ئەگەر مەترسییەكانی تیرۆریستان و دامەزراندنی خەلافەتی ئیسلامی لەلایەن (داعش)ـەوە جارێكی دیكە پێناسەكردنەوەی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی بە پێویست بزانێت، ئەوا ئەم حاڵەتە گۆڕانكاری بەسەر چەمكی ئاسایشی نەتەوەیی هەموو ئەو دەوڵەتانەش دەهێنێت كە ئێستا لەناو یەك هاوپەیمانی كۆبوونەتەوە و شەڕی تیرۆریستانی داعش دەكەن، بۆ بەدواداچوونی ئەم پرسە پەیوەندیمان بە د.پاتریشیا لویس بەڕێوەبەری دیراساتی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە ئامۆژگای بەناوبانگی چاتام هاوس كرد و ئەو خاتوونە بەمجۆرە بۆچوونەكانی خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* لە بەرامبەر مەترسیی تیرۆریزمدا هەموو دەوڵەتێك بەرنامەی ئاسایشی نەتەوەیی خۆی هەموار كردۆتەوە، كەواتە خاڵی هاوبەشی نێوان نەتەوەكان بریتییە لە ستراتیژیەتی تیرۆریزم، بەتایبەتی دوای دروستبوونی داعش، پرسیارەكە ئەوەیە بە جیهانی بوونی ئاسایشی نەتەوەیی لەسەر بنەمای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم، بەتایبەتی دوای كۆبوونەوەی ئەو هەموو دەوڵەتە بۆ شەڕكردن لە دژی داعش، چ خوێندەنەوەیەكی بۆ دەكرێت؟
- لە دوای هێرشەكانی 11ی سێپتەمبەری ساڵی 2001ـەوە، تیرۆریزم بە گەورەترین هەڕەشەی ئەمنی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە قەڵەم درا. هەروەها وڵاتانی دیكەش لە نێویاندا بەریتانیا لە سەرووی لیستی هەڕەشە راستەقینەكانەوە دایدەنێت. لە كاتێكدا ئەمە مایەی تێگەیشتنە، بەڵام جەختكردنەوەی زیاد لە پێویست و كاردانەوەی زیاد لە پێویست لە ئاست تیرۆریزمدا مەترسیدارە. چونكە رەنگە لە دەرئەنجامی بایەخی پێویست نەدرابێت بە هەڕەشە گەورەكانی دیكە، وەك شەڕی نێودەوڵەتیەكان و شەڕی نێوان دەوڵەتەكان، هێرشەكانی ئەنتەرنێت (cyber attacks) سیستمی چەكەكان و تاوانی رێكخراو. هەر بۆیە ئاسایشی نێودەوڵەتی پێویستی بە ستراتیژیەتێكی هەمەلایەنی هاوكاری ئامێزە كە دەبێت لەسەر ئاستی جیهانی، ناوچەیی و نەتەوەیی بایەخی پێ بدرێت، هەروەها لەلایەن سەرجەم بەشەكانی حكومەتەوە، كە هەم هێزی نەرم و هێزی زبریش لەو بوارەدا بخرێنەگەڕ. هاوكاری هەمەلایەن لەبارەی چەند تەحەددییەكی ئاڵۆزەوە كە ئێمە ئێستا رووبەڕوویان بووینەتەوە، دەبێت هاوكارییەكی گشتگیر و عەمەلی بێت. ئێمە پێویستمان بە چارەسەركردنی تەحەددییە سیاسی و دامەزراوەیی و سۆسیۆ-ئابوورییەكانی عێراق و سووریا و ئەو وڵاتانەی دیكە هەیە كە رووبەڕووی بوونەتەوە، كە بۆ ماوەیەكی دوور و درێژە پێداویستیی ئاسایشی نەتەوەیی و ئەمنی لەخۆ بگرێت. كۆبوونەوەی 60 دەوڵەت لە بارەگای سەرەكیی ناتۆ دەرفەتێكی خوڵقاند بۆ گەیشتن بە كۆدەنگییەك لەبارەی سروشتی داعش و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم لە سەر ئاستی جیهان. لە كاتێكدا كە ئەو گرووپەی سەر بە نەتەوە یەكگرتوووەكانە و كاریان لەسەر ئەلقاعیدە دەكرد، رایگەیاند كە باوەڕی وایە داعش بریتییە لە ئەلقاعیدە، بەڵام هێشتا لە نێو دەوڵەتاندا نەگەیشتوونەتە راگەیاندنێكی رەسمی لەسەر ئەم خاڵە، بە پێچەوانەی ئەو هەڕەشەیەی كە ئەلقاعیدە خوڵقاندی.
