پڕۆفیسۆر كریستیان لۆكێن، یەكێكە لە دیارترین و كاریگەرترین ناوەكانی بواری زانستە سیاسییەكان و توێژینەوە نێودەوڵەتییەكان لەسەر ئاستی فەڕەنسا و ئەوروپا. ئەم ئەكادیمیستە ناودارە كە لە ساڵی ١٩٦٢ لە دایك بووە، تەنیا وەك پڕۆفیسۆرێكی ئاسایی لە پەیمانگەی زانستە سیاسییەكانی پاریس (Sciences Po) ناناسرێت، بەڵكو ئەو یەكێكە لەو بیرمەندانەی كە قووڵایی سیاسەتی ئەوروپی و پێكهاتەی یەكێتیی ئەوروپای بە وردی شی كردووەتەوە.

بۆ قسەكردن لەسەر پێگەی فەرەنسا لە ناو یەكێتیی ئەوروپا و سیاستەكانی «ئیمانوئێل ماكرۆن» بۆ سەربەخۆیی ئەوروپا و گرنگیی كورد لە سیاسەتی ئێستای فەرەنسا و ئەوروپادا، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵی ساز كرد.

 

• لە كتێبەكەتاندا ئاماژە بە دووفاقیی فەڕەنسا دەكەن لە نێوان هەوڵی ڕێبەریی ئەوروپا و پاراستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەكاندا، ئایا لە سایەی جەنگی ئۆكراینا و ئالنگارییەكاندا، پاریس هێشتا خاوەنی ئەو قورساییە سیاسی و ئابوورییەیە تا وەك بزوێنەری سەرەكیی یەكێتییەكە بمێنێتەوە، یان ئەم هاوسەنگییە چیتر لەبار نییە؟

- ئەو هاوسەنگییە ناجێگیرەی نێوان سەركردایەتیكردن و ڕێگری، كە من و «تیێری شۆپان» شیكاری دەكەین، خەسڵەتێكی پێكهاتەیی سیاسەتی فەڕەنسایە لە یەكێتیی ئەوروپادا. فەڕەنسا وەك هێزێكی مامناوەندی خاوەن پێگەی جیهانی، بۆ نواندنی دەسەڵاتی خۆی پێویستییەكی تەواوی بە ئەوروپا هەیە، سەرۆك ماكرۆنیش سیاسەتی دەرەوەی خۆی لەسەر بنەمای ئەم پڕۆژەی هێزە بنیاد ناوە. فەڕەنسا خاوەنی چەندین ڕەگەزی ڕەسەنی هێزە و لەلایەن ئەورووپییەكانیشەوە وەك هێزێكی كارا دەبینرێت، بەڵام تەنیا یەك خاڵی لاوازی كوشندەی هەیە كە ئەویش قەیرانی دارایی و زۆریی قەرزەكانیەتی، لە بەرانبەردا ئەڵمانیا كەمتر قەرزدارە و خەریكە وەك هێزێكی سەربازیی نوێ دەردەكەوێت و كەمتر پێویستی بە هاوئاهەنگی لەگەڵ فەڕەنسا دەبێت. ئەگەر لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ساڵی ٢٠٢٧دا كاندیدی ناسیۆنالیست «مارین لوپێن» سەركەوتن بەدەست بهێنێت، ئەوا فەڕەنسا پشكی شێری سەركردایەتییەكەی بۆ بەرژەوەندیی ئەڵمانیا لەدەست دەدات و پێگەی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسیی خۆی بە تەواوی لاواز دەكات، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی و گەورە لە ناو كیشوەرەكەدا بە گشتی.

