Gorrînî eqllîyetî hukmirranî dwayîn derfete le berdem îslamî siyasîyi şî'e le 'êraqda

 

damezirandinî kompaniyayek be nawî «kompaniyayi muhendîs» be sermayeyi 100 miliyar dînar lelayen ḧkumetî 'êraqewe bo dameziraweyi «ḧeşdî şe'bî, amajeyekî rûne bo eweyi ke hêzekanî ḧeşdî şe'bî ḧkumetekeyi mḧemed şiya' sudanî be ḧkumetî xoyan dezanin û, damezirandinî em kompaniyayeş ke wek dellên leser pêşniyarî qeys xez'elî serokî 'esaibî ehlî heqe, bo eweye be şêweyekî rûkar fesîl û grûpekanî ḧeşdî şe'bî bikate hêz û fakterêkî karîger le proseyi dûbare bunyadinaneweyi dewllet û pêşkeşkrdinî xizimetguzarî le çwarçêweyi berinameyi ḧkumetî êstayi 'êraqda, bellam le nawerokda bo eweye hêzekanî ḧeşdî şe'bî kontirrollî cllewî ḧukmirranî le 'êraqda biken, her wek çon le şerrî dijî da'şda, hêzekanî ḧeşdî şe'bî xoyan krd be xawenî serkewtinekanî dijî da'ş û rollî supa û polîsî fîdrralliyan perdepoş krd, emcare le proseyi dûbare bunyadinaneweyi dewllet û rastkrdineweyi proseyi ḧukmirranî deyanewêt heman sînariyo, bellam le bwarêkî dîke dûbare bikenewe û beriname û serkewtinekanî ḧkumetî «mḧemed şiya' sudanî» be ballayi hêzekanî ḧeşdî şe'bîda bibirrin, bo emeş amaje be çend xallêk dekeyin:

1. dananî nawî «muhendîs» bo kompaniyakeyi ḧeşdî şe'bî amaje nîye bo «endaziyar» bellku amajeye bo nawî «ḧacî mehdî muhendîs cêgrî fermandeyi gşitîyi hêzekanî ḧeşd» ke le kotayî sallî 2019 û seretayi sallî 2020 legell qasm suleymanî fermandeyi feyleqî «qudis»î supayi pasdaranî êran, le frroke xaneyi beẍda lelayen hêzekanî emirîkawe kujran.

2. hêzekanî ḧeşdî şe'bî be serokayetîyi «mehdî muhendîs» xoyan be pallewanî şerrî dijî da'ş û xawenî hemû serkewtinekan beser da'şda le qellem deda, her boye damezirandinî em kompaniyayeş be nawî «muhendîs» wate be şêweyek le şêwekan debête bedîl û cêgreweyi ḧkumet û kertî taybetîş.

3. kompaniyayi «muhendîs» ke le ruwî yasayiyewe be sermayeyi 100 miliyar dînar (kemtir le 70 miliyon dolar) damezarwe, bellam le ruwî waqî'î praktîkîyewe zor lewe gewretire û, wek şrovekaranî abûrî amajeyi pê deken, em kompaniyaye debête gewretirîn kompaniyayi «bunyadinanewe le 'êraqda» û tenanet bas leweş deken ke be radideyekî zor kertî taybet qorx bikat û tewawî prrojekanî bixate jêr destî xoyewe, emeş ciya leweyi hêzekanî ḧeşdî şe'bî dekate xawenî «sermayeyekî zebelaḧî serbexo» le heman katda debête bedîl û cêgreweyi ḧkumetîş.

hellwestekrdinman leser damezirandinî kompaniyayi «muhendîs» lew xallewe serçawe degrêt, ke proseyi ḧukmirranî û cêbecêkrdinî destûr û hengawhellgirtin bo dewlletêkî «fîdrrallî û perlemanî û dîmukratî û freyî» le naw eqllîyetî îslamî siyasîyi «sunine û şî'e» cêgeyi nabêtewe û hergîzîş çawerrêyi ewe nakrêt ke eqllîyetî siyasîyi «ḧeşdî şe'bî» birrwayi bew prenisîpane hebêt, bellam eweyi emcare ḧkumetekeyi mḧemed şiya' sudanî le ḧkumetekanî pêşitir ciyadekatewe, eweye ke serkrdeyi layene siyasîyekanî şî'e be herdû bereyi «teyarî sedr û çwarçêweyi hemahengî» geyşitûnete ew qena'eteyi metirsîye serekîye leser nawmallî şî'eyi 'êraqe, ewca legell eweyi «teyarî sedr û çwarçêweyi hemahengî» amadebaşîyi eweyan tiya nebû pêkewe û be hemahengî em proseye rast bikenewe, ewa katêk teyarî sedr le prose siyasîyeke kşayewe, layenekanî çwarçêweyi hemahengîyi şî'e deyanewêt cllewgîrî nawmallî şî'e biken û lem qonaẍeşda ke ḧkumetî 'êraq yedegêkî gewreyi pareyi leber deste, detwanêt komellêk hengawî zor baş bo sêktere ciyawazekanî xizimetguzarî hellbigirêt, lem kareşiyanda serkewtû nabin, eger kêşekanî nêwan herêmî kurdistan û beẍda çareser neken û, derfetêkîş bo «'erebî sunine» drust neken ke rollêk le awedanikrdineweyi parêzgakanî xoyanda bigêrrin.

