پ.د.ئیدریس ڕەمەزان حەجی، مامۆستایە لە زانكۆی سەڵاحەدین لە هەولێر، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی كوردستان دەكەم و بەخێرهاتنی گشت ئەكادیمیست، ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدارانی هەر چوار پارچەی كوردستان دەكەم بۆ ئەم دیبەیتە گرنگە. كۆبوونەوەی سەركردە فیكری و سیاسییەكان لە یەك شوێندا بۆ تاوتوێكردنی چارەنووسی هاوبەشمان، دەرفەتێكی پێویستە. گەنگەشەكردن و گۆڕینەوەی بیروڕا لەسەر ئەو پرسیار و بابەتە ستراتیژییانەی پێشكەش كراون، نەك تەنیا وەك پاشبنەمایەكی مێژوویی و تیۆری، بەڵكو وەك نەخشەڕێگەیەك بۆ داهاتوو بایەخێكی تایبەتی هەیە، لەم سۆنگەیەوە، پێویستە بە دیدێكی زانستی و واقیعییەوە سەیری هاوكێشە جیۆپۆلیتیكی، ئابووری و سیاسییەكانی سەرجەم پارچەكانی كوردستان بكەین.

- واقیعی جوگرافی و جیۆپۆلیتیكیی كوردستان

كوردستان لە ڕوانگەی جوگرافی و ستراتیژییەوە خاوەنی پێگەیەكی گرنگە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. كاتێك سەیری نەخشەی هەر چوار پارچەكە دەكەین، دەبینین هەر یەكەیان خاوەنی سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندی سرووشتی و مرۆیی دیاریكراون، بەڵام بەهۆی دۆخی دابەشكاریی مێژووییەوە، نەتوانراوە ئەم دەوڵەمەندییە بخرێتە خزمەت هاوئاهەنگییەكی ئابووریی نیشتمانییەوە.

ئەگەر لە ڕووی ڕووبەرەوە هەڵسەنگاندن بۆ قەبارەی جوگرافیی پارچەكان بكەین، خاوەن كێشێكی دیاری جیۆپۆلیتیكین:

1- باشووری كوردستان: ڕووبەرەكەی نزیكەی ٧٢ هەزار كیلۆمەتری چوارگۆشەیە، كە بەراورد بە عێراق قەبارەیەكی بەرچاوە و لە ڕووی دەستوورییەوە پێگەیەكی تایبەتی هەیە.

2- باكووری كوردستان: بە ڕووبەری زیاتر لە ٢٣٠ هەزار كیلۆمەتری چوارگۆشە، نزیكەی ٢٩٪ی ڕووبەری گشتیی توركیا پێك دەهێنێت، كە ئەمەش قورساییەكی مرۆیی و جوگرافیی گەورەیە.

3- ڕۆژهەڵاتی كوردستان: ڕووبەرێكی فراوان دەگرێتەوە كە هاوتایە لەگەڵ ١٠ بۆ ١٢٪ی جوگرافیای ئێران.

4- ڕۆژاوای كوردستان: كە بەشێكی گرنگی باكوور و ڕۆژهەڵاتی سووریای ئێستا پێكدەهێنێت و خاوەنی سەرچاوەی كشتوكاڵی و وزەیە.

ئەم ئامارانە نیشان دەدەن كە پرسی كورد هاوكێشەیەكی هەرێمیی گەورەیە، بەڵام سەرەڕای ئەم ڕووبەرە فراوانە و سەرچاوە زۆرانە، كورد هێشتا نەیتوانیوە پێكەوەبوونێكی پتەوی ئابووری و سیاسی بێنێتە كایەوە.

- ئاستەنگە ناوخۆییەكان و هۆكارەكانی پەرتەوازەیی

یەكێك لە كێشە گرنگەكانی بەردەم دۆزی كورد، ململانێ و جیاوازییە سیاسییەكان و زۆرجار ناكۆكییە كەسییەكان بوون، ئەم هۆكارانە هەمیشە وەك كۆسپ و ڕێگر كاریان كردووە لە بەردەم دروستبوونی یەكدەستیی نیشتمانیدا. كاتێك ناوخۆی ماڵی كورد پەرتەوازە دەبێت، هێزە هەرێمییەكان بە ئاسانی دەتوانن دەستوەردان بكەن، بۆیە یەكەم هەنگاو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئالنگارییە دەرەكییەكان، ڕێكخستنەوەی نێوخۆییە. كاتێك گەلێك لە ناو خۆیدا یەكگرتوو بێت، توانای زیاتری دەبێت بۆ بەرگریكردن لە مافەكانی.

