نێد لازارۆس پڕۆفیسۆری كاروباری نێودەوڵەتیی لە سكووڵی ئەلیۆت. توێژەری بواری چارەسەركردنی ناكۆكییە، پێشتریش وانەبێژی بابەتی چارەسەركردنی ناكۆكی بووە لە زانكۆی جۆرج مەیسۆن، جۆرج تاوون و ماڵتاو چەند زانكۆیەكی دیكە. لە ساڵی 1994بۆ2004 بەڕێوەبەری پرۆگرامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ بنیادنانی ئاشتی بوو كە بارەگاكەی لە قودس بوو. بۆ تاوتوێكردنی ئاڵۆزییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و پرسی هەنگاوهەڵگرتنی كوردستان بەرەو سەربەخۆیی بەتایبەتی، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامداو ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* ئاشكرایە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەكی پڕ لە كێشەو پشێوییە، بە دیدوتێڕوانینی ئێوە ئەو پەرەسەندنانە چین كە مایەی زۆرترین نیگەرانین لەم ناوچەیەدا؟
- راستە، ناوچەكە بە رۆژگارێكی پڕ لە پشێوی و دژواریدا تێدەپەڕێت، كە پێموایە ئەمەش پاشماوەی جەنگی یەكەمی جیهانییە، كەواتە ئەمە هەلومەرجێكی دژوارە كە دەبینیت سیستمە ئیقلیمییەكە داڕووخاوە بە چەشنێك كە توندوتیژیی بە دوای خۆیدا هێناوە، هەروەها هەندێ دەوڵەت بە تەواوەی داڕووخاون و دوچاری شەڕی ناوخۆیی بوونەتەوە، هەموو شەڕەكانیش بوونەتە شەڕی بەوەكالەت، ئەم گرووپە وەكیلە چەكدارانەش شەڕی ئەو گرووپانەی دیكە دەكەن كە هەر یەكەیان هەڵگری ئەجێندای لایەنێكی دیكەن، كە لە دەرئەنجامدا ئێش و ئازارێكی گەورەی مرۆیی هاتۆتەئاراوە، بۆ نموونە لە عێراق و سووریا و یەمەن. لەلایەكی دیكەوە بە بنبەست گەیشتنێك هەیە لە ناكۆكییەكانی دیكەدا، وەك كێشەی ئیسرائیل و فەلەستین. كەو ئەو بارودۆخەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئارادایە مایەی نیگەرانییەكی قووڵە. ئەگەرچی هەندێ بەرەوپێشچوونیش هەیە، بۆ نموونە لە ئێستادا داعش لە دۆخی بەرگریدایەو خاك لەدەست دەدات، كە دەكرێت ئەمە وەك هەندێ ئاماژەی بەرەوپێشچوون لێكبدرێتەوە. هەروەها شەڕی سووریاش هێندە سەخت نییە لە ئێستادا بە بەراورد بە ساڵێك پێشتر، ئەگەرچی هەر هەوڵێكی سەقامگیری لە سایەی رژێمی ئێستای سووریادا مایەی دڵنیایی نییە.