eger be şêweyekî wrdtir xwêndinewe bo arasteyi ḧukmirranîyi ḧkumetî mḧemed şiya' sudanî bikeyin, ewa le zor ruwewe proseyi ḧukmirranî le 'êraqda, lew nexoşe deçêt ke zor dreng hestî be «nexoşiyekî metirsîdar» krdbêt û, nexoşeke çon le tirsî mirdin naçar debêt, eweyi dktor leser reçetekeyi boyi denûsêt, wek xoyi cêbecêyi bikat, ewa em ḧkumetî êstayi 'êraqîş ke zor dreng hestî be «nexoşîye metirsîdareke» krduwe, eger ew beriname wezarîyeyi leser astî «yasadanan û cêbecêkrdin» dayrrşituwe û le perleman pesend krawe, wek xoyi cêbecêyi nekat, ewa bo heta hetaye dwa bzimar le tabutî ḧukmirranîyi îslamî siyasîyi şî'e le 'êraqda dedrêt.

 

giringîyi hellbijardinî encumenî parêzgakan xoladan le hellbijardinî pêşwexte

bepêyi ew beriname wezarîyeyi ḧkumetekeyi mḧemed şiya' sudanî billawî krduwetewe, encamdanî «hellbijardinî encumenî parêzgakan» le naw tewerî cêbecêkrdin hatuwe û ḧkumet xoyi katî encamdanî diyarî dekat, bellam her bepêyi heman beriname «hellbijardinî pêşwexte» pêwîstî be hemwarkrdineweyi yasayi hellbijardinekan heye û debêt lelayen perlemanewe hemwar bikrêtewe, emeş manayi eweye topî hellbijardinî pêşwexte le gorrepanî perlemandaye, nek ḧkumet. lemeş giringtir eweyi le hellwêstî hemû layenekanî «hawpeymanîyi berrêwebrdinî dewllet» be şêweyekî gşitî dexwêndrêtewe, hest dekrêt her sê layenî «kurdistanî û 'erebî sunine û çwarçêweyi hemahengîyi şî'e» hellbijardinî pêşwexte, nek her be çareserî kêşekanî nazanin, bellku be gerranewe bo neseqamgîrî û paşagerdanîşî dezanin, her boye leser em binemaye boçûnî zall eweye ke xoladanêk le hellbijardinî pêşwexteyi perleman hestî pê dekrêt, bellam pêdagrîyekî hemelayene leser hellbijardinî encumenî parêzgakan dekrêt, encamdanî hellbijardineweyi encumenî parêzgakanîş bayexî le radidebederî xoyi debêt û, wek her sê serokayetî «komar, ḧkumet, perleman»îş cextî leser dekenewe, debêt le sallî dahatû (2023) ew hellbijardinane encam bidrêt.

hellbijardineweyi encumenî parêzgakan emcareyan dwayi ewe dêt ke le kotayî tşrînî yekemî 2019 perlemanî 'êraq lejêr guşarî xopîşanderanda encumenî parêzgakanî ret krdewe û, lew katewe heta êsta encumenî parêzgakan «bêcge le parêzgakanî herêmî kurdistan» encumenêkî sirrkrawn û bûniyan nemawe. her boye le êstada ke layene serekîyekanî hawpeyman bo pêkhênanî em ḧkumete dûbare zîndûkrdineweyi encumenî parêzgakan be pêwîst dezanin û her sê serokayetî «komar, ḧkumet, perleman» cextî leser dekenewe, eme manayi eweye ke layene siyasîyekan betaybetî layene siyasîyekanî şî'e «çwarçêweyi hemahengî» geyşitûnete ew qena'eteyi ke kêşekanî 'êraq le ziyatir «sentiralîzekrdinî» damezirawekanî dewllet buwe, nek le «dî sentiralîzim» ke desellatêkî baş bo parêzgakan şorr dekatewe bo eweyi wek ḧkumetêkî lokallî karubarî rojaneyi hawullatiyan cêbecê biken.

