Martin van Bruinessen, pisporê civakên Îslamî ji bo Gulan: Ji bo parastina paşeroja neteweyê, divê Kurd ji hizbayetiyê derbas bibin û paşeroja xwe li ser yekrêzî û hevdengiyê ava bikin.

 

Profesor Martin van Bruinessen, ne tenê lêkolînerekî li pişt maseyan e, lê belê lêkolînerekî meydanî yê wêrek e. Ew di nîvê salên heftêyî yên sedsala borî de bi lingên xwe li gund û navçeyên cuda yên her çar parçeyên Kurdistanê (Îran, Iraq, Tirkiye û Sûriye) geriyaye û di nav cergera bûyeran de bûye. Vî lêkolînerî neh salên temenê xwe li Endonezyayê ji bo lêkolîn û dersdayînê derbas kiriye û wek profesorê "Lêkolînên Berhevdar ên Civakên Misilman ên Hemdem" li Zanîngeha Utrecht a Hollandayê xizmet kiriye. Her wiha roleke sereke di damezirandina Enstîtuya Navneteweyî ya ji bo Lêkolîna Îslamê di Cîhana Modern (ISIM) de hebûye û endamê çendîn lijneyên zanistî yên bilind e li Berlîn û Parîsê. Ji bo axaftina li ser sosyolojiya Kurdistanê û bandora hegemonyaya Îslamî li ser civakê, me ev hevpeyvîna taybet bi wî re encam da.

Gulan: Piştî pêncî salan ji weşandina pirtûka "Axa, Şêx û Dewlet", gelo hîn jî struktûrên eşîrî û olî motora bingehîn a siyaseta Kurdî ne, an guherînên modern û saziyên nû karîne cihê wan struktûrên kevneşopî bigirin û nexşeya civaka Kurdî bi temamî biguherînin?

Martin van Bruinessen: Ev pirtûk encama çavdêrî û lêkolîneke meydanî ya kûr e ku di nîvê salên heftêyî yên sedsala borî de dest pê kiriye. Tê de cudahiya asta bandora eşîrê li navçeyên cuda yên Kurdistanê hatiye diyarkirin. Di wê serdemê de, nêrîneke giştî hebû ku digot ji ber pêla bajarvaniyê û koçberiya gironî ber bi navendên bajaran, eşîrtî ber bi nemanê ve diçe û êdî wek faktorekî nasnameyê li cem nifşê nû girîngiya wê namîne. Lê dîroka paşê îsbat kir ku di dema qeyranên siyasî û leşkerî de, eşîr careke din wek karakterên siyasî û milîşyayî derdikevin holê. Ji bo nimûne, di şoreşa 1974-1975an a Kurdistana Iraqê de, piştgiriya eşîrî dabeşî ser du eniyên dijber bû; beşek ji wan wek "caş" di rêzên hikûmetê de û beşê din jî wek "pêşmerge" bi şoreşa Kurdistanê re bûn. Heman dîmen piştî şoreşa 1979an li Îranê û di dema destpêkirina xebata çekdarî ya PKKê li Tirkiyeyê di sala 1984an de dubare bû, dema ku dewletê pergala "cerdevan" ango parêzvanên gund li ser bingeha eşîran ji bo dijberiya gerîla ava kir.

Her çend bingehên aborî yên kevneşopî yên eşîrê, wek ajeldariya koçerî û feodalîzmê, bi sedema guherîna şêwazê jiyanê paşde çûne, lê eşîr wek "tora baweriyê" û "peywendiya xzimatiyê" hîn jî di nav dilê bajarên mezin û heta di nav qada bazirganî û siyasî ya elîtan de amade ye. Gelek caran xwedan kar an siyasetmedar ji bo parastina berjewendiyên xwe, berê xwe didin kesên ser bi eşîra xwe, ji ber ku kontrolkirina wan hêsantir e.

Ji aliyekî din ve, struktûrên olî, ji terîqetên sofîgeriyê bigire heta tevgerên nûxwaz ên wek tevgera "Nûr" û "Mekteba Qur'anê", ne tenê qels nebûne, lê belê guherîn bi ser de hatine û bandora wan li gorî salên heftêyî zêdetir bûye. Tiştê ku niha guheriye ew e ku nasnameya Kurdî ya modern êdî tenê di yek rehendekê de asê nîne, lê belê her takekesek xwediyê çendîn torên peywendiyên aloz e ku li ser bingeha xwendin, pîşe, tax û meyla siyasî ava bûne. Ev yek jî wiha dike ku struktûrên kevin wek beşek ji pergaleke piralî kar bikin, ne wek tekane motora civakê.