* ئەی پرسی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان لە كوێی ئەو پەرەسەندنانەدا دەبینیتەوە؟

- سەرەتا با ئەوە روون بێت كە بواری تایبەتمەندی من ناكۆكیی ئیسرائیل-فەلەستینە. ئەوەی من بەدی دەكەم ئەوەیە كە زۆرێك لە پەرەسەندنەكان و ناسەقامگیرییەكان كە دەرئەنجامی سلبییان هەبوو، دەرفەتی ئەوەیان خوڵقاندووە بۆ بزووتنەوەی سیاسیی كوردی، بە تایبەتی لە عێراق و تا راددەیەكیش لە سووریا، بۆ ئەوەی بیسەلمێنن كە كاراكتەرێكی سیاسیی بە توانا و یەكگرتوون كە دەتوانن سیستمی حوكمڕانی و بەرگری دابمەزرێنن و هەندێ لە دامەزراوەكان بنیاد بنێن كە پەرەپێدانی ئابووری لێبكەوێتەوە. هەرچەندە دەبێت زۆر وریا بن لە بارەی دەستەواژەی دورگەی سەقامگیرییەوە، چونكە بۆی هەیە ئەوە بە خێرایی بگۆڕێت. بەڵام بە شێوەیەكی گشتی دوای دامەرزاندنی ناوچەی دژەفڕین و دروستبوونی خۆبەڕێوەبەری، هەرێمی كوردستان سەلماندی كە قەوارەیەكی سیاسی كارایە. ئەوەی پەیوەندی بە مافی بڕیاردانی چارەنوسیشەوە هەبێت، ئەوا كەس ناتوانێت نكۆڵی لەوە بكات كە كورد خاوەنی ناسنامەیەكی بەهێزو پاساوێكی پتەوی هەیە بۆ مومارەسەكردنی مافی بڕیاردانی چارەنووس و خەونی نەتەوەیی، كە دەبێت هەموو لایەك رێزی لێبگرێت و لەبەرچاوی بگرێت، بە دڵنیاییەوە من باوەڕم وایە بوونی قەوارەیەكی سیاسیی كوردی دانپێدانراو كە نوێنەرایەتی ناسنامەكەیان بكات و بە چەشنی نەتەوەكانی دیكە مومارەسە سەروەریی خۆیان بكات لە رووی سیاسییەوە، لە مەودای دووردا لە بەرژەوەندی تەواوی ناوچەكەدایە. بەڵام بە دڵنیاییەوە كێشەی سنووریش لە ئارادایە، كە كورد بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش بووە، ئەمانەش كێشەگەلێكی ئاڵۆزن و هەر ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە ئەمریكا پشتیوانی سەربەخۆیی تەواوی كورد ناكات، چونكە نیگەرانە لەبارەی دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان و.. هتد. بەڵام لەسەر ئاستی مرۆیی نابێت كەس گومان لە راستی و دروستیی بانگەشەی كورد بۆ مافی بڕیاردانی چارەنووس و كارایی دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان بكات. ئەوەی پەیوەندی بە ریفراندۆمەكەشەوە هەبێت، ئەوا بە چەشنی هەر هەنگاوێكی دیكە لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، ئەوا ئەگەری ئەوەی هەیە دەرئەنجامی ئیجابی و هەروەها سلبیشی لێبكەوێتەوە، واتە دەبێت چاوەڕوانی هەردوو دەرئەنجامەكە بكەین. ئەگەرچی دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ساڵی 2017دا دەبێت رووداوێكی گەورە بێت. لەلایەكی دیكەوە دەكرێت ئەمە هەلێكی مێژووییش بێت بۆ گەیاندنی پەیامی خۆتان، كە بە دڵنیاییەوە من لەوە تێدەگەم كە بۆچی پاڵنەرێكی بەهێز هەیە بۆ هەڵگرتنی ئەم هەنگاوە.


* كەواتە دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان بە پەرەسەندنێكی ئەرێنی لە ناوچەكەدا لە قەڵەم دەدەیت؟
- من كەسێكی ئەكادیمیم و ناتوانم بڵێم پەرەسەندنێكی ئیجابی، یان سلبییە بە تەنیا، چونكە بۆی هەیە هەر دوو دەرئەنجامەكەی لێبكەوێتەوە، هەرچەندە ئێمەش ناتوانین سەرجەم ئاكامەكانی بزانین. واتە دەكرێت لەلایەك دەوڵەتێك بێت كە لە رووی سیاسییەوە بەرجەستەكەری سەروەری بێت بۆ ناسنامەی گەلی كوردستان، كە دەكرێت لەو رووەوە بە دادپەروەرییەكی مێژوویی لێكبدرێتەوە بۆ گەلی كوردستان. لەلایەكی دیكەوە من دڵنیام ئەم دەوڵەتە دووچاری ئەو ناكۆكییانەی ناوچەكە دەبێت و دەوڵەتێك دەبێت كەلەلایەن سەرجەم دەوڵەتە دراوسێكانەوە پێشوازی لێناكرێت و ئەمەش بۆی هەیە دۆخێكی دژوار بخوڵقێنێت.