em birriyareyi ḧkumetî 'êraq bo giringîyi encamdaneweyi hellbijardinî encumenî parêzgakan hawkate legell hewllekanî perleman bo derkrdinî yasayi «encumenî fîdrrallî» le maweyi şeş mangda, bederçûnî em yasayeş parêzgakan ewca wek parêzgayek be serbexo, yan çend parêzgayek le çwarçêweyi herêmêkda debine endam lenaw encumenî fîdrrallî û, paşanîş encumenî fîdrrallî hawşanî encumenî nwêneran hawsengîyek lenaw prose siyasîyeke drust dekat û kollegekanî «dî sentiralîzim « bo herêm û parêzgakan ptewtir dekat û diyardeyi sentiralîzekrdinî desellat kall dekatewe.

eger leser em arasteye şroveyi ew xallane bikeyin ke le beriname wezarîyekeyi em ḧkumeteda hatûn, ewa raşkawane hest bewe dekrêt ke binemayi ew rêkkewtineyi le nêwan layenekanî «hawpeymanîyi berêwebrdinî dewllet» bo pêkhênanî em ḧkumete krawe, ziyatir birrwabûne be frawanikrdinî desellatekanî «dî sentiralîzim» û dûrkewtinewe le wehimî «sentiralîzim».

geyşitinî layene siyasîyekanî şî'e wek layenî xawen desellat le 'êraqda bew qena'eteyi ke çareserî dî sentiralîzim (na nawendîyetî desellat) rêgeyekî başe bo çareserkrdinî kêşekanî 'êraq, be werçerxanêkî gewreyi eqllîyetî ḧukmirranî dadenrêt û, be seretayek dadenrêt bo dûbare karakrdineweyi yasayi «pêkhênanî herêmekan» le 'êraqda, eger rewtî stiratîjiyetî ḧukmirranî lem ḧkumetî sudanîda bew arasteye hengaw hellbigirêt, wek eweyi bo derkrdinî her yasa û birriyarêk katêkî diyarîkraw diyarî krawe, ewa le maweyekî kurtî yek sallîda gorranikarîye erênîyekan leser hemû astî dewllet û herêm û parêzgakan rengdaneweyi başî debêt.

lêrewe eger bigerrêyinewe bo «egerî xoladan le hellbijardinî pêşwexte», ewa hellbijardinî parêzgakan lelayek debête meḧekêkî baş bo eweyi layene siyasîyekanî şî'e «teyarî sedr û layenekanî çwarçêweyi hemahengî» wezn û pêgeyi cemawerîyi xoyan dûbare lenaw cemawerî xoyan bzaninewe, le layekî dîkeş eger wek muqteda sedr xoyi raygeyanduwe ke be tewawetî le proseyi siyasî hatuwete derewe û beşdarîyi proseyi siyasî nakat, ewa le egerî xo kşaneweyi teyarî sedr le hellbijardinî encumenî parêzgakan, be tewawetî koyi encumenî «parêzga şî'ekan be beẍdaşewe» dekewête jêr kontirrollî layenekanî «çwarçêweyi hemahengîyi şî'e», lem ḧalleteşda eger teyarî sedr em hengawe hellbigirêt, ewa layenekanî çwarçêweyi hemahengî biyanuwî zoriyan le berdest debêt, bo eweyi bo maweyi çwar sallî dahatû drêje be ḧkumetekeyi sudanî biden û xoyan le egerî hellbijardinî pêşwexte labiden.

sebaret be giringîyi hellbijardinî encumenî parêzgan bo her dû pêkhateyi «kurdistanî û 'erebî sunine», ewa dekrêt raşkawane amaje bewe bikeyin, hellbijardinî encumenî parêzgakan hêndeyi bo beẍda û parêzgakanî dîkeyi şî'e giringe, hênde bo herêmî kurdistan û parêzgakanî 'erebî sunine giring niye, emeş leber eweye ke fewzayi serekî û kêşmekêşî gewreyi proseyi hellbijardin ziyatir lenaw mallî şî'edaye, lemeş ziyatir eweyi ziyatir karîgerî debêt û giringe bo herêmî kurdistan, hellbijardinî encumenî parêzgakane le nawçekanî dereweyi herêmî kurdistan û le seruwî hemû şiyanewe parêzgayi kerkûk betaybetî ke le hemû hellbijardinekanî rabrdû be rêgeyi sinduqî dengdan ew rastîye selmêndrawe ke rêjeyi kurd le kerkûk zorîneye û layi serkrdayetîyi siyasîyi kurdistan be gşitî û şexisî serok barizanî nasinameyi «kurdistanîbûnî kerkûk» le seruwî hemû şitêkî dîkeweye, boye hellbijardinî encumenî parêzgayi kerkûk be radideyek giringe wek encamdanî raprsî debêt leser nasinameyi kurdistanîbûnî kerkûk û le êstaşda ke bepêyi beriname wezarîyekeyi sudanî be deq hatuwe «terxanikrdin û xerckrdinî şaystekan bo hemû ewaneye birriyarekanî lêjineyi ballayi madideyi 140 deyangrêtewe û, dûbare pêkhênaneweyi lêjineyi balla le maweyi yek mang dwayi pêkhênanî ḧkumet», lemeş ziyatir ke dîsan her le berinamekeda hatuwe, debêt em ḧkumete deqî rêkkewtininameyi şngal cêbecê bikat û seqamgîrî bo şngal bigerrêtewe, emeş hengawêkî giringe bo eweyi hawullatiyanî nawçe kurdistanîyekanî dereweyi herêmî kurdistan be azadane dengî xoyan biden.

