مامۆستای هونەرمەند جەمال ئامێدی بۆ گوڵان:ناساندنی فەرهەنگ و هونەری كوردی لە ڕێگەی مۆسیقایەكی ئەكادیمی و ڕێكخراوەوە زۆر كاریگەرە
مامۆستا جەمال ئامێدی یەكێكە لەو مۆسیقاژەن و هونەرمەندانەی كورد كە ناوی بە مێژووی مۆسیقای نوێی شاری دهۆك و پەرەپێدانی تیپی مۆسیقای دهۆكەوە گرێ دراوە. كاری هونەریی ئەو لەو قۆناغەدا دەستی پێكرد كە مۆسیقای دهۆك بە شێوەیەكی ڕێكخراوتر دەستی بە گەشەكردن كرد و تیپە مۆسیقییەكان بوونە بنەمای گواستنەوەی مۆسیقای كوردی لە شێوازی نەریتییەوە بۆ شێوازێكی نوێتر.
لە دیدارێكدا لەگەڵ گوڵان تیشكی خستە سەر كاریگەریی هونەر لەسەر هەستی نەتەوایەتی و ئەو ئالنگارییانەی ڕووبەڕووی هونەری كوردی دەبنەوە و ئاكامەكانی كارا نەكردنەوەی تیپی مۆسیقای دهۆك و چەند بابەتێكیتر.
*هونەر چ ڕۆڵێكی لە پاراستنی ناسنامەی نەتەوایەتی كوردی، بەتایبەتی لەم سەردەمەدا هەیە؟
-هونەر یەكێكە لە گرنگترین ئامرازەكانی پاراستنی ناسنامەی نەتەوایەتی، لە كاتێكدا زمان، خوێندن یان دامەزراوە فەرمییەكان سنووردار دەكرێن، لەو كاتانەدا موزیك، گۆرانی، شیعر، چیرۆك، شانۆ، وێنە و سینەما دەتوانن مێژوو، زمان، و بەها كولتوورییەكان بگوازنەوە بۆ نەوەكانی داهاتوو. لە مێژووی كورددا، هونەر ئامرازێكی باش بووە بۆ پاراستنی زمان و كولتوور، چونكە هونەر دەچێتە ناو دڵ و مێشكی مرۆڤەوە.
*هونەرمەندانی كورد لە دەرەوەی كوردستان (دیاسپۆرا) لەم ڕووەوە چ ڕۆڵێكیان هەیە؟
-زۆرێك لە هونەرمەندانی دیاسپۆرا بەهۆی دووركەوتنەوە لە نیشتیمان و نەبونی ئەو ناسنامە ڕاستەقینە و ئازارەكانی كۆچ، دەبینین زیاتر بۆ لای بابەتە كۆمەڵایەتییەكان دەچن، و دەیانەوێت بینەر و بەرهەمەكانیان ببنە پردی پەیوەندی لە نێوان كورد و جیهاندا. لە هەمان كاتدا، دوور بوون لە ژینگەی كۆمەڵایەتی كوردی دەكرێت ببێتە هۆی گۆڕانی بابەت، زمان یان شێوازی دەربڕین. بۆیە دیاسپۆرا زۆرجار ناسنامەی نەتەوایەتی لاواز ناكات وەك هەندێك كەس پێیانوایە، بەڵكو بە شێوەیەكی نوێ و جیاواز دارشتنەوەی بۆ دەكات.
*ئایا كێشەكانی هونەرمەندانی هەموو پارچەكانی كوردستان یەكن؟
-بنەمای هونەری كوردی هاوبەشە؛ وەك زمان، فۆلكلۆر، مۆسیقا و بیرەوەری مێژوویی، بەڵام جیاوازیی سیستمی سیاسی، یاسایی، ئازادی ڕادەربڕین، پشتیوانی دامەزراوەیی و ژینگەی كولتووری وایكردووە شێوازی بەرهەمهێنان لە هەر پارچەیەك جیاواز بێت، ئەمە بە مانای بوونی چەند ئەزموونی جیاوازە لە یەك كولتوور، نەك بوونی چوار هونەری جیاواز.