پێویستە لە گلەیی و گازندەكردن لە یەكتر تێپەڕین و بەرەو كرداری ڕاستەقینە بڕۆین. پێویستە پێشینەی كارەكانمان هاوكاری و بەهێزكردنی پەیوەندییە نێوخۆییەكان بێت، درێژكردنی دەستی هاوكاری بۆ هاونەتەوەكانی خۆمان لە پارچەكانی دیكەی كوردستان، سوودێكی زۆری هەیە. ئەو قازانجە ئابووری و كۆمەڵایەتییەی دەكرێت لە نێوان خۆماندا بگۆڕدرێتەوە، دەبێتە هۆی پاراستنی سەرمایەی نەتەوەیی و بەهێزكردنی پێگەی گەلەكەمان لە بەرانبەر دەرەوەدا.

لەم گفتوگۆیەدا پێشنیار بۆ دامەزراندنی كۆمسیۆنێك خرایە ڕوو، لەوانەیە سەرەتا بچووك بن، بەڵام دەتوانن ببنە بەردی بناغەی پڕۆژەیەكی نەتەوەیی گەورەتر بۆ ئایندە. دەستپێشخەریكردن، تەنانەت لەژێر كۆمەڵێك ئالنگاریی گەورەشدا بێت، پێویستە. لەبەر ئەوەی سەرجەم پارچەكانی كوردستان بە دەست ئالنگاریی سیاسیی هاوشێوەوە دەناڵێنن، هەر بزووتنەوەیەكی ئەرێنی لە پارچەیەكدا، كاریگەریی لەسەر پارچەكانی دیكەش دەبێت.

- ئاستەنگەكانی بازاڕی هاوبەش و چارەسەرەكان

-دروستكردنی بازاڕێكی هاوبەشی كوردی لە ئێستادا ڕووبەڕووی كۆمەڵێك گرفت و بەربەستی یاسایی و كارگێڕی دەبێتەوە، ئێمە باسی جوگرافیایەك دەكەین كە بەسەر چوار دەوڵەتی جیاوازدا دابەش بووە. ئەمەش واتە:

- چوار سیستمی یاسایی جیاواز.

- چوار شێوازی كارگێڕی و بەڕێوەبردن.

- دراو و ئابووریی جیاواز كە بەستراونەتەوە بە بازاڕی دەوڵەتانی دیكەوە.

- بیروبۆچوون و ستراتیژییە سیاسییە جیاوازەكانی نێوان حزب و لایەنەكان.

بەڵام ئەم ئاستەنگانە نابێت ببنە هۆی وەستانی تەواوەتی پڕۆسەی هاوكاریی ئابووری. لە جیاتی بازاڕێكی گشتیی گەورە، دەكرێت بە پڕۆژەی ناوچەی ئازادی بازرگانی لە خاڵە سنوورییەكان دەست پێبكەین. ناوچە ئازادەكان (Free Zones) لەسەر سنووری نێوان پارچەكان، دەرفەتێكی گونجاون بۆ ئەوەی بازرگانانی باكوور، باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا بێ بەربەستی یاسایی گەورە ئاڵوگۆڕی بازرگانی بكەن، پێكەوە كارگە و پڕۆژەی هاوبەش دابمەزرێنن و سەرمایەی ناوخۆیی لانی كەم لە ناوچەكەدا بپارێزن.

هەرچەندە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان پێشتر دەستپێشخەریی كردبوو بۆ دامەزراندنی ناوچەی ئازادی بازرگانی لە خاڵە سنوورییەكاندا بۆ بەهێزكردنی ئەم هاوكارییە، بەڵام ئەم پڕۆژەیە تا ئێستا بە تەواوی نەكەوتووەتە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەم دواكەوتنەش بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ ململانێ نێوخۆییەكان، كۆسپە ڕامیارییەكان و سیاسەتی دەوڵەتانی دەوروبەر كە كار بۆ پاشكۆیەتیی ئابووریی هەرێمەكە دەكەن.

بۆ دەربازبوون لەم دۆخە، ئەركی ناوەندە ئەكادیمی و سیاسییەكانە كە لێكۆڵینەوەی زانستی لەسەر هۆكاری سەرنەكەوتنی ئەم پڕۆژە ستراتیژییانە بكەن. دەبێت ئابووری نەك تەنیا وەك بابەتێكی لاوەكی، بەڵكو وەك بزوێنەری سەرەكیی پرۆسەی هاوئاهەنگی و گەشەپێدانی نیشتمانی تەماشا بكرێت. دروستكردنی ناوچەی ئازاد و بەستنەوەی بەرژەوەندییە داراییەكانی نێوان بازرگانانی هەر چوار پارچەكە، یەكێكە لە ڕێگە گونجاوەكان بۆ تێپەڕاندنی كۆسپەكان و بنیادنانی داهاتوویەكی گەشتر.