bo layenî «'erebî sunine» betaybetî ew parêzgayaneyi ke zorbeyi danîşituwanekeyi «'erebî suninen» wek neyinewa û rûmadî û sellaḧedîn û diyale, diyare em parêzgayane le dawayi birriyarekeyi perlemanî 'êraq le 2019 encumenî parêzgakaniyan sirr buwe û hîç karêkiyan nekrduwe, boye encamdaneweyi em hellbijardinane carêkî dîke desellatî ḧkumetî lokall bo ew parêzgayane degêrrêtewe û, be ḧukmî eweyi 'erebî sunine sallanêkî zor le (1920 -2003) xoyan balladest bûn le ḧukmirranîyi 'êraqda, ezimûnêkî zor gewreyi ḧukmirranîyan heye û eger bwariyan bo birrexisêt, dezanin çon parêzgakanî xoyan bunyad binênewe, eger derfetî eweşiyan pê bidrêt parêzgakaniyan le herêmêkda kobikenewe, ewa detwanin le maweyekî diyarîkrawda gorranikarîyi berçaw drust biken.

eweyi demênêtewe lem çend dêrreda hellwesteyi leser bikeyin, eweye ke layenî kurdistanî betaybetî serok barizanî peyamî raşkawaneyi xoyi her le pêş rûxanî rjêmî sedam ḧusênewe bo proseyi ḧukmirranî le «'êraqî dwayi rjêm» be hemû layene siyasîyekanî opozsêwnî ewkat û fermanrrewakanî êsta rageyanduwe û le dwayi hellbijardinekanî oktoberî 2021îşewe, pêdagrî leser ewe krduwe ke bew eqllîyeteyi le dwayi 2003we heta êsta le 'êraqda ḧukmirranî pê krawe, hergîz ḧukmirraniyekî serkewtû nayete arawe û eger detanewêt ḧukmirranîyekî serkewtû piyade biken, ewa hîç rêgeyek leberdemda nîye, bêcge leweyi debêt ew eqllîyete bigorrêt, sebaret be 'erebî sunineş ke xerîke le wehimî desellat dêne derewe û be tewawetî emirî waqî'î tazeyi 'êraq qbûll deken, hest dekrêt ewanîş berew arasteyekî drust hengaw helldegirin û deyanewêt nawçekanî xoyan awedan bikenewe, bellam eweyi le seruwî emanewe zor giringe bo ayindeyi 'êraq, ew qena'eteyi êstayi «îslamî siyasîyi şî'eyi desellate» ke geyşitine ew qena'eteyi be bê çareserî kêşekan legell herêmî kurdistan çîtir le 'êraqda şî'e le desellatda bûnî nabêt û hergîz ḧukmirranîşiyan pê nakrêt.

 

îslamî siyasîyi şî'e têrrwanîniyan bo destûr û dewlletî fîdrrallî

'ebidulkerîm siruş bîrmendî gewreyi fars, le penêllêkda ke bo qsekrdin leser ktêbekeyi «eqll, îslam, dîmukratî» boyi saz krabû, amajeyi be banghêşitêkî zanikoyi harvardî emirîkî krdbû, ke dawayan lê krdbû çend muḧazereyek leser «îslam û dîmukratî» le zanikokeyan pêşkeş bikat. sirûş le dîdarekeyi legell serokî zanikoyi harvard, sersamîyi xoyi pîşan dabû bo dawakeyi harvard û be serokî zanikokeyi gutibû: «êwe dawayi şitêkm lê deken ke hîç nzîkîyek le nêwaniyanda nîye, zimanî dîmukratî – mafe -, zimanî ayîn – pabendbûne-, her boye be hîç şêweyek le nêwan ayîn û dîmukrasîda lînik û lêkinzîkbûnewe drust nabêt.