Gulan: Gelo perçebûna navxweyî ya Kurd tenê pirsgirêkeke siyasî ye, an rên û rîşalên wê yên kûrtir ên civakî û çandî hene ku rêgir in li ber dirustbûna gotarekî neteweyî yê yekgirtî? Ev dabeşbûna dîrokî çawa bandorê li paşeroja siyasî û neteweyî ya Kurd dike?

Martin van Bruinessen: Çemka "perçebûna navxweyî" celebek ji pêşdaraziyê ye ku tê wateya windakirina yekîtiyekê. Lê daneyên dîrokî nîşan didin ku Kurd her dem xwedî pirrengiyeke pir mezin a olî, zimanzanî û koka xwe bûn, ku rêgir bûye li ber dirustbûna yekîtiyeke siyasî ya mutleq. Her çend gelek Kurd bi piştbestin bi "Şerefnameyê", dîroka mîrekiyan wek serdemekî nasnameyeke hevpar dibînin, lê di rastiyê de ew qeware û mîrekî zêdetir meyla wan ji bo hevpeymaniya bi hêzên herêmî re (wek Osmanî û Sefewî, an Mongol û Selçûqiyan) hebûye, ne ji bo karkirina li ser projeyeke neteweyî ya yekgirtî. Ji ber ku çemka nasyonalîzmê wek fikreke modern, pir dereng gihîşt nav civaka Kurdî.

Cihê balê ye ku nasyonalîzm bi xwe, li şûna ku bibe tekane sîwana komker, bû sedema kûrkirina "perçebûnê" di navbera pêkhateyan de. Dema ku tevgerên nasyonalîst hewl dan pênaseyekî cewherî û dîrokeke yekalî ji bo Kurd daxînin, çendîn komên wek Zaza, Elewî, Êzidî, Kakeyî û Feylî paşguh kirin. Ev paşguhkirin wiha kir ku hinek ji van pêkhateyan wek bertek ji bo parastina taybetmendiyên xwe, dest bi dirustkirina nasnameyên cuda û heta daxwaza naskirina wek neteweyekî serbixwe bikin. Nimûneya Zazayan li Tirkiyeyê û Êzidiyên Ermenistanê di dawiya salên heyştêyî de, şahidiya vê rastiyê didin.

Li aliyê din, dabeşbûna Kurdistanê bi ser çar dewletên cuda de, tenê dabeşbûneke coxrafî nebû, lê belê dabeşbûneke cîhanbînî û zanistî jî bû. Pergalên cuda yên perwerde, medya, ziman û formên beşdariya siyasî li wan welatan, celebek ji "xerîbiya siyasî" di navbera Kurdên beşên cuda de dirust kiriye. Ji bo nimûne, Kurdekî Soran li Îranê û Kurdekî Soran li Iraqê, tevî hevparîya ziman, ji ber cudahiya ezmûna jiyanê di bin siha du rejîmên cuda de, xwedî du cîhanbîniyên siyasî ne ku gelek caran nikarin di çarçoveya yek rêxistinê an yek tevgereke hevpar de kar bikin. Ev nîşan dide ku perçebûna niha ne tenê mîrateya rabirdûyê ye, lê belê berhema pêvajoyên modern ên netewesazî û dewletsaziya herêmê ye jî.

Gulan: Gelo hûn pê bawer in ku Kurd niha di her demê zêdetir nêzîkî damezirandina dewletê bûne, an barûdoxên siyasî yên nav Iraq, Sûriye, Tirkiye û Îranê wiha kirine ku projeya dewlet-netewe bibe tiştekî pir zehmet?

Martin van Bruinessen: Ger em berhevdaniyeke hûr di navbera rewşa niha û deh sal berê ya Kurdistanê de bikin, em dibînin ku wêneya siyasî ya herêmê guherîneke radîkal bi ser de hatiye. Di qonaxa pêşîn de, Herêma Kurdistana Iraqê wek herêma herî biîstîkrar û geş a welat xuya dikir û Rojavayê Kurdistanê jî bibû penagehek dûrî tundûtîjiyên Sûriyeyê. Lê niha ew destkeft rûbirûyî paşveçûneke tund bûne. Çemka dewlet-neteweya Kurdî niha ji her demê zêdetir wek xewneke "ne-realîst" (na-waqî'î) xuya dike. Ji ber ku Kurd di wê pêşbaziya dîrokî de ku piştî hilweşandina împaratoriyan ji bo dirustkirina dewletê dest pê kir, dereng gihan. Coxrafyaya wê jî ku wekî Afganistanê ji her alî ve hatiye dorpêçkirin û rêya wê bi deryayê re nîne, rêgirekî bingehîn e li ber serxwebûneke aborî ya berdewam.

