عەبدولسەلام مەغراوی، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی دیوك، كار لەسەر سێ بواری توێژینەوەی بەیەكداچوو دەكات كە بریتین لە ناسنامەی سیاسی، دامەزراوە سیاسییەكان و رەفتار و تێڕوانینی سیاسی. بۆ قسە و باسكردن لەبارەی دوایین پەرەسەندن و رووداوەكانی ئەم دواییە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئایندەی ناوچەكەو ئەگەرەكانی چارەسەركردنی كێشەكانی، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامداو ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

عەبدولسەلام مەغراوی پسپۆڕی زانستە سیاسییەكان بۆ گوڵان:
ستراتیژیەتی جیاواز بەرامبەر بە داعش
شەڕێكی گەورەی بەدوادێت و رووسیاو ئەمریكاش تێوەدەگلێن



* رۆژ لە دوای رۆژ ئاژاوەو ناسەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەرهاویشتەی تازەی لێدەكەوێتەوە، خەریكە لە شەڕی داعشەوە دەگۆڕێت بۆ شەڕێكی نێودەوڵەتی بەتایبەتی لە نێوان رووسیا و ئەمەریكا لە سووریادا، ئایا ئەو دەرهاویشتانە نابێتە هۆكاری ئەوەی شەڕی دژی تیرۆریستان زیاتر قووڵ ببێتەوە و كۆتایی نەیەت؟
- ئەوە راستە، جیاوازیی ئامانج و ستراتیژیەتەكان لەبارەی چۆنیەتی شەڕكردن لەدژی داعش بۆی هەیە سەربكێشێت بۆ رووبەڕووبوونەوەیەكی ئیقلیمی گەورە كە رووسیا و ئەمەریكاشی تێوەبگلێت. دوایین هێرشە ئاسمانییەكانی ئەمەریكا لە دژی ئەو رادارانەی حوسییەكان لە یەمەندا دایانەمەزراندبوو – وەك كاردانەوەیەك بۆ هێرشەكانی سەر كەشتییە دەریاییەكانی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا- ئاماژەن بەوەی چۆن بۆی هەیە بارگرژییە ئیقلیمییەكان هەڵكشێن بەرەو شەڕێكی گەورە. لە راستیدا، بەپێی دوایین راپۆرتەكانی تەلەفزیۆنی رووسیا، جەنگی سێیەمی جیهانی دەستی پێكردووە. دوای شكستی گفتوگۆكانی نێوان رووسیا و ئەمەریكا لەبارەی سووریاوە، تەلەفزیۆنی رووسیا دەستی كرد بە پەخشكردنی زانیارییەكانی پەیوەست بە هەڵگرتنی خۆراك و پەناگەی پاراستن لە چەكیی ناوكی و ئامادەكاری بۆ شەڕی هاوشێوە. بەڵام پێموایە ئەمە پتر سەرقاڵكردنێكی سیاسییەو زیاتر مەبەست لێی سەرگەرمكردنی خەڵكی رووسیایە. بۆی هەیە ئابووریی روسیا لە ماوەی كەمتر لە دوو ساڵدا تێكبشكێت، هەروەها زەحمەتە ببینین كە چۆن رووسیا دەتوانێت لە شەڕی سووریادا سەركەوتوو بێت لە مەودای دووردا. بۆی هەیە سووریا ببێتە ئەفغانستانێكی نوێ بۆ رووسیا.
* لە ئێستادا هەست دەكرێت ئەجێندای هێزە ئیقلمییەكان وەك ئێران و توركیا لەگەڵ ستراتیژیەتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش یەك ناگرێتەوە، ئایا ئەمە نابێتە هۆكاری ئەوەی شەڕی دژی داعش ببێتە شەڕێكی لاوەكی؟
- ئاشكرایە، هێزە گەورەكانی ناوچەكە- ئێران و ئیسرائیل و سعودیە و توركیا- بەرژەوەندی جیاوازیان هەیەو هەوڵی هێنانەدی ئامانجی جیاوازیش دەدەن، ئەگەرچی هەموویان لە دژی داعش یەكگرتووش بن. ئامانجی سەرەكیی ئێران بریتییە لە پاراستنی دەستڕۆیشتوویی خۆی لە سووریادا، كە ئەمەش بە مانای پاراستنی ئەسەد دێت. ئامانجی ئیسرائیل بریتیە لە دوورخستنەوەی پشێوی ناوچەكە لە سنوورەكانی و پاڵنەرێكی كەمی هەیە بۆ دەم و دەست گەڕاندنەوەی ئارامی. نیگەرانی سەرەكی توركیا بریتییە لە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی كوردی، كە كاریگەری دەبێت لەسەر كێشەی كوردی وڵاتەكەی. ئەمە لە كاتێكدا سعودیە بە شێوەیەكی سەرەكی لە خەمی راگرتنی هەڵكشانی دەستڕۆیشتوویی شیعەیە لە ناوچەكەدا. كەواتە ئەو هێزانەی كە هاوكاریكردن لە نێوانیاندا گرنگییەكی بنەڕەتی هەیە بۆ ئارامی و سەقامگیری لە ناوچەكە، سەرقاڵی لاوازكردنی یەكترن.