leser em binemaye eger seyrî ew ḧzbe siyasîyaneyi şî'e le 'êraqda bikeyin, ewa debînîn beşêkî zorî ḧzbe siyasîye îslamîyekanî şî'eyi 'êraq be teniya ḧzbî îslamîyi siyasî nîn bo eweyi le wllatda û le rêgeyi sinduqî dengdanewe desellat bigirine dest, bellku lew ḧzbe îslamîye şî'aneşn ke birrwayan be henardekrdinî şorrş bo derewe heye.

lem çwarçêweyeda katêk qse leser cêbecêkrdinî destûr, yan bunyadinanî 'êraq wek «dewlletêkî fîdrrallî» dekeyin, giringe pêşwexte ew rastîye bzanîn ke layenî beranberman ke emirro ḧzbe îslamîye şî'ekanî 'êraqn, le binerretda ne birrwayan bew destûre heye ke xoyan dengiyan leserî dawe, ne birrwaşiyan bewe heye ke 'êraq dewlletêkî «skolarî dîmukratî û fîdrrallî bêt», bepêçewanewe layene siyasîye îslamîyekanî şî'e qet eweyan neşarduwetewe ke ewan hêndeyi birrwayan be mîtodî mezihebîyi xoyan heye, birrwayan be hîç mîtodêkî dîke nîye.

bellam prsiyar lêreda eweye ke herêmî kurdistan çon detwanêt wek herêmêkî fîdrrallî legell ḧkumetêk mamelle bikat ke xoyi birrwayi bew sîstme nîye? wellamdaneweyi em prsiyare pêwîstî be raşkawîyekî siyasî heye ke lêreda amajeyi pê dekeyin:

1. birriyarî bûnî herêmî kurdistan be herêmêkî fîdrrallî, birriyarî perlemanî kurdistane le 4î tşrînî yekemî 1992, emeş wate 11 sall pêş rûxanî rjêmî pêşuwî be's, perlemanî herêmî kurdistan birriyarî fîdrrallî dawe, paşanîş hemû hêzekanî opozsiyonî 'êraqî le kongrekanî nawewe û dereweyi herêmî kurdistan didaniyan be birriyarekeyi perlemanî kurdistanda nawe, ewca serkrdayetîyi siyasîyi kurdistan legell opozsiyonî 'êraqî leser 'êraqî tazeyi dwayi rjêmî be's rêkkewtinî krduwe û, giringe ew rastîye amajeyi pê bikrêt, perlemanî kurdistan birriyarî leser ewe dawe ke 'êraqî dwayi rjêmî be's debêt dewlletêkî fîdrrallî bêt, nek perlemanî 'êraq.

2. sebaret be desellatekanî herêmî kurdistan, têkrrayi ew desellataneyi ke herêmî kurdistan heyetî û paşan buwe be pakêcêk le destûrî 'êraq û destûrî 'êraq be fermî û yasayî ew desellataneyi selmanduwe, ewa ew desellatane hemûyan berencamî ew birriyar û yasayaneye ke le maweyi sallanî (1992-2003) le perlemanî kurdistanewe dengiyan leser drawe û pesend krawn. her boye maf û desellatekanî herêmî kurdistan le perlemanî 'êraqewe be herêmî kurdistan nebexşrawn.

3. sebaret be nawçe kurdistanîyekanî dereweyi herêmî kurdistan be gşitî û çarenûsî parêzgayi kerkûk betaybetî, teniya prse ke serkrdayetîyi siyasîyi kurdistan le nûsîneweyi destûrda razî bû le çwarçêweyi madideyi 140î destûrî 'êraq be şêweyekî aşitîyane çareser bikrêt, bellam em madide destûrîye ke madideyeke bo çareserî kêşeyi beşêk le parêzgakanî dîkeş danrawe, teniya taybet be nawçe kurdistanîyekanî dereweyi herêmî kurdistan nîye ke sirrkrawe û, bepêyi beriname wezarîyekeyi mḧemed şiya' sudanî serlenwê karî bo krawe, bo eweyi hem lêjineyi ballayi bo dabmezirêninewe û hemîş madideke serlenwê kara bikrêtewe.

em xallaneyi amajeman pê krdin, nawerokî waqî'î siyasîyi herêmî kurdistane legell dewlletî 'êraqda, ewca ew dewllete wek le destûrda pênase krawe ke debêt «dewlletêkî fîdrrallî û freyî û dîmukratî û perlemanî bêt», yan ew dewllete bêt ke eqllîyetî îslamî siyasîyi şî'e pênaseyi dekat, ewa debêt barudoxî kurdistan tiyayda barudoxêkî taybet bêt û taybetmendîyi herêmî kurdistan lenaw destûr û yasakanî dewlletî 'êraqda leber çaw bigîrêt.