Ji nêrîneke analîtîk ve, modela dewlet-netewe ku di sedsala bîstan de serdest bû, dibe ku di paşveçûnê de be û cihê xwe ji bo formên nû yên wekî fîderasyonan bihêle. Ez wek lêkolînerekî ku di jîngehekî Ewropî de ezmûna wêranker a nasyonalîzmê û kîndariya biyaniyan (xenophobia) a baskê rastê yê tundrew ditiye, guman im ku nasyonalîzm bikaribe bi tenê bextewariyê ji bo gelan dabîn bike. Lewma, ez pê bawer im ku vebijarka herî guncaw û pratîk ji bo paşeroja Kurd, li şûna xewndîtina bi dewletekî serbixwe ya mutleq ku astengên herêmî û navneteweyî rê nadinê, hewlên ji bo çespandina pergalekî fîderal û bidestxistina azadiya xweparastinê û xwerêvebirinê di nav qewareyên siyasî de ye. Ev ne tenê ji aliyê siyasî ve guncawtir e, lê belê derfetekî rasttir ji bo parastina nasname û geşepêdana mirovî ya Kurdan diafirîne.

Gulan: Wek pisporekî civakên Îslamî, hûn peywendiya navbera Îslama siyasî û nasyonalîzma Kurdî çawa dinirxînin? Gelo ol dikare bibe hêzeke yekxer û motor ji bo serkeftina doza neteweyî ya Kurd, an gelek caran wek astengekî kûr li ber projeya dewletbûna Kurd de rol lîstiye?

Martin van Bruinessen: Rehendên dîrokî yên tevgera rizgarixwaz a Kurd nîşanî me didin ku serhildanên modern ên yekem ji aliyê şêxên sofî ve (wek Şêx Ubeydullah, Şêx Mehmûdê Hefîd û Şêx Seîd) hatine birêvebirin. Sedema sereke ya vê pêşengiya olî ew bû ku şêx wek merce'ekî ser-eşîrî derdiketin; desthilata wan a ruhanî sînorên dabeşbûnên hozayetî derbas dikir û wan dikarî nasnameyeke hevpar a "Îslamî-Kurdî" wek hêzekî komker bikar bînin. Her çend paşê partiyên siyasî yên modern bi xwezayekî laîk (sekuler) hatin damezirandin ji bo ku hemû pêkhateyên wek Şîe, Elewî, Êzidî û Kakeyî di bin yek sîwanê de kom bikin, lê di salên heftêyî de û piştî şoreşa Îranê, careke din Îslama siyasî wek hêzekî şoreşger vegeriya nav qada Kurdî.

Di vê çarçoveyê de, tevgerên wekî Hizbullah li Tirkiyeyê, Mekteb Qur'an li Îranê û Tevgera Îslamî li Iraqê serî hildan. Tiştê ku van komên Kurdî ji tevgerên Îslamî yên înternasyonalîst cuda dike, teqezkirina li ser taybetmendiyên neteweyî yên Kurd e, ku min navê wan kiriye "nasyonalîstên Îslamî". Ew her çend dibe ku peyva nasyonalîzmê bikar neynin, lê Kurd wek neteweyekî sitemlêkirî dibînin û şanaziyê bi çanda wê dikin. Li kêleka rûbirûbûnên çekdarî, komên wek "Weqfa Zehra" û kovara "Nûbihar" roleke çandî ya girîng di parastina ziman û edebiyata Kurdî de lîstine.

Di encam de, heta ku dewletên cîranên Kurdistanê di bin hegemonyaya îdeolojiya Îslamî de bin, ev tevgerên Îslamî yên Kurdî wek nûnerê beşekî girîng ji borjwaziya bajar نشین, nûnerên elît û hozan dimînin. Wan karîne tîtanekî taybet di navbera nasnameya olî û daxwazên neteweyî de dirust bikin, ku ev yek jî wiha dike ku bibin karakterekî حتمی (pêwîst) û bibandor di pêşbirka siyasî ya paşeroja Kurdistanê de.

Gulan: Bi piştbestin bi lêkolînên we yên berfireh li ser ezmûna Endonezyayê û welatên din ên piranî misilman, gelo hûn pê bawer in ku Kurd dikarin çi waneyeke dîrokî û siyasî ji wan nimûneyan werbigirin ji bo birêvebirina piralîbûnê (pluralism) û çespandina îstîkrara siyasî?