* باست لەوە كرد كە دەوڵەتە دراوسێكان پێشوازی لە دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان ناكەن، بەڵام لە ئیسرائیلدا هەڵوێستێكی پێچەوانە هەیەو بە ئاشكرا گوزارشت لە پاڵپشتی خۆیان دەكەن بۆ دروستبوونی ئەم دەوڵەتە، تێڕوانینی ئێوە لەم رووەوە چییە؟


- لە راستیدا رەنگە سێ هۆكار بۆ ئەم پشتیوانییەی ئیسرائیل لەئارادا بێت، یەكەمیان لە رووی سیاسەتی دەرەوە، ئیسرائیل دروستبوونی ئەم دەوڵەتە بە بەرژەوەندی خۆی دەزانێت، رەنگە لەو رووەوە بێت كە ببێتە هۆی ئاڵۆزكردنی هەوڵەكانی ئێران، كە ئێرانیش نیگەرانی سەرەكی و ستراتیژییە بۆ ئیسرائیل. كەواتە رەنگە لەو رووەوە ئەمە بە پەرەسەندنێكی ئیجابی و بە بەرژەوەندی خۆیان بزانن. هۆكاری دووەم بوونی جالییەكی گەورەی كوردیی جوولەكەیە لە ئیسرائیل كە لە رابردوودا كۆچیان بەرەو ئیسرائیل كردووە، كە ئاشكرایە لە نێو ئەوانەی بە رەچەڵەك كوردن پشتیوانی سیاسی بۆ دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان هەیە، واتە رەنگە ئەمە ستراتیژییەتێكی سیاسی دروست بكات كە نەتانیاهۆ بیگرێتەبەر بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی كوردی جولەكەی وڵاتەكەی لە رێی پشتیوانیكردنی لە دروستبونی دەوڵەتی كوردییەوە. هۆكاری سێیەم ئەوەیە كە ئەمە دەبێتەهۆی ئەوەی وا دەربكەوێت ئیسرائیل لەگەڵ گەلانی بێدەوڵەتدایە كە دابەشكراون بەسەر وڵاتانی دیكەداو هەوڵی ئەوە دەدەن كە ببنە خاوەنی سەروەری.


* ئاشكرایە هەر لە رۆژی راگەیاندنی سەربەخۆییەوە ئیسرائیل دووچاری شەڕی مان و نەمان بۆوە كە تا ئێستاش هەڕەشە و مەترسیی لەسەر هەیە، پرسیارەكە ئەوەیە كورد دەتوانێت لە ئەزموونی ئیسرائیلەوە چ وانەیەك فێربێت؟
- دوو وانە هەیە لەم رووەوە، یەكەمیان بەدەستهێنانی سەروەری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا باجێكی بەرچاوی دەوێت، خۆ ئەگەر بێتو زەمینەی ئەوە لەئارادا بێت كە بتوانیت بە رەزامەندی، یان پاڵپشتی هەندێ لە دەوڵەتە دراوسێكانت سەروەری بەدەست بهێنیت، ئەوا زۆر باشترە لەوەی كە هەمووان دژایەتیت بكەن، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێ هەلومەرجی مێژوویی هەیە كە ئەوە مومكین نابێت، ئەمە بۆ ئیسرائیل نەڕەخسا و رەنگە بۆ كوردیش نەڕەخسێت. واتە تاكە رێگا ئەوەیە كە سەرەڕای دژایەتی سەرجەم دەوڵەتە دراوسێكان هەوڵی سەربەخۆیی بدەن، ئەمەش كارێكی پڕ لە تەحەددییە و لەوانەشە دەرئەنجامی ئازاربەخشی لێبكەوێتەوە. كەواتە جێی داخە كە هەر كاتێك ئەم دەوڵەتە دروست بوو ئەوا دەبێت چاوەڕێی