دیارە ئەو پڕۆسە چاكسازییەی كە سەرۆك وەزیرانی عێراق (حەیدەر عەبادی) بەم دواییە لە جومگە ئیداری و داراییەكانی حكومەتەكەی خستیەڕوو، تا ئێستا چ لە رووی تیۆری، یان پراكتیكییەوە هیچ ئامانجێكی ئەوتۆی بەرەو ریشەكێشكردنی گەندەڵكار و تۆمەتبارانی ئەو جومگە هەستیارانە نەپێكاوە، بۆیە دەكرێ بڵێین كە هۆكاری ئەمە نەبوونی دەسەڵاتێكی پتەوی دادوەری، یان پشتگیرینەكردنی تەواوی پەرلەمانی عێراق و بەرپرسانی حكوومی و حزبییە بۆ ئەنجامدانی ئەم چاكسازییە. عەبدولڕەحیم رفاعی سیاسەتمەداری عێراقی و سەرۆكی پێشووی دەستەی دەستپاكیی لەمیانی وەڵامدانەوەی پرسیارەكانی گوڵاندا بە تێروتەسەلی رۆشنایی دەخاتەسەر لایەنەكانی ئەم پڕۆسەیەی چاكسازی لە عێراقدا.

عەبدولڕەحیم رفاعی سیاسەتمەدار و سەرۆكی پێشووی دەستەی دەستپاكیی عێراق بۆ گوڵان:نەبوونی شەفافییەت و دەسەڵاتی دادوەری هۆكاری شكستهێنانی پڕۆسەی چاكسازین لە عێراقدا


لە ماوەی حوكمڕانیی مالیكی 540 ملیار دۆلار دیار نەماوە و كەس نازانێت چی لێكراوە


* بەم دواییە پرسی چاكسازی لە عێراق بۆتە بابەتێكی گرنگ، بەپێی زانیاریتان ئەم پڕۆسەیە بەكوێ گەیشت و چی لێ چاوەڕوان دەكەن؟
- من پێموایە خستنەڕووی ئەم جۆرە چاكسازییە بە هۆی ئەو هەلومەرج و بارودۆخەی ئابووری و ئەمنی و كۆمەڵایەتییەی ئێستا هیچ ئامانجێك ناپێكێ و بە بڕوای خۆم چاكسازییەكی ئەوتۆ نابینم لەسەر ئەرزی واقیع، چ لە رووی تیۆری، یان پراكتیكییەوە. جارێ كە باس لە گەندەڵی دەكرێ، دەبوو بەپێی یاساو رێنماییەكان پرەنسیپی (ئەمەت لە كوێ بوو؟) جێبەجێ بكرابایە، بەڵام ئەم هەنگاوە زۆر ساردەو هیچ لێپێچینەیەكی ئەوتۆ لەگەڵ گەندەڵكاران نەكرا، باشە خۆ ئێمە وەكو عێراقی هەموومان چاك دەزانین كێ گەندەڵی كردووە لە حوكمڕانەكانی پێشوو و كێ ئێستاش خەریكی بەتاڵانبردن و بەهەدەردانی سامانی نیشتمانیی ئەم وڵاتەیە لە كەسایەتیی سیاسی و ئایینی و حزبی و تەنانەت خودی هێزو كوتلە سیاسییەكان بە تێكڕا خەریكی ئەم كارەن، ئایا كەس هات لێپێچینەوەیان لەگەڵ بكات و پێیان بڵێ ئەم هەموو سامان و موڵك و پارەتان لەكوێ بوو؟ تێیاندایە كەناڵی ئاسمانی داناوەو بە پارەی عێراق یان باڵەخانەو ئەپارتمانی گەورەیان دروستكردووە تەنانەت لە دەرەوەی عێراق بە ریز شوققەیان كڕیوە، هەروەها لە بواری ئیداریشەوە هیچ نەكراوە كوا ئەو بەڵێنانەی درابوون بۆ لابردن و هەڵوەشاندنەوەی پۆستی جێگرانی سەرۆك كۆمار كە خۆی لەخۆیدا پۆستێكی زیادە و بەو هەموو پاسەوان و بەرپرسانەی كە لەگەڵیاندان و مووچەی خەیاڵی وەردەگرن؟ بۆیە من دەڵێم حكومەت ناتوانێ هیچ هەنگاوێك بەم ئاراستەیە بهاوێژێت، لەوەش دڵنیام كە عەبادی سەرۆك وەزیران نیازی هەیە چاكسازی بكات، بەڵام پێی ناكرێ، چونكە ئەوانەی سوودمەندن ناهێڵن ئەم كارە بە تەواوی بكات، لەبەر ئەوە پەرلەمان بۆ خۆ دوورخستنەوە لەم پرۆسەیە تۆپەكەی هاویشتە یاریگای عەبادی، ئەو هەموو قەیرانەی كە لە ئارادایە وەك قەیرانی ئەمنی و بەرپەرچدانەوەی تیرۆر و ئابووری ئەو دۆسێیانە ئیشی پەرلەمانە كە بەدواداچوونیان بۆ بكات، بەڵام بە پێچەوانەوە خستیانە ئەستۆی عەبادییەوە، پەرلەمانی عێراق سەرەتا دەسەڵاتی چاكسازی دایە عەبادی، بەڵام كە دەستی پێكرد هەموو كوتلە سیاسییەكانی نێو پەرلەمان پشتیان تێكرد و وەك بڵێیت كە هەر لە ئارادا نییە، هەرچەندە ئەم هەنگاوە لە رووی دەستووری و یاساییەوە لە دەسەڵاتی عەبادیدا نییە ئەگەر پەرلەمان هاوكاری و هەماهەنگیی نەكات تاكو بە شێوەیەكی رێك و پێك و دوور لە هەستیاریی سیاسی بەڕێوە بچێت.
* پێتوا نییە ئەم هەموو قەیرانانە پاشماوەی بەجێماوی ماوەی حوكمڕانیی نوری مالیكییە كە بۆ دوای خۆی ماوەتەوە؟
- بەڵێ راستە، ئەمە شتێكی حاشا هەڵنەگرە كە حوكمڕانییەكی شكستخواردووی تاوانبارو خراپی ئەو سەرۆك وەزیرانەیە كە بۆ عەبادی و وڵات ماوەتەوە، تا ئێستا چارەنووسی 540 ملیار دۆلار نازانرێت كێ بردوویەتی و بۆ كوێ چووە، ئەو پارەیە لە ماوەی هەشت ساڵەی حوكمڕانیی مالیكی دیارنەماوە، خەڵكەكە نازانێت، بەڵام حكومەت و بەرپرسان و دیوانی چاودێریی دارایی ئاگایان لێیە، كە بردراوە بۆ دەرەوەو كۆمپانیاو بەرژەوەندیی تایبەتی پێ بەڕێوە چووە، لەم ماوەیەدا ئەو پارەیە لە فرۆشتنی نەوتەوە دەست عێراق كەوتووە، خودی مالیكی بوو كە داعشی هێنایە عێراق و دەرگای لەبەردەم تیرۆریستان خستە سەرپشت، ئەوە مالیكی بوو لەم چەند ساڵەدا قەیرانی ئابووریی دروستكردو لە ساڵانی 2005 و 2006 شەڕی تایفەگەریی لە عێراق هەڵگیرساند و كارەساتی كۆمەڵایەتی و مرۆیی بەرپاكرد، ئەوە بوو دواتر كە داعش زۆربەی ناوچەكانی داگیركرد جگە لە هەرێمی كوردستان و بە تەواوی دەسەڵاتی بەسەر ئەم ناوچانەدا گرت كە سوپاكەی مالیكی نەیتوانی بەرگریان لێ بكات، هەر لەبەر ئەوە بوو كە گەندەڵی هەموو جومگەكانی ئیداری وڵاتی گرتەوە و عێراق تووشی ئەو هەموو قەیرانە كرد.