Martin van Bruinessen: Ezmûna nasyonalîzma laîk a Kurdî di warê danûstandina bi pirrengiya olî û neteweyî de, xwedî taybetmendiyeke berçaw e. Di vê navberê de, Partiya Demokrat a Kurdistanê hemû pêkhateyên kêmîne (wek Êzidî, Kakeyî û Mesîhî) di bin yek nasnameya giştgir a Kurdistanî de kom kirine, lê PKK şêwaza konfîderalîzma demokratîk peyrew dike.

Li aliyê din, ezmûna Endonezyayê wek welatekî piranî misilman, cudahiyeke bingehîn bi doza Kurdî re heye. Piştî hilweşandina rejîma Suharto di sala 1998an de, Îslama siyasî bûye hêzekî serdest, ku ev jî bûye sedema paşguhkirina kêmîneyên olî yên wek Mesîhî û Hîndûyan. Di warê neteweyî de jî, Sundanî (Sundanese) ku 20% ji niştecîhan pêk tînin û li navçeyekî çiyayî ne, dişibin Kurdan. Lê wan tevî dîrokekî tije hewlên ji bo otonomiyê, di dawiyê de Endonezyaya yekgirtî hilbijartin.

Serkeftina Endonezyayê di parastina yekparçeyiyê de ji bo siyaseteke zimanî û çandî ya jîrane vedigere. Dewleta Endonezyayê li şûna sepandina zimanê "Javanese" (zimanê neteweya mezin), zimanê "Malayî" wek zimanê neteweyî (Indonesian) hilbijart ku zimanekî bêlayen bû. Ev bû sedem ku tu kom hînbûna wî zimanî wek sitemekî neteweyî nebîne. Her wiha, rêdan bi xwendina bi zimanên resen ên wek Sundanî di dibistanan de, hesta paşguhkirinê ji holê rakir. Ev model nîşanî me dide ku nebûna sitema zimanî û çandî, wiha dike ku daxwaza serxwebûna siyasî li cem kêmîneyan lawaz bibe û ciwan zêdetir berê xwe bidin hînbûna zimanên navneteweyî ji bo tevlîbûna cîhana modern.

Gulan: Wek pisporekî warê antropolojiyê, hûn wan metirsiyên bingehîn çawa dinirxînin ku rûbirûyî ziman û çanda Kurdî dibin, bi taybetî li Bakur û Rojhilatê Kurdistanê? Gelo di nebûna zimanekî yekgirtî de, Kurd dikarin wek neteweyek parastina nasname û hebûna xwe bikin?

Martin van Bruinessen: Metirsiyên li ser ziman û nasnameya neteweyî di navbera "sûdwergirtina zimanzanî" û "parastina nasnameyê" de diçin û tên. Wek çawa ciwanên Sundanî li Endonezyayê hînbûna Îngilîzî bi pêwîsttir dibînin, li cem ciwanên Kurd jî li dîasporayê an li Bakurê Kurdistanê heman nêrîn ji bo zimanên serdest ên wek Tirkî û Swêdî hebûye. Her çend berê wiha xuya dikir ku koçberiya gironî ber bi bajarên mezin ên Tirkiyeyê ve zimanê Kurdî dihelîne, lê rastiyê berovajî wê îsbat kir. Ziman bi şêwazekî ecêb di nav qeyranan de rizgar bû û niha geşbûneke rastî di bazara pirtûk û kovarên Kurdî (Kurmancî û Zazakî) de li Tirkiyeyê tê dîtin, ku heta ji bazara pirtûkan a Herêma Kurdistanê jî pêştir ketiye. Ev nîşana wê ye ku bîranîna sedsalek ji çewsandinê, bûye palderekî bihêz ku ziman wek sembola herî zelal a hebûnê were dîtin. Li beramber vê, rewşa zimanê Kurdî li Rojhilatê Kurdistanê (Îran) ji ber nêzîkatiya zimanzanî bi Farisî re û nebûna piştgiriya saziyî, di metirsiyeke kûrtir de ye. Lê cîhana dîjîtal û înternetê hevsengiyek dirust kiriye; Soranî bi riya peywendiyên navbera Rojhilat û Başûr û dîasporayê geşedaneke mezin kiriye.

Derbarê pirsa "zimanekî yekgirtî", wiha xuya dike ku hewlên ji bo dirustkirina yek standardeke tenê bi ser neketine, ji ber ku zimanekî wiha "çêkirî" (artificial) xuya dike. Di şûna wê de, niha Kurd xwedî sê versiyonên standard ên zindî ne: Kurmancî, Soranî, Zazakî. Hebûna sê zimanên standard jî nayê wateya perçebûna neteweyê. Dîrok ji me re dibêje: Tu dikarî neteweyekî yekgirtî bî bêyî hebûna yek zimanî, wek çawa ezmûna Swîsreyê wê rastiyê nîşan dide. Parastina Kurd wek netewe, zêdetir bi zindîbûna her yek ji van zaravayan ve girêdayî ye di jiyana rojane û qada çandî de.