*هونەرمەندێك كە بە زمانی نەتەوەی دیكە گۆرانی بڵێت، ئایا هەمان كاریگەریی هەیە لە دروستكردنی هەستی نەتەوایەتیدا؟
-زمان ئامرازێكی گرنگی ناسنامەیە، بەڵام تاكەفاكتەر نییە. ئەگەر ناوەڕۆك، ئەزموون و تێڕوانینی كوردی پارێزراو بن، بەرهەمێك بە زمانی دیكەش دەتوانێت ناسنامەی كوردی بناسێنێت و بیگەیەنێتە جیهان، بەڵام پێشكەشكردنی بەرهەمی نوێ بە زمانی كوردی، بەتایبەتی بۆ پاراستنی زمان، كاریگەرییەكی سەرەكی و بەرچاوی هەیە كە بە زمانی دیكە ناتوانرێت بگەیەنرێت.
*پێتوایە هونەرمەندانی كورد تەنیا بەرپرسیارن لە پاراستنی ڕەسەنایەتیی هونەری كوردی، یان گۆڕانی شێواز و نوێكردنەوە بەشێكی سرووشتییە لە مێژووی هونەری هەر نەتەوەیەك؟
-پاراستنی ڕەسەنایەتی هونەری گرنگە، بەڵام مێژووی هونەر نیشان دەدات هیچ كولتوورێك بەبێ گۆڕان و نوێكردنەوە نەماوەتەوە لەڕووی پێشخستنی ڕیتم و داهێنان لە موزیك. هونەرمەند دەتوانێت هەردوو ئەركەكە بەجێ بهێنێت؛ لە یەك كاتدا مێژوو و ڕەسەنایەتیی هونەری بپارێزێت و بە زمان و شێوازی سەردەمیش نوێی بكاتەوە. ئەو نوێكردنەوانەی كە لەسەر بنەمای زانیاری لە پاشخانی كولتووری بنیات دەنرێن، زۆرجار هۆكاری بەهێزبوونی كولتوورن نەك لاوازبوونی.
*كاتێك هونەرمەندێكی كورد شێوازی نێودەوڵەتی وەك هیپ هۆپ و جاز بەكار دەهێنێت بۆ گەیاندنی ناوەڕۆكی هونەری كوردی، ئەوە پاراستنی كولتوورە یان تێكەڵكردنی كولتوورە؟
-هیپ هۆپ و جاز ئەوانیش ڕەنگێكن لە ڕەنگەكانی هونەری میللەتان و ژمارەیەكی زۆر هەوادار و لایەنگری خۆیشیان هەیە لە سەرتاسەر جیهان و تەنانەت لە كوردستانیش، پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و ئاسانیی پەیوەندی وایان كردووە ئەم ڕەنگانە بڵاو ببنەوە، بەتایبەتی لە نێو گەنجان، بەڵام ئەوەی پەیوەست بە كوردەوە پێموایە پاراستنی ڕەسەنایەتیی هونەری كوردی بەم ڕەنگە هونەرییانە كارێكی ئاسان نییە.
*زیرەكیی دەستكرد مەترسییە لەسەر پاراستنی ڕەسەنایەتیی هونەری كوردی، یان ئامرازێكی نوێیە بۆ بڵاوبوونەوەی كولتووری كوردی؟
-زیرەكیی دەستكرد ناتوانێت ئەزمونی ژیان، مرۆڤ و هەست و بیرەوەری وهونەری ڕاستەقینە و بارودۆخی كۆمەڵایەتی دروست بكات، بەڵام دەتوانێت چۆنیەتی و شێوازیان فێر ببێت و دووپاتیان بكاتەوە، و بۆ هونەرمەندان دەتوانێ ئامرازێك بێت بۆ پاراستنی ئەرشیف و یارمەتیدەر بێت بۆ فێربوونی زمان، وەرگێڕان، داهێنانی ئامرازی فێركاری و ناساندنی هونەری كوردی، بەڵام ئەگەر بەرهەمەكانی زیرەكیی دەستكرد بەبێ ڕێزگرتن لە مافی هونەرمەندان، یان بەبێ ئاشكراكردنی سەرچاوە بەكار بهێنرێن، دەتوانێت كێشەی ئابووری و ئەخلاقی دروست بكات. لە ئێستادا زیرەكیی دەستكرد زیاتر وەك ئامراز دەبینرێت تا جێگرەوەی تەواوی هونەرمەند، بەلای منەوە گەر تەنیا وەك یاریدەرێك و ئامرازێك بە كار نەهێنرێت جێی مەترسییەكی گەورەیە بۆ لەناوبردنی هونەری ڕاستەقینە، كە بەشێك لە هەست و نۆستالیژیا و جوانییەكانی كوشتوە و دەبینن ڕۆژانە خەریكە گۆرانییە ڕەسەنەكان و جوانیی دیمەنە ڕاستییەكان و هێزی هونەری زۆر لاواز كردووە، گەر وا بڕوات، جێی مەترسییە كە هەموو شت بە شێوەی زیرەكیی دەستكرد خەریكە دروست دەبێت.