- گۆڕینی ئەقڵییەتی كاركردنی هاوبەش

لە نێوان پارچەكانی كوردستاندا

بایەخدان بە پرسی هاوبەشی و پەرەپێدانی پەیوەندییە هەمەلایەنەكان لە نێوان پارچە جیاوازەكانی كوردستاندا، یەكێكە لەو تەوەرە سەرەكییانەی كە پێویستی بە سەرنجی ورد و دەستپێشخەریی كرداری هەیە. كاتێك باس لە هاوكاریی ئابووری و وەبەرهێنان دەكەین، هەرێمی كوردستان وەك ناوەندێكی كراوە و خاوەن دەرفەت دەردەكەوێت، كە دەكرێت ببێتە دەروازەیەك بۆ كۆكردنەوەی تواناكانی مرۆیی و دارایی كوردانی ڕۆژهەڵات، ڕۆژاوا، و باكوور. ئەم دەرگا واڵایەی هەرێم بۆ هاووڵاتیانی پارچەكانی دیكە، دەرفەتێكی گرنگە بۆ تێكەڵكردنی ئەزموونەكان، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، پێویستە بە شێوازێكی واقیعی سەیری كەموكووڕی و ئاستەنگەكانیش بكەین.

بەداخەوە، زۆرجار نموونەی لاوازمان لە جێبەجێكردنی ئەم دیدگایەدا بینیوە، كە تێیدا وەبەرهێنەران، یان هاووڵاتیانی پارچەكانی دیكەی كوردستان لە كاتی كاركردن، یان نیشتەجێبوون لە هەرێم، ڕووبەڕووی كۆسپ و تەگەرەی جۆراوجۆری كارگێڕی دەبنەوە. كاتێك لایەنێك، یان هاووڵاتییەك لە پارچەیەكی دیكەوە دەستی هاوكاری درێژ دەكات، ئەركێكی نیشتمانییە كە بە شێوازێكی سیستماتیك و یاسایی ئاسانكارییان بۆ بكرێت و پشتیوانی بكرێن، چونكە ئەم جۆرە هەنگاوانە نەك تەنیا لە بەرژەوەندیی تاكەكەسیدا نین، بەڵكو دەبنە هۆی گەشەكردنی گشتیی هەرێمی كوردستان و بەهێزبوونی پێگەكەی لە ناوچەكەدا.

جگە لە ڕەهەندە ئابوورییەكەی، پێویستە ئەوەش دەرك پێ بكەین كە ئەزموونی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان تەنیا پەیوەست نییە بەو سنوورە جوگرافییەوە كە تێیدا جێگیر بووە، بەڵكو سەركەوتنی ئەم هەرێمە كاریگەریی ئەرێنی لەسەر پارچەكانی دیكەش دروست دەكات. لەم سۆنگەیەوە، پەیوەندییە دیپلۆماسی و دەرەكییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا، تەنیا بۆ بەرژەوەندیی ناوخۆیی نییە، بەڵكو دەكرێت وەك سەكۆیەك بەكار بهێنرێت بۆ ناساندنی كێشە و مافەكانی كورد لە تەواوی ناوچەكەدا.

بۆ ئەوەی بتوانین ئەم پەیوەندییانە لە چوارچێوەی دروشمەوە ببەینە قۆناغی جێبەجێكردنی كرداری، پێویستە سەرەتا كار لەسەر دۆزینەوەی ئەو خاڵە هاوبەشانە بكەین كە لە نێوان كوردانی هەر چوار پارچەكەدا هەیە. ئەم خاڵە هاوبەشانە دەتوانن لە كایە جیاوازەكانی وەك كولتوور، پەروەردە، بازرگانی و گەشەپێدانی كۆمەڵایەتیدا دەستنیشان بكرێن. پێشنیاری گونجاو لێرەدا ئەوەیە كە چاوەڕێی پڕۆژەی گەورە و گۆڕانكاریی خێرا نەكەین، بەڵكو لە پڕۆژەی بچووك و ناوخۆییەوە دەست پێ بكەین. كارە بچووكەكان كاتێك بە سەركەوتوویی بەڕێوە دەچن، متمانەیەكی زیاتر لە نێوان لایەنەكاندا دروست دەكەن و لە داهاتوودا زەمینە بۆ پڕۆژەی گەورەتر خۆش دەكەن. بە پێچەوانەوە، ئەگەر دەستپێشخەرییەكان تەنیا لەلایەن یەك لایەنەوە بن و لایەنی بەرانبەر بێدەنگ بێت، یان كاردانەوەی ئەرێنی نەبێت، كارەكە تووشی پاشەكشە دەبێت. ئەم یەكلایەنە كاركردنە نەك هەر ئامانجەكان ناپێكێت، بەڵكو بێهیوایی لە نێوان چالاكان و هاوبەشەكاندا بڵاو دەكاتەوە و كاریگەرییەكی نەرێنی لەسەر متمانەی هاوبەش جێ دەهێڵێت.

