لویس تیلین پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە كۆلێژی پاشایەتی لە لەندەن بۆ گوڵان: پرسی بنەڕەتی لە عێراقدا پەرەپێدانی كولتوورێكی سیاسییە كە وەك بەهایەكی دەستووری ڕێز لە فیدڕاڵیزم بگرێت
فیدڕاڵیزم یەكێكە لەو شێوازە گرنگانەی حوكمڕانی كە بۆ ڕێكخستنی پەیوەندیی نێوان حكومەتی ناوەند و یەكە هەرێمییەكان بەكاردێت، بەڵام جێبەجێكردن و تێگەیشتن لێی لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە جیاوازە. لەم چاوپێكەوتنەدا، پڕۆفیسۆر لویس تیلین، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە كۆلێژی پاشایەتی لە لەندەن، بە وردی باس لە جۆرە جیاوازەكانی فیدڕاڵیزم و ئەزموونی هیندستان دەكات و پەیوەندیی نێوان فیدڕاڵیزم، سیاسەتی گشتی، خۆشگوزەرانی و سەربەخۆیی دارایی هەرێمەكان دەخاتەڕوو. هەروەها، لە میانەی وەڵامەكانیدا بەراوردێك لەنێوان ئەزموونی هیندستان و عێراق، بەتایبەتی پەیوەندیی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی، پێشكەش دەكات. تیلین، جەخت لەوە دەكاتەوە كە سەركەوتنی فیدڕاڵیزم تەنیا پەیوەست و پەیوەندیدار نییە بە بە دامەزراوە و یاسا، بەڵكو پێویستی بە دروستكردنی كولتوورێكی سیاسی هەیە كە فیدڕاڵیزم وەك بەهایەكی بنەڕەتیی دەستووری بناسێت و هەردوو ئاستی ناوەندی و هەرێمی پابەندی سنوورەكانی خۆیان بن.
• ئەگەر لەبارەی فیدڕاڵیزمەوە لە پرسیارێكی بەراوردكارییەوە دەست پێبكەین لە نێوان فیدڕاڵیزمی ئەمریكا و فیدڕاڵیزمی هیندستان، كە یەكەمیان بە فیدڕاڵیزمێك وەسف دەكرێت كە ئەنجامی پێكەوەكۆبوونەوەیە، لە كاتێكدا فیدڕاڵیزمی هیندستان بەوە ناوزەد دەكرێت كە بۆ پێكەوەگرێدانی پێكهاتەكان هاتووە، دید و تێڕوانینی ئێوە لەم ڕووەوە چییە؟
- لە ڕاستیدا ئەم پۆلێنكارییە سوودی خۆی هەیە و هاوكاری دەبێت لە تێگەیشتن و تێڕوانین لە فۆرمە هەمەچەشنەكانی فیدڕاڵیزم لە شوێن و ناوچە جیاوازەكانی جیهاندا. چونكە لە ڕاستیدا جیاوازییەكی گرنگ هەیە لە نێوان ئەو فیدڕاڵییەتەی دێتەئاراوە لە ئەنجامی پێكەوەكۆبوونەوەی چەند دەوڵەتێك كە پێشتر خاوەن سەروەری بوون و دێن و ڕێككەوتن لەسەر كۆكردنەوەی سەروەرییەكانیان دەكەن، ئەمە حاڵەتێكی جیاوازە لەوەی لە هیندستاندا لە ئارادایە. چونكە لەم وڵاتەدا یەكەم خەسڵەت و سیمای فیدڕاڵیزم لە سەروەختی ئیستیعماردا دەركەوت، ئەگەرچی لەو كاتەدا بە تەواوەتی گەڵاڵە نەبوو. ئەوە بوو دوای ڕادەستكردنی دەسەڵات لە هیندستانی ئیستیعماركراوەوە بۆ كۆماری هیندستان، فیدڕاڵیزم لە نێو سیستمە دەستوورییەكەدا چەسێپنرا. لە ئەنجامدا دەسەڵاتەكان لە حكومەتی ناوەندییەوە- كە پێشتر ئیستیعماری بوو- بۆ خوارەوە دابەزێنران. بەڵام مەسەلەكە تەنیا حوكمڕانی و دەسەڵاتی ئیستیعماری نەبوو، چونكە لەو كاتەدا نزیكەی 560 هەرێم هەبوون، كە پەیوەندیی جیاوازیان لەگەڵ ئیدارەی ئیستیعماری هەبوو و لە ڕووی قەبارە و سەرچاوەكانەوە جۆراوجۆر بوون. لە زۆرێك لەم هەرێمانەدا، بەتایبەتی هەرێمە گەورەكان، پێداگری لەسەر سەروەری هەبوو، ئەمە تا نووسینەوەی دەستووری هیندستانیش هەر لە ئارادا بوو، هەردوو هەرێمی حەیدەر ئاباد و كشمیر، دوو نموونەی بەرچاون لەم ڕووەوە. لەم ڕووەوە پێموایە باشترە، فیدڕاڵیزمی هیندستان بە تێكەڵەیەك لە «پێكەوەكۆبوونەوە» و «پێكەوەگرێدان» ناوزەد بكەم.