lêrewe ke xwêndineweyekî wrd bo beriname wezarîyekeyi em ḧkumeteyi êstayi mḧemed şiya' sudanî dekeyin, be şêweyekî ziminî pêdagrîyi serok barizanî leser ew waqî'e siyasîyeyi herêmî kurdistan lenaw proseke debînîn û dezanîn leser çi prenisîp û stiratîjîyek rezamendî pîşan dawe bo eweyi layenî kurdistanî beşêk bin lem ḧkumete, herweha le goşe nîgayi layenekanî naw çwarçêweyi hemahengîyi şî'eşewe, ewe dexwênînewe ke ewanîş geyşitûnete ew qena'eteyi eger kêşekaniyan legell herêmî kurdistan çareser neken, ewa ne xoyan detwanin ḧukmirranî biken û xawen desellat bin, ne herêmî kurdistanîş teslîmî îradeyi ewan debêt, herwek çon le rabrdû hemû rêgeyekiyan taqî krdewe û serencam hatinewe ser ew rêgeyeyi ke serok barizanî le sallî 2002 le kongreyi lenden pêyi gutin: «ḧukmirranîyi dewllet be rq û kîneyi rabrdû nakrêt».

leser em arasteye, degeyine ew akameyi ke pêdagrîyi serok barizanî leser parastinî herêmî kurdistan û mafî gelî kurdistane, ewca bo geyşitin bem akame, eger rêgeyi eqll û lojîk bigîrête ber, dergayi rêkkewtin û lêktêgeyşitinî serok barizanî kraweye û, eger heman hellekanî rabrdûş dûbare bikenewe, ewa pêşitir serok barizanî le katî xoyi wellamî dawnetewe.

lem dûrrêyaneyi êstayi proseyi siyasîyi 'êraqda ke ḧkumetekeyi sudanî be grr û tînêkî başewe destî pê krduwe, cêgeyi xoyetî be çawî geşbînî û umêdewe seyrî edayi em ḧkumete bikeyin û hiywayi ewe bixwazîn hellekanî 20sallî rabrduwî ḧkumet carêkî dîke dûbare nebêtewe û tewawî kêşekanî nêwan herêmî kurdistan û 'êraq le çwarçêweyi ew rêkkewtine çareser bikrêt, ke hemû layenekanî naw ḧkumet îmzayan leser krduwe.

dûrrêyanî dwayîn derfet bo ḧukmirranî le 'êraqda

nûrî malîkî be denge qûllekeyi «Deep Voice» naw proseyi siyasîyi nawmallî şî'e dadenrêt, emeş wek amajeyek bo ew karektereyi ke le skandllî «water gêt»da twanî rîçard nîksonî serokî emirîka le sallî 1973 naçarî destlekarkêşanewe bikat, be heman şêwe, nûrî malkîyş le maweyi yek sallî kêşmekêşî nêwan «teyarî sedr û çwarçêweyi hemangîyi şî'e» serencam twanî muqteda sedr naçarî destkêşanewe le proseyi siyasî bikat.

nûrî malîkî le dwayîn çawpêkewtinî legell kenallî «elşerqîye» ke hefteyi rabrdû pexş kra, raşkawane nek her basî em rolleyi xoyi dekat, bellku şanazî beweşewe dekat ke bo parastinî damezirawekan û damezirandinî em ḧkumete, amadebuwe dest bidate çek û şerrî leser bikat, lemeş ziyatir sûrbûnî xoyi leser pşitgîrî û pşitiywanîyi em ḧkumete derbirrî û wek dwayîn derfet bo rizgarbûn lem barudoxe xirape wesfî krd û, herweha rollî serok barizanîşî le yad nekrd û, her lew çawpêkewtineda legell kenallî «elşerqîye» malîkî gutî: «eger destpêşxerîyi serok barizanî nebwaye be kşaneweyi kandîdî partî dîmukratî kurdistan bo postî serok komar û pşitgîrîkrdinî kandîdî hawbeş, ewa nemandetwanî grêkwêreyi berdem pêkhênanî ḧkumet bikeyinewe».

meẍzayi em çawpêkewtine û wellamdaneweyi malîkî bo kenallî elşerqîye, eweyi lê dexwêndrayewe ke xudî malîkî edayi ḧkumetî 'êraq decûllênît û arasteyi dekat, be taybetî wellamekanî leser hellbijardinî encumenî parêzgakan û hellbijardinî pêşwexteyi perlemanî 'êraq w...htd, be şêweyekî ziminî eweyi bo bîneran aşkra krd ke zeḧmete dwayi sallêk hellbijardinî pêşwexte encam bidrêt û, be manayekî dîke kat kraweye bo eweyi ḧkumetekeyi sudanî maweyi yasayî xoyi ke dekate çwar sall, tewawî bikat.