* لەبەر ئەوەی جیهان هاوڕا نییە لەبارەی پێناسەكردنی تیرۆریزم، یاخود لەبارەی رێكخراوە تیرۆریستیەكانی داعش یاخود ئەلقاعیدە، ئایا تا چ راددەیەك ئەگەری ئەوە هەیە نەتەوە یەكگرتوووەكان بناغەی نوێ بۆ ئاسایش و ئاشتی دابڕێژێت كە رەنگدانەوەی سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتان بێت؟
- تا ئێستا نەتوانراوە پێناسەیەكی وردی تیرۆریزم بكرێت كە بەلای هەموو وڵاتانەوە مایەی قبووڵكردن بێت، رەنگە ئەم كارە دەرئەنجامی پێچەوانەشی لێبكەوێتەوە، لەو رووەوە كە دەبێتە هۆی سنوورداركردنی مەودای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم و بەرپەرچدانەوەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. نەتەوە یەكگرتوووەكان وەك پرسێك پەیوەست بە سیاسەتی سەركردایەتی/ لە ئاستی هاوكارییەوە ئیدارەی تیرۆریزم دەكات، ئەویش لە رێی بڕیارەكانی ئەنجوومەنی ئاسایشەوە لە 1373 و 1624 كە ئەویش بە چاودێری كۆمیتەی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزمە. ئەمانە بڕیارگەلێكن كە هێزی جێبەجێكردنیان هەیە، چونكە بە گوێرەی فەسڵی حەوت دەرچوونە و دەوڵەتە ئەندامەكانی نەتەوە یەكگرتوووەكانیش پابەندن بەوەی ملكەچی ئەحكامەكانی بن. نەتەوە یەكگرتووەكان رۆڵێكی گرنگی هەیە لە بنیاتنانی كۆدەنگییەكی نێودەوڵەتی و بەرنگاربوونەوەی تیرۆریزم لە سەرتاسەری جیهاندا، بەتایبەتی لە رێی ئەو رێككەوتنانەی لە چوارچێوەی ئەنجوومەنی ئاسایشدا دێنەئاراوە. ئەنجامدانی چاكسازی لە ئەنجومەنی ئاسایشدا كارێكی دژوارە و لە سایەی ئەو كەشە سیاسییەی ئێستا باڵادەستە كارێكی كردەنی نییە كە دەوڵەتە ئەندامەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بتوانن رێكبكەون لەسەر ئەوەی كە بناغەی نوێ بۆ ئاشتی و ئاسایشی جیهانی پێناسە بكەن. شێوازەكانی ئەم دواییە بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی و توندوتیژی هەنگاوێكن بە ئاڕاستەی راستدا، بەڵام دەبێت كاری زیاتر بكرێت.
* هاوكێشەكان دەگۆڕن،تەنانەت لە شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی، ئەمریكا و رۆژئاوا هاوپەیمانی عەرەبە سوننەكان بوون، بەڵام دوای بەدەستهێنانی دەسەڵات لەلایەن (ئیخوان موسلمین)ـەوە لە میسر و بردنەوەی حزبی ئیسلامی لە لیبیا و دروستبوونی داعش، دەبینین عەرەبە سوننەكان تەبا نین لەگەڵ ئەمریكا لە رووی ستراتیژیەتی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزمەوە، لەم رووەوە راوبۆچوونی ئێوە چییە؟ ئایا ئەمریكا دەستبەرداری هاوپەیمانێتی لەگەڵ سوننەدا دەبێت، بۆ ئەوەی ببێتە هاوپەیمانی شیعەكان؟
- نەخێر، ئاشكرایە حاڵەتەكە بەم شێوەیە نییە. نە رۆژئاوا و نە ئەمریكا لەسەر بنەما ئاستی هاوپەیمانێتی گرێ نادەن، بەڵكو هەوڵی لەم شێوەیە لەسەر بنەمای بەها و بەرژەوەندی هاوبەش دەبێت. بەو پێیە هاوپەیمانێتی ئێستا كە دژ بە داعش پێكهێندراوە، هەم سوننەكان و هەم شیعەكانیش لەخۆ دەگرێت.
* لە نامەكەیدا بۆ سەرۆكی ئێران، ئۆباما جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە ستراتیژیەتی هاوپەیمانێتی دژ بە داعش رووخاندنی رژێمەكەی ئەسەد لەخۆ ناگرێت. بە بۆچوونی ئێوە ئایا ئەمە هاوپەیمانێتیكردن نییە لەگەڵ شیعەدا، بەتایبەتی لەگەڵ ئێراندا كە لە كەنداو و دەریای سپی ناوەڕاست نفوزێكی زۆری هەیە؟
- لە روانگەی رۆژئاواوە دەكرێت ئەوەی لە ئێستادا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدات بە شەڕی ئایینی ناو نەبرێت، بەڵكو شەڕی نێوان ئەوانەی خوازیاری مۆدێرنە و حوكمڕانییەكی هەمەلایەنەن لەگەڵ ئەوانەی دەیانەوێت سیستمێكی دیكتاتۆری و تەنانەت فیوداڵی دروست بكەن. بڕیارەكەی باراك ئۆباما و سەرۆكەكانی دیكەی وڵات و حكومەتەكان بەوەی هێرشی سەربازی نەكەنە سەر ئەسەد، وەك بەشێك لە ستراتیژیی ئێستای دژ بە داعش بڕیارێكی ئاڵۆزە، میراتی دەستێوەردانی سەربازی لە رابردوودا، لە نێویاندا ئەفغانستان و عێراق و لیبیا سەركەوتوو نەبوون، بەو شێوەیەی كە پشتیوانەكانی ئەو دەستێوەردانانە هیوایان بۆ دەخواست.