• هەر سەبارەت بە فیدڕاڵیزمی هیندستان، ئێوە باس لە كاریگەریی سیستمی حزبی دەكەن لەسەر پەیوەندیی نێوان فیدڕاڵیزم و سیاسەتی گشتی و دەستەبەركردنی خۆشگوزەرانی. ئایا پێتانوایە ناوەندییەتی زیاتر سەردەكێشێت بۆ دابینكردنی خۆشگوزەرانیی باشتر؟ ئایا ناوەندییەتیی زیاتر لە هەمان كاتدا نابێتە هۆی لاوازكردنی ئابووریی سیاسی و پرسی خۆبەڕێوەبەری هەرێمەكان؟
- پرسیارەكەتان چەند مشتومڕێك لەخۆ دەگرن كە پەیوەستن بەو توێژینەوانەی لە ساڵانی ڕابردوودا ئەنجامم داون. هەروەها ئەمە پەیوەندی هەیە بە شێوازە جیاوازەكانی تێگەیشتنمان لە دەوڵەتی خۆشگوزەران و ئەدای هیندستان لەم ڕووەوە. چونكە پیادەكردنی شێوازی ناوەندییەت لە چوارچێوەی فیدڕاڵیزمدا لە هیندستان بۆ ئەوە بوو كە سیستمێكی نیشتمانی بۆ تۆڕی بیمەی كۆمەڵایەتی پێ تۆكمە بكرێت. كە لە ئێستادا تەنیا ئەو كارمەندانە دەگرێتەوە كە لە نێو كەرتی فەرمیی ئابووریی هیندستان ناسراون، كە ئەمە تەنیا لە سەتا 10ی هێزی كاری ئەم وڵاتەیە. ئەوانی دیكە بەشدارن لە فۆرمێكی دیكەی بیمەی كۆمەڵایەتی كە تێیدا كارمەند و خاوەن كارەكان بەشداری لە سیستمێكی ناوەندیدا دەكەن، كە چەندین سوودیان بۆ دەستەبەر دەكات، بەتایبەتی بۆ چاودێریی تەندروستی. بەرفراوانبوونی ئەم دواییە وای كرد، هاوكاریی كۆمەڵایەتی چەند شێوازێكی جۆراوجۆری وەرگرت كە هەندێكیانم ناو ناوە «پڕۆگرامی خۆشگوزەرانیی تەوەربەند لەسەر مافەكان»، هەروەها حەواڵە ڕاستەوخۆكان. لە ڕێی سەپاندن و وەرگرتنی باجەوە، دارایی بۆ ئەم هاوكارییانە دابین دەكرێت. لە ئەنجامدا ناچنە ژێر باری ئەو ململانێ ئاسۆییەی لەنێوان هەرێمەكاندا هەیە، كە ڕەنگە ببوونایەتە هۆی ڕێگریكردن لە ڕێكارەكانی بیمەی كۆمەڵایەتی. بەڵام لە ئێستادا گەورەترین هەڕەشە لەسەر پڕۆگرامەكانی خۆشگوزەرانی، بریتییە لە ململانێی نێوان حكومەتە نیشتمانییەكە و حكومەتی هەرێمەكان، نەك ململانێی ئاسۆیی نێوان خودی هەرێمەكان.