hellwêst û qsekanî nûrî malîkî bo edayi mḧemed şiya' sudanî wek hellwêst û qeseyi serok ḧzbêk bû ke biyewêt bas le kandîdekeyi xoyi bikat bo postî serok wezîran, emeş ew manayeyi layi bîner berceste dekrd, beweyi raste mḧemed şiya' sudanî êsta le ḧzbêkî dîkeye û kandîdî lîstî dewlletî yasayi nûrî malîkîyş nebuwe, bellam be ḧukmî eweyi pêşitir endamî ḧzbî de'wayi îslamî buwe û ezimûnî karkrdinî legell malîkî hebuwe, kesêkî mtmanepêkrawî malîkîyew her leser pêşniyarî malîkîyş krawete kandîdî layenekanî çwarçêweyi hemahengî bo postî serok wezîran.

kewate em arasteye eweman bo aşkra dekat, wek çon nûrî malîkî le proseyi kêşmekêş û milmilanê legell muqteda sedr twanî serkrdayetîyi çwarçêweyi hemahengî bikat û, wek xoyi basî dekat, çon twanî yekgrtuwîyi û yekrrîzîyi çwarçêweyi hemahengîyi şî'e le beranber muqteda sedr bparêzêt û, serencam geyandiye eweyi çwarçêweyi hemahengî legell kurd û sunine hawpeymanîyi berrêwebrdinî dewllet drust bikat û ḧkumet be serkewtuwîyi pêk bihênin, ewa le proseyi berrêwebrdinî ḧukmirranîyş heman rollî heye û, zor le çawdêran ḧkumetekeyi sudanî be ḧkumetî sêberî «malîkî» nawzed deken.

leser em binemaye giringe şroveyekî siyasî bo arasteyi bîrkrdineweyi nûrî malîkî bo proseyi ḧukmirranî le 'êraqda bikeyin û, ew prsiyare burûjênîn beweyi ke aya nûrî malîkî deyewêt çon ḧukmirranîyi 'êraq bikat? wellamî em prsiyare be çend xallêk dedeyinewe:

1. nûrî malîkî dû ezimûnî çwar sallîyi le proseyi serok wezîranî 'êraqda heye, le çwar sallî yekemî (2006-2010) nûrî malîkî wek serok wezîranêkî serkewtû derkewt, hokarî serekîyş bo serkewtinekeyi ewe bû le çwar sallî yekemda birrwayi bewe hebû ke damezirawekanî dewlletî 'êraq be pşitgîrîyi kurd be gşitî û serok barizanî be taybetî bunyad denrênewe, bo emeş serok barizanî hawkarîyekî başî krd le proseyi damezirawekanî dewlletda, be taybetî le dûbare bunyadinaneweyi supayi 'êraqda, herweha malîkî ewkat qena'etî bew core bû ke be perawêzxistinî 'erebî sunine kêşekan çareser nabin, boye dergayi hawkarîyi bo 'erebî sunineş krdewe û, ewe bû twanra be damezirandinî hêzekanî «seḧwe» û hawkarîyi hêzî pêşmerge serkewtinî gewre beser rêkxirawî tîrorîstîyi «elqa'îdeyi 'êraq» bedest bihênrêt,

2. çwar sallî duwemî ezimûnî nûrî malîkî (2010 -2014) be çwar sallî xirap le mêjuwî siyasîyi malîkî le qellem dedrêt, ciya leweyi xoyi wek serok wezîran rêgeyi pê nedra xoyi kandîd bikatewe, le heman katda 'êraqîş kewte ser lêwarî helldêr û niyweyi xakî 'êraq lelayen tîrorîstanî da'şewe dagîr kra û, xelafetî benaw îslamî leser rageyendra.

hokarî serekî bo şkstî malîkî le xulî duwemî serok wezîranîda, degerrêtewe bo gorrînî arasteyi şêwazî ḧukmirranîyekeyi le ḧukmirranîyekî hawbeş û hawseng û hemahengîyewe bo arasteyi dîktatoriyet û qorxkrdinî birriyarî berrêwebrdinî dewllet lelayen şexisî xoyewe, bê gwêdane eweyi ke kurd û 'erebî sunine beşêkin lem wllate û mafî xoyan heye, boye serencam eweyi beser hat ke be serî hat.