• چۆن یەكێتیی ئەوروپا متمانەی وەك ‹كۆمەڵگەی بەهاكان› دەپارێزێت، كاتێك لە ناوخۆدا تووشی پاشەكشەی دیموكراسی بووە؟ ئایا فراوانبوون بەرەو بەڵكانی ڕۆژئاوا دەبێتە هۆی بەهێزبوونی پێگەی جیۆپۆلیتیكی یەكێتییەكە، یان بەهۆی چارەسەرنەكردنی كێشە دامەزراوەییەكان، دابەشبوونە ناوخۆییەكان قووڵتر دەكاتەوە؟

- فراوانبوونی یەكێتیی ئەوروپا بەرەو ناوچەی باڵكان ڕۆڵێكی ستراتیژیی گرنگ دەگێڕێت لە چەسپاندنی ئاشتی و سەقامگیری لە پەراوێزەكانی كیشوەری ئەوروپادا، لە ئێستادا ئەم ناوچەیە هێشتا بە قورسی بەدەست كاریگەرییە نەرێنییەكانی میراتی سەردەمی كۆمۆنیستەوە دەناڵێنێت. ئاستەنگەكانی پەیوەست بە سەروەریی یاسا، بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و دیاردەی واستەكاریی سیاسی بە زیندوویی ماونەتەوە، هاوكات ململانێیەكی جیۆپۆلیتیكی توند لەگەڵ وڵاتانی وەك چین، ڕووسیا و توركیا لە ئارادایە. پێویستە ئەوروپا هەوڵ بدات بۆ گۆڕینی باڵكان بۆ هەرێمێكی دیموكراسی و یاسایی، بەڵام چونكە ئەم وڵاتانە لە ڕووی ئابوورییەوە لە تێكڕای وڵاتانی ئەوروپا هەژارترن، پێویستە یەكێتییەكە پشتیوانی و تێچووی دارایی زۆریان بۆ دابین بكات، ئەم بابەتە لەلایەن بەشێكی زۆری ڕای گشتیی ٢٧ وڵاتەكەی ئەندامەوە قبووڵ نەكراوە، بۆیە گومانم هەیە كە ڕێككەوتننامەكانی ئەندامێتی باڵكان بە ئاسانی لە پەرلەمانەكاندا پەسەند بكرێن، بەتایبەتی ئەگەر پرۆسەی تێپەڕاندن پێویستی بە ڕاپرسیی گشتی بێت، چونكە ڕەنگە لەلایەن زۆرینەی گەلانەوە ڕەت بكرێنەوە و كێشە بۆ یەكێتییەكە دروست بكەن.

• لە سەردەمی هەڵكشانی پۆپۆلیزم و گۆڕانی سۆشیاڵ میدیا بۆ سەكۆی بڕیاردان، دیپلۆماتەكان لە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەختدان، چۆن دەتوانن هاوسەنگی لە نێوان پشتگیرییان بۆ دەسەڵاتی سیاسی و پاراستنی بنەماكانی ئەقڵانییەت لە سیاسەتی دەرەوەدا ڕابگرن؟ ئایا ئێمە لە بەردەم قۆناغی «كۆتایی پسپۆڕی» و پەراوێزخستنی وەزارەتەكانی دەرەوەداین لە بەرژەوەندیی بەكەسیبوونی دەسەڵات؟