ئەوە بكەین كە پشكی خۆی هەبێت لە كێشە و ناكۆكی. هەرچەندە ئومێدەكە ئەوەیە كە بارگرژی بێت نەك توندوتیژی، بەڵام واقیعی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێمان دەڵێت ئەمە هەمیشە ئەگەرێكە و لەئارادایە. بەڵام سەرەڕای ئەوەی ئەمە ئەركێكی قورس و ئاڵۆزە، بەڵام مومكینە و دەكرێت ئەنجام بدرێت، ئیسرائیل سەرەڕای دژوارییەكان، لە بنیادنانی دەوڵەتێكی بەهێزدا سەركەوتنی بەدەست هێنا، بۆی هەیە هەمان شت بۆ كوردستانیش راست بێت. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە ئیسرائیل نەیدەتوانی بەرگە بگرێت ئەگەر لە سەرەتادا پشتیوانی فەڕەنسا و دواتر ئەمریكا نەبووایە، كەواتە پشتیوانیی هێزێكی ئیقلیمی، یان هێزێكی مەزن، یان جیهانی گرنگییەكی یەكلاكەرەوەی هەیە، لە حاڵەتی كوردستانیشدا ئەگەر ئەم هەنگاوە پشتیوانی توركیای لەگەڵدا بێت، ئەوا زۆر باش دەبێت.


* پێتوایە هەڵوێستی ئەمریكا چی دەبێت و ئایا لە ئێستادا ئەمریكا ستراتیژیەتێكی دیاریكراوی هەیە لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ ئەوەی بتوانین لە روانگەی ئەو ستراتیژیەتەوە هەڵسەنگاندن و پشبینی هەڵوێستی ئەمریكا بكەیت؟
- لە راستیدا من ستراتیژیەتێكی روون بەدی ناكەم لەلایەن ئەمریكاوە، پێموایە زۆرێك لەو كارانەی سەرۆكی ئەمریكا ئەنجامی داون بۆ ئامانجی سیاسی ناوخۆیی بوون، ئاشكرایە ئەمریكاش رایگەیاندووە كە پشتیوانیی سەربەخۆیی ناكات و بە دڵنیاییەوە پشتیوانییەكی ئاشكرای ناكات، هەرچەندە ناكرێت بڵێن ئەمریكا لە رووی سەربازییەوە بەرهەڵستی دەكات. ئەوەش راستە كە ئەمریكا و ئیسرائیل هاوپەیمانن، بەڵام بە دڵنیاییەوە لەم ساڵانەی دواییدا دیدی جیاوازیان هەبووە بۆ ئەو سیاسەتەی پێیانوابوو پێویستە لە ئاست ناوچەكەدا بگیرێتەبەر.
* دوایین پرسیارەمان لەبارەی پێشبینیەكانتانەوەیە بۆ ئایندەی ناوچەكە، لەو بارەیەوە چ روانگەیەكتان هەیە؟
- پێموایە باشترین سیناریۆ ئەوەیە كە زۆرێك لە كێشەكانی ناوچەكە بە شێوەیەكی ئاشتییانە چارەسەر بكرێن و چوارچێوەیەكی ئیقلمی بێتەئاراوە كە تەركیز لەسەر هاوكاری و گەشەپێدان بكاتەوە و وەك بەرژەوەندی هاوبەش لە سیاسەتی بڕوانێت، هەرچەندە بە دڵنیاییەوە پێموانییە ئەمە لە ئایندەی نزیكدا بێتەئاراوە. ئێمە دەزانین كە ئەوروپا لە نێو داروپەردوی دوو جەنگی جیهانییەوە هەڵسایەوە، كە زیاتر جەنگێكی ئەوروپی بوون و دواتر جیهانی گرتەوە، رەنگە ئەو كارەستانەی بەم چەند ساڵە كەمەی دوایی روویاندا، ببنە هۆی ئەوەی وڵاتانی ناوچەكە رێگاچارەیەكی بنیادنەر بگرنەبەر.