بە شێوەیەكی گشتی لە ڕوانگەی زانستییەوە ناسنامەی نەتەوایەتی شتێكی جێگیر و نەگۆڕ نییە؛ بەردەوام لە گۆڕان و نوێبوونەوەدایە. هونەر، زمان، كولتوور، ئەزموونی ژیانی مرۆڤ و داهێنان هەموویان بەشدارن لە دروستكردن و پاراستنی ئەو ناسنامەیە، هەروەها زیرەكیی دەستكرد لە خۆیدا نە هەڕەشەیەكی حەتمییە و نە چارەسەری هەموو كێشەكان؛ كاریگەرییەكەی بە شێوازی بەكارهێنان و سیاسەتی كولتووری و بەرپرسیاریی مرۆڤەكان پەیوەستە. دیسانیش دەڵێم دەبێ تەنیا ئامراز بێت و هیچیتر.
*ئێوە یەكێكن لە دامەزرێنەرانی تیپی مۆسیقای دهۆك كە چەندین ساڵە بێ بەرهەم و چالاكیی هونەرییە، كاریگەرییەكانی كارانەكردنەوەی تیپی مۆسیقای دهۆك چین؟
-مێژووی ئەم تیپە دیارە لای هەموو كەسێك كە چەندین كاری هونەریی ئەنجام داوە و چەندین هونەرمەندی پێگەیاندووە و ناساندووە، بێگومان كارانەكردنەوەی، كاریگەریی نەرێنیی قووڵی هەیە لەسەر ڕەوشی هونەر لە دەڤەرەكەمان، لەوانە یەكەم: لاوازكردنی ناسنامەی هونەری، بەتایبەتی گۆرانی و موزیك لە دەڤەری بادینان كە خاوەنی ڕەنگ و شێوازێكی تایبەتی مۆسیقا و فۆلكلۆرییە، پەككەوتنی ئەم تیپە بووەتە هۆی كاڵبوونەوەی ئەو تایبەتمەندییە موزیكییەی كە دهۆك پێی ناسراوە، هەروەها هونەرمەندان تووشی پەراوێزخستن بوون. ئەمەش وا دەكات یان واز بهێنن یان ڕوو لە مۆسیقای بازرگانی و ئاست نزم بكەن، تیپە موزیكییەكان تەنیا بۆ ژەنین نین، بەڵكو قوتابخانەیەكن بۆ فێربوونی نەوەی نوێ. دووەم: بووەتە هۆی لاوازبوونی ئەرشیفی نەتەوەیی، چونكە تیپە فەرمییەكان ئەركیان پاراستن و نوێكردنەوەی مەقام و ئاوازە كۆنەكانە، بەبێ كاراكردنەوەی ئەم تیپە، بەشێكی زۆر لە ئاوازە فۆلكلۆرییەكان بەرەو فەوتان دەچن.
*ئەی گرنگیی كارا كردنەوەی تیپی مۆسیقای دهۆك و دامەزراندنی تیپی دیكەی هاوشێوە لە كوردستان، لە چیدا دەبینی؟
-لە سەردەمی جیهانگیریدا مۆسیقای بێگانە كاریگەرییەكی زۆری لەسەر گەنجان هەیە، هەبوونی تیپی بەهێز وەك تیپی دهۆك، بەرگرییەك دروست دەكات بۆ پاراستنی مۆسیقای كوردی لە توانەوە لە نێو هونەر و موزیكی بێگانەدا، ئەم تیپانە دەتوانن بە باشترین شێوە نوێنەرایەتیی كوردستان بكەن لە فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەكاندا، چونكە ناساندنی فەرهەنگ و هونەری كوردی لە ڕێگەی مۆسیقایەكی ئەكادیمی و ڕێكخراوەوە زۆر كاریگەرترە. فۆلكلۆری ئێمە دەوڵەمەندە، بە جۆرێك هەر ناوچەیەكی كوردستان (هەولێر، سلێمانی، دهۆك، كەركووك، هەڵەبجە) ڕەنگی تایبەتی خۆیان هەیە. بوونی تیپی هاوشێوە لە هەموو شوێنێك وا دەكات «تابلۆی مۆسیقای كوردی» دەوڵەمەندتر و هەمەجۆرتر بێت.