- سەركردە پۆپۆلیستەكان خاوەن تێگەیشتنێكی تەواو جیاوازن بۆ چەمكی دیپلۆماسی، بە شێوەیەك كە هەرگیز ڕێز لە نەریتە باو و پڕۆفیشناڵەكانی ئەم كایەیە ناگرن. ئەوان زۆر ڕاشكاو و توندن، هەمیشە ململانێی توندی كورتخایەنی دەسەڵات لە جیاتی سازانی سیاسیی درێژخایەن هەڵدەبژێرن و زۆرجار دیپلۆماتكارە پڕۆفیشناڵەكان بە كەسانێكی لاواز و «نەرم» هەژمار دەكەن. هەر بۆیە حەز دەكەن بە ڕاوێژكاری شەخسی و نێردراوە تایبەتەكان دەورە بدرێن، كە لە دەرەوەی دامەزراوە دیپلۆماسییەكانەوە هاتوون، بەمەش وەزارەتەكانی دەرەوە لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا پەراوێز دەخرێن. لێرەدا، دیپلۆماتكارانی پڕۆفیشناڵ ڕووبەڕووی دوو بژاردەی زۆر سەخت دەبنەوە: یان دەبێت «كشانەوە» و جێهێشتنی پۆستەكانیان هەڵبژێرن، یان لە ڕێگەی دڵسۆزییەوە خۆیان لەگەڵ سەركردایەتییە سیاسییە نوێیەكە بگونجێنن، ئەوان زۆر جار وەك ناوبژیوانێكی ناڕەسمی كار دەكەن بۆ ئەوەی دۆخە ئاڵۆزەكە بۆ هاوپیشەكانیان ڕوون بكەنەوە و هانیان دەدەن بایەخی گۆڕانكارییە پۆپۆلیستییەكان زۆر گەورە نەكەن. ئەوان وەك پاسەوانی كۆمەڵە بەهایەكی پیشەیی هاوتەریب دەردەكەون، بەڵام ئەمە تەنیا تا ڕادەیەكی سنووردار دەكرێت، چونكە ئەگەر دەسەڵاتەكان پێیان بزانن، هەر كاتێك بێت، سزایان دەدەن.

• لەگەڵ هەوڵەكان بۆ بوونە كاراكتەرێكی جیهانی، گەورەترین بەربەستی بەردەم سیاسەتی دەرەوەی یەكێتیی ئەوروپا چییە، بەرژەوەندیی دەوڵەتان، یاسای كۆدەنگی، یان نەبوونی دیدگایەكی هاوبەش؟ ئایا چەمكی «سەروەریی ئەورووپی» و «سەربەخۆیی ستراتیژی» لە ئێستادا تەنیا دروشمی سیاسین، یان گوزارشت لە گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینە و بەرجەستە لە هێزی یەكێتییەكەدا دەكەن؟

- جەنگی ئۆكرانیا و خولی دووەمی سەرۆكایەتیی ترەمپ زەنگێكی گرنگی ئاگاداركردنەوە بوون بۆ كیشوەری ئەوروپا، بۆ ماوەیەكی زۆر بیرۆكەی سەربەخۆیی ستراتیژی تەنیا بۆ فەڕەنسییەكان سەرنجڕاكێش بوو، كە بەهۆی نەریتی گۆلیزمەوە ڕاهاتبوون پارێزگاری لە ئۆتۆنۆمیی خۆیان بكەن لە ناو هاوپەیمانیی ناتۆدا، ئەم چەمكە لای ئەڵمانیا، پۆڵەندا و وڵاتانی باڵتیك پەسەند نەبوو، چونكە بە هەڕەشە بۆ سەر لاوازكردنی هاوپەیمانیی ئەتڵەسییان دەبینی، بەڵام ئەمڕۆ لە بەرلین و وارشۆ تێگەیشتنێكی نوێ هەیە كە بەرامبەر شەڕانگێزییەكانی پوتین ناتوانرێت چیتر تەنیا پشت بە ئەمریكا ببەسترێت، ئەمەش بووەتە هۆی چەكداركردنەوەی گشتیی ئەوروپا و زیادكردنی بەرچاوی خەرجییە سەربازییەكان، هەروەها هۆكارە بۆ قبووڵكردنی پێشنیارەكەی ماكرۆن بۆ فراوانكردنی چەتری ئەتۆمیی فەڕەنسا بە مەبەستی پاراستنی ئەوروپا، كە پێشتر وڵاتانی دیكە زۆر بە دوودڵی و وریاییەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەو بابەتە هەستیارەدا دەكرد و پشتگوێیان دەخست، ئێستا بارودۆخەكە گۆڕاوە و ئەوروپا هەوڵی چەسپاندنی پێگەی خۆی دەدات.