• لە فیدڕاڵیزمی هیندستاندا، سیستەمی دابەشكردنی داهات و سەرچاوە داراییەكان لەنێوان حكومەتی ناوەندی و ویلایەتەكان چۆن كار دەكات و تا چەند ئەم سیستەمە هاوسەنگییەكی دارایی لەنێوان ناوەند و ویلایەتەكان دابین دەكات؟
- لە ڕاستیدا ئەمە پرسێكە كە كاریگەری ڕاستەقینەی هەیە لەسەر توانای هەرێمەكان بۆ قووڵكردنەوەی پڕۆگرامەكانی خۆشگوزەرانیی تایبەت بە خۆیان. ئەمە بووەتە پانتاییەكی بەرچاوی ململانێی نێوان حكومەتی ناوەند و هەرێمەكان. ئەوەتا حكومەتی ناوەند، خوازیاری ئەوەیە دەسەڵاتێكی زیاتری دارایی هەبێت، بۆ ئەوەی پڕۆگرامە -ناوەندییەكانی- خۆشگوزەرانی پێ بەرفراوان بكات و ئەمەش بۆ بەدەستهێنانی دەستكەوتی سیاسی بەكار بهێنێت. حكومەتی هەرێمەكان- بەتایبەتی هەرێمە دەوڵەمەندەكان- زیاتر بەرەنگاری پرسی كۆكردنەوەی داهات لە باجە لۆكاڵییەكان دەبنەوە، كە دەچنەوە گەنجینەی حكومەتی ناوەندەوە. مشتومڕی سەرەكیی ئەوان ئەوەیە كە دەبێت دەسەڵاتێكی زیاتریان هەبێت بۆ دەستەبەركردن و دابینكردنی دارایی بۆ بەرفراوانكردنی سیستمەكانی خۆشگوزەرانیی تایبەت بە خۆیان لەسەر ئاستی لۆكاڵی. پێدەچێت لە ساڵانی داهاتوودا ئەم مشتومڕە توندتر ببێتەوە لەبەر ئەوەی گرێ دراوە بە پرسی نوێنەرایەتیی سیاسییەوە لەسەر ئاستی نیشتمانی، كە هەرێمەكانی باشوور، بەتایبەتی، لەلایەن ئەو پارتانەوە حوكمڕانی دەكرێن كە بەرهەڵستكاری حزبی «بەهاراتا جاناتا»ن لەسەر ئاستی ناوەند. چونكە ئەم هەرێمانە دەوڵەمەندترن و داهاتێكی زیاتر – لە ڕێی باجی لۆكاڵییەوە- بۆ گەنجینەی دەوڵەت دابین دەكەن، بەڵام بوار و پانتایی نوێنەرایەتییان لە پەرلەماندا كەمتر بووەتەوە. هەر لەم ڕوانگەیەوە لەنێو گفتوگۆ پەرلەمانییەكاندا ئەم هەرێمانەی باشوور زیاتر بەرەنگاریی ڕێكاری داراییە فیدڕاڵییەكان- لەسەر ئاستی ناوەندی- دەبنەوە و داوای سەربەخۆییەكی دارایی زیاتر دەكەن. كەواتە گۆڕەپانی سەرەكیی ململانێ، یان ئالنگارییە سەرەكییەكە لە پەیوەندی بە بەردەوامبوونی پڕۆگرامەكانی خۆشگوزەرانی لەسەر ئاستی هەرێمەكان لە هیندستاندا، بریتییە لە پرسی سەربەخۆیی دارایی.
• عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی ئەزموونێكی جیاواز و جێی سەرنج دەخاتەڕوو. كە هێشتا چەندین كێشەی گەورە و درێژخایەن هەن لە نێوان هەرێمی كوردستان- وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی- و حكومەتی ناوەندی. بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی هەبێت بە دابەشكردنی داهاتی نەوت، و ناوچە كێشە لەسەرەكان و ئیداردەدانی كێڵگەكانی نەوت. ئایا ئەزموونی هیندستان دەتوانێت چ وانەیەك دەستەبەر بكات بۆ سیاسەت داڕێژەران و توێژەران لە پەیوەندی بە هێنانەئارای سیستمێكی فیدڕاڵیی كاراوە؟
- لە ڕاستیدا پرسی داهاتی سەرچاوە سرووشتییەكان دۆخ و حاڵەتێكی زۆ جیاوازە لە عێراقدا، ئەگەر بەراوردی بكەین بە ئەزموونی فیدڕاڵیزمی وڵاتی هیندستان، ئەگەرچی لە ئێستادا لە هیندستانیش گفتوگۆ و مشتومڕێكی زۆر دەكرێت لەبارەی مافی هەرێمەكان بۆ سوودوەرگرتن لە سەرچاوە كانزاییەكانی نێو خاكی خۆیان. كە لەم ڕوەوە حكومەتی ناوەندی پەرۆشە، یان لە پرۆسەی بە ناوەندیكردنەوەی دەسەڵاتەكانیایەتی بەسەر سەرچاوەكانەوە. لەم ڕووەوە هەوڵ دەدات حوكمی ئەم دواییە دادگای باڵای وڵاتەكە پێچەوانە بكاتەوە كە بڕیاری دا، ئەم مافانە بە هەرێمەكان ببەخشێت. ئەوەی دەكرێت عێراق وانەی لێوەربگرێت لە پەیوەندی بە ئەزمونی هیندستانەوە، ئەوەیە دووبارە پێداچوونەوە بكرێت لە بارەی ئیدارەدانی فرەییەوە لە نێو سیستمە فیدڕاڵییەكەیدا. لەم ڕووەوە پێموایە پرسە سەرەكییە لە عێراقدا ئەوەیە ئایا پەرە دەدرێت بە كولتوورێكی سیاسی كە ڕێزگرتن و ددانپێدانان بە فیدڕاڵیزم، وەك بەهایەكی بنەڕەتی دەستووری، لەخۆبگرێت؟ دەبێت لەم ڕووەوە هەم حكومەتی ناوەند و هەم حكومەتی هەرێمەكان خۆیان سنووردار بكەن. ئێستا لە هیندستاندا مەترسییەكە لەوەدا بەرجەستە دەبێت كە كولتووری خۆسنوورداركردن لاواز بووە، لە ئەنجامدا ململانێیەكی توندتر لە نێوان هەرێمەكان و لە چوارچێوەی فیدڕاڵیزمدا دروست بووە. من نازانم ئایا توێژینەوەكانی «مایكڵ بورگێس» پەیوەندیدارن بە هەرێمی كوردستانەوە، كە ئەو زیاتر باس لە ناوەڕۆك و ڕۆحی فیدڕاڵیزم دەدات، كە مەبەستی ئەوە بوو نابێت تەنیا وەك كۆمەڵێك دامەزراوە لە فیدڕاڵیزم بڕوانین، بەڵكو وك شێوازێكی بیركردنەوە لە سیاسەتیش. من نازانم ئایا ئەمە وانەیەكە لە هیندستانەوە، بەڵام پێموایە بەگشتی پەیوەندیدارە بە هەر كەسێكەوە كە بایەخ بە ئایندەی فیدڕاڵیزم بدات. مەبەستم ئەوەیە پێویستە بیر لەوە بكەینەوە كە چۆن گوزارشت لە ناوەڕۆكی فیدڕاڵیزم بكەین و داكۆكی لێ بكەین، لە ڕۆژگارێكدا كە زیاتر بەرەو ناسیۆنالیزمی زۆرینە دەچێت، كە گوشارێكی زیاتر دروست دەكات لەسەر سیستمە فیدڕاڵییە فرەییەكان لە ڕووی ئیتنی و نەتەوەییەوە لە سەرتاسەری جیهاندا.