Gulan: Bi piştbestin bi lêkolînên we yên kûr li ser terîqetên sofîgeriyê, di vê serdemê de ku globalîzm û tundrewiya olî zêde bûne, gelo hûn pê bawer in sofîgerî hîn jî dikare wek nûnerê "Îslama nerm" (moderate) rol lîstibe?

Martin van Bruinessen: Bi baweriya min, nêrîna ji bo sofîgeriyê wek tekane nûnerê "Îslama nerm" dibe ku ne rast be. Her çend aliyê mirovdostî û lêborînê di berhemên şairên wek Mewlanayê Romî û Melayê Cizîrî de bi zelalî derdikeve, lê cewherê terîqetên sofî li ser rêxistineke tund û guhdana bo desthilata karîzmatîk a şêxan ava bûye. Di dîroka Kurd de jî, şêx xwedî du rûyên cuda bûn; hem wek parêzvanên kêmîne û aştîxwaz derketine, hem jî wek sitemkar û qorxkarek ku nakokiyên eşîran ji bo berjewendiya xwe bikar anîne.

Çemka "Îslama nerm" ku dibe ku ji Rojava derketibe, niha zêdetir wek wesfek ji bo wan misilmanan tê bikaranîn ku li dijî rewşa heyî ranabin û bêdeng in. Di rastiyê de, parastina aştiya civakî tenê bi gotara olî pêk nayê, lê belê di civakekê de ku neyeksaniya aborî û gendelî tê de hebe, pêwîstî bi xebata ji bo dadperweriya civakî û hikûmeteke paqij heye. Piraniya terîqetan ji ber berjewendiyên xwe bûne hevpeymanên desthilatan, lê dikaribû sofîgerî bibe dengê hejaran û rexnegirekî wêrek li hember desthilatê.

Gulan: Piştî nîv sedsal ji lêkolîna li ser doza Kurd, îro metirsiya herî mezin li ser paşeroja Kurd di çi de dibînin? Şîreta we ji bo nifşê nû yê rewşenbîr û xwendekarên Kurd çi ye?

Martin van Bruinessen: Di vê gavê de ku asoya rûbirûbûna leşkerî di navbera Îran û Amerîka û Îsraîlê de dest pê kiriye, Kurd careke din xwe di nav cergera lîstikeke jeopolîtîk a pir metirsîdar de dibînin. Gotina ku dibêje bila Kurd bibin "hêza bejayî" ji bo zilhêzan, metirsiyeke mezin e. Ji ber ku dîrok ji me re dibêje bûn bi "karta lîstikê" di navbera hêzên cîhanî de her dem karesat li pey xwe anîne; nifşê me hîn jî êşa xiyaneta 1975an û peymana Cezayîrê ji bîr nekiriye.

Ew şikestin ne tenê siyasî bû, lê belê destpêka wêrankirina sîstematîk a gundên Kurdistanê bû ji aliyê rejîma Baes û paşê jî Tirkiyeyê ve. Guherandina gundan bo kampên bi zorê û şewitandina daristanan, sîstema aboriya çandiniyê ya Kurdistanê ji nav bir û bingeha piştgiriya civakî têk şikand. Her çend hebûna qewareya Herêma Kurdistanê û geşbûna qada giştî ya Kurdî li Bakur cihê hêviyê ne, lê ev destkeft hîn jî "lerzok" in (fragile).

Ji nêrîna min, Kurd ji bo parastina hebûna xwe, pêwîstiya wan bi derbaskirina çarçoveya rêxistinên hizbî heye. Ji ber ku partiyên siyasî gelek caran tenê nûnerayetiya berjewendiya elîteke teng dikin. Paşeroja Kurd girêdayî ava-kirina civakeke medenî ya bihêz û piştgiriya navxweyî ye bi riya rêxistinên pîşeyî, sendîka û yaneyên rewşenbîrî. Li aliyê din, metirsiya xirabûna jîngehê û guherîna keşûhewayê (wek kêmiya avê û bilindbûna germahiyê), metirsiyeke rastî ne ku divê nifşê nû berpirsiyariya wan hilgire. Parastina Kurdistanê wek netewe, tenê di sengeran de nîne, lê belê di parastina hevsengiya civakî û jîngehî û dûrketina ji lîstikên metirsîdar ên zilhêzan de ye jî.