە بایەخ بە بارودۆخەكە بدەن.


* كەوا بێت تۆ گەشبین نیت؟
- نەخێر، من رەشبینم، زۆریش رەشبینم لەبارەی ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، لەبەر ئەوەی ناوچەكە بە ئاڕاستەی نادڵنیایی و داڕووخاندا دەڕوات. تۆ بڕوانە، سووریا كارەساتێكە تەواوە بۆ خۆی، هەر مەزەندەكردنێكیش بەوەی دۆخێكی باش لە سایەی رژێمی بەشار ئەسەدەوە بێتەدی- دوای ئەوەی نیو ملیۆن كەسی لە گەلەكەی كوشت و دوای ئەو هەموو پێشێلكارییە گەورە و بەربڵاوە دژی مافەكانی مرۆڤ- یان هەلومەرجەكە لە سایەی دەسەڵاتی ئەودا سەقامگیر بێت، تەنیا خەون و خەیاڵە و هیچی تر. هێشتا ئایندەی كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نادیارە، ئێمە بینیمان كورد ریفراندۆمی سەربەخۆیی كرد، بەڵام كەس ئیعترافی پێنەكرد و وڵاتانی دراوسێش وەك ئێران و توركیا، بە هەمان شێوە حكومەتی عێراقیش هەوڵی توندكردنەوەی گوشار لەسەر كورد دەدەن بۆ ئەوەی ناچاریان بكەن لە ژێر هەژموونی وڵاتانی ئیقلیمدا بمێننەوە، كە ئەمەش مایەی نیگەرانییە. كەواتە من رەشبینییەكی قووڵم هەیە لە ئاست ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەبەر ئەوەی لە ئێستادا هێزە دیكتاتۆری و خۆسەپێن و سەركوتكارەكان لە هەڵكشاندان لە ناوچەكەدا، ئێمە ئەمە لە سایەی حكومەتەكەی ئەردۆغانەوە لە توركیا دەبینین، ئەمە لە ئێران و سوریاشدا دەبینین، هەروەها لە كەنداویشدا كە زیندانەكان پڕكراون لە زیندانی سیاسی، ئەمریكا بە هیچ شێوەیەك بایەخ بەوانە نادات، تەنانەت لە ئاستی گوتاریش بەرگری و داكۆكی لە دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ بكات، بە چەشنی ئەوەی لە سایەی ئیدارەی پێشوودا-ئیدارەی ئۆبامادا دەیكرد. كەواتە دۆخەكە مایەی كارەساتێكی تەواوە و سوودمەندی سەرەكیش لەم پشێوی و ناسەقامگیرییە هێزە رادیكاڵە توندڕەوەكانن، وەك ئەلقاعیدە و داعش، رەنگە داعش لە رەققە تێكبشكێنرێت، بەڵام پێموایە لە ماوەی چەند ساڵێكی دیكەدا خۆیان كۆدەكەنەوە و لە شوێنێكی دیكە دەردەكەونەوە كاتێك بۆشاییەكی سیاسی بەدی دەكەن و كاریگەریی خۆیان بەسەر سیاسەتی ناوچەكەوە جێدەهێڵن، كەواتە ئەوان سوودمەندی سەرەكین لەم دۆخە و ئەمەش یەكێك لەو هۆكارانەیە كە من رەشبینم بە ئایندەی ئەم ناوچەیە.