* وەك دەبینین ئێستا شەڕی موسڵ بە بەشداری هێزی پێشمەرگە و سوپای عێراق دەستی پێكردووە، ئایا تێكشكاندنی داعش لە عێراق و مانەوەی لە سووریا مانای ئەوە نییە ئەمەریكا لە سوریا شەڕەكەی دۆڕاندووە؟
- بەڵێ، لە كۆتاییدا هەر دەبێت داعش لە موسڵ و رەقە دەربكرێت. بەڵام مەرج نییە ئەم دوو شارە لە هەمان كاتدا رزگار بكرێن. چونكە گرتنەوەی ئەم دوو شارە هێزێكی گەورەی دەوێت، كە لە سەدان هەزار كەس پێكهاتبێت. دەبێت هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ئامادەكاری بكات بۆ رزگاركردن و پاراستنی ئەو مەدەنییانەی لەگەڵ دەستپێكردنی شەڕەكەدا هەڵدێن. رەنگە رەقە بەهایەكی رەمزی و گەورەتری هەبێت، كەوتنی رەقەش رزگاركردنی موسڵ ئاسانتر دەكات لە رووی سایكۆلۆژییەوە، بەڵام ئەگەر هێزەكان لە عێراقدا ئامادە بن و هێزەكانی سووریاش هێشتا لە قۆناخی خۆئامادەكردندا بن، ئەوا كارێكی لۆجیكیە كە ئەو دوو پرۆسەیە بە جیا ئەنجام بدرێت.
* ئایا تا چەند دووبارە كێشانەوەی سنوورەكان دەبێتە رێگاچارەیەك بۆ ئەو شەڕە ئاڵۆزەی ئێستا لە ناوچەكە بەڕێوەدەچێت؟
- بە لەرچاوگرتنی ئەو پشێوی و شەڕە تایفەگەرییانەی لە ئێستادا لە ئارادان، دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان وەك كارێكی لۆجیكی دێتەبەرچاو، تا ئەو كاتەی بیر لە میكانیزم و پابەندبوونی نێودەوڵەتی و ئاكامەكانی داڕشتنەوەی سنووری نوێ دەكەیتەوە. من بەگومانم لەوەی سنوورە نەتەوەییە نوێیەكان چارەسەرێكی واقیعبینیانە و عەمەلی بن. بە باوەڕی من ئەوەی زیاتر ئەگەری روودانی لێدەكرێت سیستمێكی فیدڕاڵیە كە تێیدا پێكهاتە جیاوازەكان خۆبەڕێوەبەرییەكی بەرچاوی سیاسی و ئابوورییان هەبێت.
* ئایا تا چەند گرنگە جیهان پشتگیری كوردستان بكات، بۆ ئەوەی ببێتە نموونەیەك بۆ گێڕانەوەی سەقامگیری بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
- تەحەددای گەورەی بەردەم خۆبەڕێوەبەری كورد بریتی نییە لە سووریا، یان عێراق، یان كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، گرنگترین فاكتەر ئەوەیە كە قەناعەت بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و پێكهاتە جیاوازەكانی هەرێمەكە بكرێت كە كورد پابەندە بە فرەیی، دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤەوە. ئەمەش كارێكی ئاسان نابێت لەبەر هۆكارێكی گرنگ، چونكە بۆ ئەوەی بەدیهێنانی خۆبەڕێوەبەرییەكی بەرچاو بۆ كورد دەستەبەر بكرێت و بخرێتە ئەجێندای نەتەوەیی و نێودەوڵەتییەوە، ئەوا دەبێت كورد سەركردایەتیەكی بەهێزی هەبێت. بەداخەوە، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە گشتی سەركردایەتی بەهێز لەگەڵ نەمانی حوكمڕانیەتی تاكڕەوی و سەركردە خۆسەپێنەكاندا ئەوانیش لە ئارادا نەمان.
* دوایین پرسیارمان با ئەوە بێت، ئایا تا چەند دەتوانرێت لە بارودۆخێكی لەم جۆرەدا جۆرێك لە گەشبینی بۆ ئایندەی ئەم ناوچە گرنگەی جیهان ببینرێت؟
- لە كۆتاییدا لایەنە بە شەڕهاتووەكان شەكەت دەبن و هەوڵی گەیشتن بە جۆرێك لە رێككەوتنی پڕ لە كەموكوڕی بەڵام واقیعبینانە دەدەن. بەڵام ئەمە ئەگەر نەڵێین چەندین دەیە، ئەوا چەندین ساڵی پێدەچێت، دەستێوەردانی دەرەكیش وادەكات گەیشتن بەو سازشە قورستر بێت.