* ئەگەرچی باكووری ئەفریقیا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە توركیاشەوە، لەسەر بنەمای تایەفەگەری و ئایینی دابەش بوون لە نێوان شیعە و سوننەدا، ئەمەش كاریگەری لەسەر هاوپەیمانێتی دژ بە داعش كردووە، بەڵام لەم ناوچەیەدا كورد كە لە نێوان چوار وڵاتدا دابەش بوون و لە رووی تایەفییەوە زۆربەیان سوننەن، رۆڵێكی گرنگیان بینیوە لە شەڕی دژ بە داعش، واتە تەنها كورد دوودڵ نەبووە لەم شەڕەدا، تا چەند گرنگە هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی پشتیوانیی كوردەكان و پیشمەرگەن بكەن، بۆ ئەوەی داعش تێكبشكێنن؟
- دەوڵەتی ئیسلامی هاوپەیمانی ئیسلامییە سەرسەختەكان و تیرۆریستە نێودەوڵەتییەكان و بەعسیە كۆنەكانە، هەروەها میلیشیا میانڕەوەكانی پێشووی سوننەی تێدایە، تەنانەت ئەوانەشی كە پێشتر مووچەیان لە ئەمریكا وەردەگرت لە شەڕیاندا دژ بە ئەلقاعیدە لە عێراقدا. پێویستە رۆژئاوا و ئەمریكا هەموو كارێك بكەن لە ئایندەدا بۆ ئەوەی ناكۆكی مێژوویی نێوان سوننە و شیعەكان ئاڵۆزتر نەكەن. گرنگە رۆژئاوا پشتیوانی لە هەموو ئەو نەتەوە و خەڵكانە بكەن كە شەڕی دەوڵەتی ئیسلامی دەكەن و بە شێوەیەك ئەم كارە دەكەن كە یارمەتیدەر بێت بۆ هێنانەدی ئاشتییەكی درێژخایەن لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
* دەبینین بەرەی ئەلنوسرە كە لقێكی رێكخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدەیە لەلایەن توركیا و سعودیە وەك تیرۆریست مامەڵەیان لەگەڵدا ناكرێت، بەڵكو وەك لایەنێكی موعارەزە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چۆن دەكرێت شەڕی داعش بكرێت، لە كاتێكدا بەشداربووانی هاوپەیمانێتی دژی دەوڵەتی ئیسلامی برەو بە رێكخراوێكی سەر بە ئەلقاعیدە دەدەن؟
- هەموو لایەك هاوڕا نین لەسەر ئەوەی لە ئێستادا ئەلقاعیدە بەهێز بووە، بەڵام هاوڕا دەبین لەسەر ئەوەی مەترسی ئەوە هەیە كە تەركیزی وڵاتان لەسەر داعش لەسەر حیسابی گرووپە تیرۆریستیەكانی دیكە بێت، لەوەش گرنگتر لەسەر حیسابی ئەو تەحەددیاتانە بێت كە ناوچەكە رووبەڕووی دەبێتەوە، كە دەرئەنجامی نەخوازراوی لێدەكەوێتەوە. دەبێت هەرچیەكمان لەدەست بێت ئەنجامی بدەین بۆ بنیاتنانی ستراتیژیەتێكی نێودەوڵەتی هاوبەش بۆ چارەسەركردنی كێشە مەترسیدارەكانی سووریا. هەرچۆنێك بێت، هەموو وڵاتان كێشەی خۆیان هەیە، كە پێویستی بە چارەسەر هەیە.
* شارەزایان پێیانوایە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گۆڕانكارییەكی سەرتاسەریدا تێدەپەڕێت، چ پێشبینیەكت هەیە بۆ گۆڕانكارییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە گۆڕینی سنوورەكانەوە؟
- ئاشكرایە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە پرۆسەی گۆڕاندا تێدەپەڕێت كە بە شێوەیەكی حەتمی، دووبارە داڕشتنەوەی ریزبەندییەكان لە هاوپەیمانێتییەكاندا دەسەپێنێت، لەگەڵ گۆڕانكاری دەستووری و رەنگە دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكانیش. پێویستە هێزە ئیقلیمە مەزنەكان وەك میسر و سعودیە و عێراق و ئێران پێكەوە كاربكەن لەگەڵ رۆژئاوادا بۆ زیادكردنی دەرفەتەكانی ئەم گۆڕانكارییانە بۆ ئەوەی بە شێوازێكی شەرعییانەی دیموكراتییانە بچەسپێنرێن نەك لە رێی توندوتیژیەوە.