• وەك پسپۆڕێكی سیاسەتی دەرەوە، گرنگیی ستراتیژیی هەرێمی كوردستان بۆ فەڕەنسا و یەكێتیی ئەوروپا لە داهاتوودا چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟ ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە پاریس و برۆكسل پەیوەندییەكانیان لە چوارچێوەی ئەمنییەوە بۆ كایەكانی ئابووری، پەروەردە و كولتوور پەرەپێ بدەن؟ ئایا دەكرێت هەرێم وەك پردێكی متمانەپێكراو بۆ قووڵكردنەوەی هاوبەشییەكانی ئەوروپا لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆڵ بگێڕێت؟

- لە ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە بۆ ماوەیەكی درێژ بەهۆی ئایدیۆلۆژیای توندڕەو و بەكارهێنانی ئایین بۆ مەرامی سیاسی، دژایەتییەكی توندی ڕۆژاوای كردووە، بزووتنەوەی كورد هەمیشە وەك هێزێكی میانڕەو و خاوەن لۆژیك دەركەوتووە. كوردەكان توانیویانە ببنە هاوبەشێكی جێی متمانە كە دەكرێت دیالۆگی عەقڵانییان لەگەڵدا ئەنجام بدرێت. ئەم ڕاستییە لە سووریا بە ڕوونی دەبینرێت، كاتێك كوردانی سووریا لەپێناو پاراستنی یەكپارچەیی و سەقامگیریی وڵاتەكەیان، هەڵوێستێكی پراگماتیانەیان بەرانبەر بە حكومەتێكی میانڕەوتر لە دیمەشق گرتەبەر. ئەم جۆرە لە تێگەیشتن و نەرمی نواندنە، ڕێك ئەو شتەیە كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەكانی پێویستی پێیەتی، بەڵام پەیوەندییەكانی ئەوروپا لەگەڵ كورد بێ كێشە نییە و گەورەترین بەربەست لەم نێوەندەدا «توركیا»یە. تا ئەو كاتەی توركیا لەسەر ئەو باوەڕە بێت كە كورد مەترسین بۆ سەر یەكپارچەیی خاكەكەی، ئەوروپا ناچارە بە وریاییەوە مامەڵە بكات، چونكە بەرژەوەندییەكانی ئەوروپا لە زۆر ڕووەوە گرێدراوی توركیایە. لەگەڵ ئەوەشدا، هاوپەیمانی لەگەڵ كورد تەنیا پەیوەست نییە بە دیموكراسییەوە، بەڵكو ستراتیژێكە بۆ لاوازكردنی هەژموونی ئێران لە ناوچەكەدا. بە پێچەوانەی بانگەشەكانی دۆناڵد ترەمپ، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە شەڕی دژ بە هەژموونی ئێراندا سەركەوتوو نەبووە كە ئەمەش ڕێگرێكی گەورەیە لەبەردەم ئاشتی و گۆڕانكارییە دیموكراسییەكان.

مێژوو سەلماندوویەتی كە گۆڕانكاریی ڕاستەقینە دەبێت لە ناوخۆی كۆمەڵگەوە سەرچاوە بگرێت، تەنیا گەلان و كۆمەڵگەی ناوخۆیی ئێران دەتوانن لە كاتی گونجاودا كۆتایی بەم دەسەڵاتە بهێنن. لێرەدا دەردەكەوێت كە كورد هەم وەك هێزێكی دیموكراسیخواز لە ناوخۆی ئێران و هەم وەك ئەكتەرێكی ناوچەیی، كلیلی سەرەكین بۆ هەر جۆرە هاوسەنگییەكی نوێ كە ئاشتی و سەقامگیری بۆ ناوچەكە بگەڕێنێتەوە.

بە كورتی، ناسنامەی سیاسیی كورد وەك هێزێكی سێكۆلار و پراگماتی، دەتوانێت پردێكی پەیوەندی بێت لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوادا، بە مەرجێك كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بتوانێت هاوسەنگییەكی دروست لە نێوان پشتگیریكردنی كورد و پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێدا دروست بكات.