* كاتێ ئاماژەت بۆ ئەوە كرد كە عەبادی ناتوانێ پڕۆسەی چاكسازی ئەنجام بدات، پێتوانییە كە رەنگە هۆكارێكی ئەمە رۆڵی خودی مالیكی یان حزبەكەی یان مەرجەعییەت بێت؟
- خۆی هەموو كوتلە سیاسییەكان هۆكاری ئەوەن، سەبارەت بە مەرجەعیەت من وای دەبینم كە رۆڵی مەرجەعییەت تەنیا ئامۆژگاری و ئاراستەكردنە، بەڵام توانای دروستكردنی بڕیاری نییە، بۆیە كوتلە سیاسی و دامەزراوە سیاسییەكان بەرپرسیارن، بۆ نموونە پەرلەمانی عێراق دەتوانێ بڕیارو یاسا دەربكات و عەبادیش جێبەجێیان بكات، لەبەر ئەوە ئێمە لە عێراق كەسایەتیی سیاسیمان هەیە كە دەست بەسەر حزبەكاندا دەگرن و ئاراستەیان دەكەن، ئەگەر ئەم چاكسازیانە جێبەجێ بكرێن ئەوا بەرژەوەندیی خۆیان و حزبەكانیان دەكەوێتە مەترسییەوە، چونكە زۆربەیان لە گەندەڵییەوە گلاون و گومان لەخۆیان دەكەن و ئەو كاتە پەردە لە روویان هەڵدەماڵرێت و ریسوا دەبن، ئەوان هەر یەكەیان كە دێت بانگەشە بۆ چاكسازی دەكات، بەڵام لە راستیدا هیچ كامێكیان لەگەڵ چاكسازیدا نین، بۆیە جارێكی دیكە دووپاتی دەكەمەوە كە عەبادی ناتوانێ چاكسازیی بكات، من نووسینی رۆژنامەیەكی بیانی سەرنجی راكێشام كاتێ وەسفی عەبادی كردبوو كە ( پیاوی پۆستە نەك دەسەڵات) كەواتە بڕیارەكانی هەموویان رووكەشین و ناچنە واری جێبەجێكردنەوە. لە راستیدا خۆی هەر وایە، ئەو پیاوە بە تەنیا هیچی پێناكرێ لەنێو ئەو هەموو گێژاوەی قەیرانەكانی ئەمنی و ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیدا.
* دەگوترێ دوای رۆیشتنی مالیكی قەیرانی درایی لە عێراقدا زیاتر پەرەی سەندو عەبادیش دەڵێ بە چەندین ملیار دۆلار دەتوانرێت ژێرخانی ئابووری و تەندروستی و خزمەتگوزارییەكان بنیادبنرێتەوە، بەر لە ماوەیەك لە یەكەم باراندا بەغدا ژێر ئاو كەوت كە ئەمە كەمتەرخەمیی ئەمێندارێتیی پایتەخت و دەزگا خزمەتگوزارییەكانە، خوێندنەوەت بۆ ئەمە چییە؟
- من ژمارەی تەواوم لەبەر دەستدا نییە، لەبەر ئەوەی لە ئێستادا لە ئیدارەی وڵاتەوە دوورم، بەڵام قسەكردن لەسەر 90 ملیار دۆلار لە ساڵی 2016 كە چاوەڕوان دەكرێت بودجەی وڵات بێت، جگە لە كورتهێنان و شتی دیكە، بە بەراورد لەگەڵ ساڵی 2011 كە ئەو كاتە رەوشی عێراق باشتربوو، بەڵام بودجەكەی 83 ملیار دۆلار بوو، خۆ ئەو كاتە ئەو هەموو قەیرانە بەو شێوەیە سەری هەڵنەدابوو، بەڵام بۆچی نەتوانرا ئەو خزمەتگوزاریانە ئەنجام بدرێن؟ دیارە مالیكی سامانی ئەو چەند ساڵەی هەمووی بە شتی دیكە خەرج كردووە، بۆ نموونە ( شێخ و سەرۆك عەشیرەتەكان) كە مووچەیان پێ دەدرا، ئەمە چ سوودێكی هەبوو كە بەهەزاران سەرۆك عەشیرەت مەزەندە دەكرێت، سەیری ئەمە بكە دەبینیت كە لە نێوان 85 بۆ 100 هەزار چەكداری حەشدی شەعبی هەن كە مووچە وەردەگرن، عەبادی باسی لە 50 هەزار مووچەخۆری بندیوار كرد، كەچی لەو لاشەوە پتر لە 50 هەزاری دیكەی لە حەشدی شەعبی بە مووچە دامەزراند، كەواتە عەبادی چارەسەری ئەمەی نەكرد بەڵكو ئاڵۆزتری كرد، بۆیە تەنیا بڕینی مووچەی بندیوار چارەسەری رەوشەكە ناكات، ئەو چەكدارانە چەكیان پێویستە، هەروەها خۆراك و ئاوو خەرجیی دیكە، ئەوە بێنە بەرچاوی خۆت بودجەی میسر لە ساڵی 2015 تەنیا 37 ملیار دۆلار بووە، كە دانیشتوانی چوار ئەوەندەی عێراقە، بەڵام 37 ملیار دۆلار بەشی دەكات، بۆ نموونە عێراق باڵیۆزخانەی خۆی لە سینیگال دەكاتەوە كە هیچ سوودێكی نییە و ئەو هەموو خەرجییەی بۆ تەرخان دەكرێت، من ماوەیەك لەمەو پێش لە هەولێر سەردانی قونسڵخانەی رۆمانیام كرد تەنیا قونسڵ و جێگرەكەی لێ بوو، كە هەر ئەو جێگرە چای پێشكەش بە میوانان دەكات، بەڵام ئەوەی عێراق لە سینیگاڵ بزانە چەند كەسی لێیە، دیارە تەنیا كوڕی بەرپرس و ناسیاوو خزمەكانیان لەو باڵیۆزخانانە دادەنرێن، ئەو باڵیۆزخانانە بە دەیان فەرمانبەرو ئۆتۆمبێل و خەرجی دیكەیان بۆ دابینكراوە، بۆیە ناتوانین دەرك بەوە بكەین كە چەند پارە پێویستە بۆ دابینكردنی خزمەتگوزارییەكانی ئاوو ئاوەڕۆ و زێرابەكان لە بەغدا و بەسرە و شارەكانی دیكە، لەبەر ئەو هەموو گە ندەڵییەی كە بەتەواوی گشت جومگەكانی گرتۆتەوە.
* دۆسێیەكانی گەندەڵی لەسەردەمی مالیكییەوە زۆر شوێنی گرتەوە، هەندێكیان ئاشكراكران و هەندێكی دیكەش داخراون، بۆ نموونە تۆمەتباركردنی تاریق هاشمی جێگری سەرۆك كۆمار بە گەندەڵی و هەڵاتنی بۆ توركیا، دواتر هەندێك ئاماژە بەوە دەكەن كە هەڵدانەوەی ئەم دۆسێیانەی گەندەڵی لەبەر تایفەگەریی نێوان سوننەو شیعەیە، ئایا ئەم پرسە لە ئێستادا بەكوێ گەیشتووە؟
- لە راستیدا هەڵدانەوەی دۆسێی گەندەڵی لەبەر ئەوە ئەنجام نادرێ، چونكە دەسەڵاتی دادوەری و دادگاكان لە عێراق زۆر لاوازە و كەمتەرخەمە لە بەجێهێنانی ئەركی سەرشانی خۆی، من كە سەرۆكی دەستپاكیی عێراق بووم، كاتێ یەكێكمان دەدایە دادگا وەك بەرزەكی بانان بۆی دەردەچێ و یەكسەر بە بڕیارێك رزگاری دەبوو، چونكە دادگا بە سیاسییكراوەو كەس ناتوانێ قسە لەگەڵ بەرپرسی گەورەدا بكات بەڵام، فەرمانبەری بچووك هەموو بڕیارو یاسایەكی لەسەر جێبەجێ دەكەن.