le dwayi hellbijardinekanî ayarî sallî 2018, lîstî dewlletî yasa berawrd be lîstî sayrun be serokayetîyi muqteda sedr û hawpeymanîyi fetḧ be serokayetîyi hadî 'amirî û tenanet lîstî nesirîş be serokayetîyi d.ḧeyder 'ebadî, sengêkî ewtoyi le naw ew lîstaneda nebû ke pallêwrabûn bo eweyi ḧkumet pêk bihênin, boye beşdarîkrdinî ret krdewe û tenanet dwayi destlekarkêşaneweyi d.'adl 'ebidulmehdî û dananî mstefa kazimîyş, endamanî lîstî dewlletî yasa beşdarîyi ḧkumetekeyi kazimîyan nekrd. bellam dwayi hellbijardinekanî oktoberî sallî 2021 lîstî dewlletî yasa le dwayi lîstî sedr duwem dengî hêna, em pêşkewtineyi malîkî le beranber layenekanî dîkeyi şî'e wayi krd bîr lewe bikatewe ke le naw layenekanî çwarçêweyi hemahengîyi şî'e teketulêk drust bikat û beranber sedr bwestêtewe, katêk sedr hestî beme krd, xoyi le çwarçêweyi hemahengî kşandewe, hewllî da le dereweyi çwar çêweyi hemahengî ḧkumet pêk bihênêt, bellam wek bînîman çwarçêweyi hemahengî be rêgeyi pêkhênanî «sêyekî pekxer» rêyi grt leweyi sedr bitwanêt ḧkumet pêk bihênêt, bemeş dergakan bo malîkî xiraye ser pşit, bo eweyi serkrdayetîyi çwarçêweyi hemahengî bikat û bibête kesî xawen birriyar lew hawpeymanîyeda û, êsta her wek kesî xawen birriyar le naw proseyi ḧukmirranîyi 'êraqda xoyi nmayş dekat.

prsiyarî dîke lêreda eweye, dwayi dû ezimûnî çwar sallî, aya em care nûrî malîkî le sêberewe deyewêt çon em ḧkumete araste bikat? le wellamî em prsiyare dellêyin:

pêdeçêt nûrî malîkî le edayi çwar sallî duwemî maweyi serok wezîranekeyi razî nîye û geyşituwete ew qena'eteyi eger le xulî duwemî serokayetî wezîranîda, ew rêkkewtineyi cêbecê bikrdaye ke be «rrêkkewtinî hewlêr» nasirabû û, be serperşitîyi serok barizanî bo pêkhênanî kabîneyi duwemî malîkî îmza kra, ewa ew şkste gewreyeyi beser nedehat ke le sallî 2014 dwayi serhelldanî tîrorîstanî da'ş beserî hat.

malîkî zor baş dezanêt hokarî serkewtinî d.ḧeyder 'ebadî wek serok wezîran û fermandeyi gşitîyi hêze çekdarekan le şerrî dijî da'ş, hawkarî û pşitgîrîyi serok barizanî û hêzî pêşmergeyi kurdistan bû, herweha deşzanêt hokarî şkst û kandîdinebûneweyi bo xulî duwem, dijayetîyekanî 'ebadî bû bo herêmî kurdistan û şexisî serok barizanî.

lêrewe degeyine ew derencameyi ke car car le zarî hendêk berprsî ballayi çwarçêweyi hemahengîyewe gwêman lê debêt ke dellên: «heta kêşekanman legell herêmî kurdistan çareser nekeyin, ême wek şî'e natwanîn le 'êraqda ḧukmirranî bikeyin». em qseye ke zor le qse raşkawekanî malîkî deçêt, meẍzayekî dîkeyi lê dexwêndrêtewe, ke debêt çareserî kêşekanîş legell herêmî kurdistan bew core bêt ke serok barizanî pêyi razî bêt, le proseyi hellbijardinî serok komarîşda nûrî malîkî her bew core reftarî krd û, yekem car hewllî da şandêkî heme layene binêrête layi serok barizanî û grêkwêreyi proseyi siyasî be pêşniyarî serok barizanî bikrêtewe, paşanîş her xoyi pêş hemuwan pêşwazî le pêşniyarekeyi serok barizanî krd.

akamî em xwêndineweye demangeyenête em derencameyi ke arasteyi dûrrêyanekeman be layekda bo diyarî dekat û dellêyin: raste serok barizanî be pleyi yekem hewll bo parastinî herêmî kurdistan û dabînikrdinî mafekanî gelî kurdistan dedat, bellam le heman katda her le seretayi kobûnewe û kongrekanî opozsiyon û paşanîş le dwayi sallî 2003we heta êsta, amancî ewe buwe ke 'êraq seqamgîr bêt û kêşekanî çareser bikrêt û gelanî 'êraq be kameranî bijîn, her boye eger nûrî malîkî û ḧkumetî êstayi sudanî em araste raste bigirin, ewa araste rastekeyi dû rêyaneke degirin û êstaş bo rastkrdineweyi proseyi ḧukmirranî û xoşguzeranîyi tewawî gelanî 'êraq zor dreng nîye.