* ئایا رێژەی ئەو بەرپرسە گەورانەی لە گەندەڵییەوە گلاون زۆرە؟
- لە راستیدا بابەتەكە بە شێوەیەكە كە رەنگە هەندێك بە تەواوی تێی نەگات، من دەپرسم بۆچی لەسەر وەزارەتی كارەبا هەمیشە مشتومڕ هەیە كە كێ ببێتە وەزیرو چ لایەنێك وەری بگرێت؟ وەڵامەكەی ئاسانە، چونكە بودجەكەی زۆرە، ئەوەی دەبێتە وەزیری كارەبا بۆ ئەوە كارناكات كە رەوشی كارەبا چاك بكات، بەڵكو بۆ دەوڵەمەندكردنی خۆی و حزبەكەیەتی، ئەگەر نا دادگا دەسەڵاتی هەیە، بەڵام من پێموایە ئەم دادگایە لە ئێستادا ناتوانێت بەرەوڕووی دەسەڵاتی جێبەجێكردن و یاسادانان ببێتەوە، مەگەر بە دووشت نەبێت، یەكەمیان چاكسازی كردن لە دەسەڵاتی دادوەری و دووەمیشیان سەپاندنی ریشەكێشكردنی تەواو لە هەموو جومگەكانی دەسەڵات، دەبێ حكومەت بزانێت چی دەكات و چۆن پارە خەرج دەكات، بۆنموونە لە ئەمریكا ئەگەر بچیتە هەر ویلایەتێك یەك دۆلار خەرج بكرێت، لەسەر ماڵپەڕی ئەلكتڕۆنی دەزانرێ چۆن و بە چی خەرجكرا، لای ئێمە كاتێك بەرپرسێك دەچێتە ژنێف لە ژوورێك دەخەوێت شەوی بە 5 هەزار دۆلارە لەبەر ئەوەی دەیەوێت ژوورەكە لەسەر دەریا بێت، بۆیە ئەگەر هەر گەندەڵییەك لەلایەن هەر بەرپرسێكەوە ئەنجام بدرێت، ئەگەر لەسەر پێگەو ماڵپەڕ بڵاوبكرێتەوە ئەوا جارێكی دیكە دووبارەی ناكاتەوە، لەبەر ئەوە شەفافییەت و دادگا دوو بنەمان بۆ ئاشكراكردنی گەندەڵی، ئێمە هەردووكیمان نییە.
* دیارە لە وەڵامەكانتدا زۆر جەخت دەكەیتەوە لەسەر مەسەلەی چاكسازیی لە دەسەڵاتی دادوەریدا، هۆكارەكەی چییە؟
- بۆیە من جەخت لە دوو خاڵ دەكەمەوە، (شەفافییەت و دادوەری). بۆ نموونە بینیمان چۆن خۆپیشاندان و ناڕەزاییەكانی بەغداو پارێزگاكان ترسیان خستە نێو دڵی بەرپرس و حزب و لایەنە سیاسییەكانەوە، سەرەتا كە باس لە هەڵدانەوەی دۆسێی پێشوو و ئێستای گەندەڵی كرا، هەموویان ترسیان لێ نیشت، بەڵام دوایی كە زانیان تەنیا قسەیە و هیچ رێكارێكی ئیداری و دادوەری بەدوادا نایەت، ئەوانیش ترسەكانیان رەوییەوە، بۆیە شەفافییەت و خستنەڕووی راستییەكان بەرچاوی میللەت رۆشن دەكاتەوەو ئەو كاتە بەرپرسی ئێمەش ناچن شەوی بە پێنج هەزار دۆلار لە هۆتێل بخەون، بەڵام رۆڵی رۆژنامەگەری و راگەیاندن گرنگە، چونكە ئەو گەندەڵكارانە ئەوەندەی لە میدیا دەترسن، ئەوەندە لە دادگا و تەنانەت لە مردن و عیزرائیلیش ناترسن! چونكە میدیا دەتوانێت ئاشكرایان بكات و لە بەردەم جەماوەردا ریسوایان بكات.