لەلایەكی دیكەوە، ئاشكرایە كە ڕێڕەوی ئەم هاوكاری و پەرەپێدانە بێ ئاستەنگ نییە. ئالنگارییە كارگێڕی، یاسایی، و دەستوورییەكان كە زۆرجار لەلایەن حكومەتی فیدڕاڵیی عێراقەوە دروست دەكرێن، كۆسپی ڕاستەقینەن لە بەردەم فراوانبوونی پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ناوچەكانی دیكە. بەغدا زۆر جار لە ڕێگەی بەكارهێنانی دەسەڵاتە دەستووری و كارگێڕییەكانیەوە هەوڵ دەدات چاودێری، یان سنوورداركردنی هەندێك جۆری هاوكار، یان پەیوەندیی ئابووری و كۆمەڵایەتی بكات. لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا بوونی ئەم ئاستەنگانە دەبێت ببێتە هۆی ساردبوونەوە و ڕاگرتنی هەوڵەكان؟ بێگومان نەخێر، پێویستە بە دیدێكی گەشبینانە و لۆجیكی سەیری داهاتوو بكرێت. ئەگەرچی ئێستا ئاستەنگەكان زۆرن، بەڵام داڕشتنی ستراتیژییەكی تۆكمە بۆ چەند ساڵی داهاتوو دەتوانێت دەرئەنجامی باشتر بەدەستەوە بدات. دەستپێكردن لە هەنگاوی بچووك و بەردەوامبوون لەسەری، كلیلی تێپەڕاندنی ئەو كۆسپە یاسایی و كارگێڕییانەیە كە لە ئێستادا هەن.

بۆ سەلماندنی گرنگیی ئەم پەیوەندییە نەتەوەیی و كۆمەڵایەتییە، دەكرێت بگەڕێینەوە بۆ مێژووی هاوچەرخ كە پڕە لە نموونەی زیندوو و بەرجەستەكراو. یەكێك لەو نموونانە، هەڵوێستی مێژوویی خەڵكی كوردستانی ڕۆژهەڵات بوو لە كاتی ڕاپەڕین و كۆچە ملیۆنییەكەی ساڵی ١٩٩١ی باشووری كوردستان، لەو سەردەمە سەختەدا، خەڵكی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە باوەشێكی گەرم و دڵسۆزانەوە پێشوازییان لە برا ئاوارەكانی خۆیان كرد و هەموو جۆرە پشتیوانییەكی مرۆییان پێشكەش كردن. ئەم جۆرە هاوكارییە مێژووییانە لە نێوان ناوچە جیاوازەكاندا نیشانەی ئەوەن كە لە كاتە پێویستەكاندا، سنوورە دەستكردەكان ناتوانن ڕێگری لە هاوسۆزیی نەتەوەیی بكەن. هەر بۆیە، پێویستە ئەمڕۆش هەرێمی كوردستان بە هەمان ڕۆحیەتەوە دەرگای هاوكاری بۆ ئەو كەسانە واڵا بكات كە پێویستیان بە پاڵپشتی هەیە، یان دەیانەوێت پێكەوە كار بكەن.

هەروەها تیشكخستنە سەر هۆشیاری و ئەقڵییەتی تاكەكەسی و كۆمەڵایەتی پێویستییەكی حاشاهەڵنەگرە. وەك چۆن مامۆستا دكتۆر حوسێن لە وتەكانیدا ئاماژەی پێ كردووە، بنەمای هەر گۆڕانكارییەك لە جۆری بیركردنەوەی تاكەكەسەكانەوە دەست پێ دەكات. گرفتێكی گەورە كە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا بەدی دەكرێت، باڵادەستبوونی بیرۆكەی «خۆپەرستی» و تەنیا بینینی بەرژەوەندییە تایبەتییەكانە، كاتێك كەسێك تەنیا كار بۆ بەرژەوەندییە كورتخایەنەكانی خۆی دەكات و بۆچوون و پێگەی كەسی بەرانبەر لەبەرچاو ناگرێت، پڕۆسەی هاوبەشی بە تەواوی پەكی دەكەوێت، بۆ سەركەوتنی هەر پڕۆژەیەك، پێویستە گۆڕانكاری لەم ئەقڵییەتەدا بكرێت. واتە دەبێت گوێ لە ڕا و سەرنجەكانی كەسی بەرانبەر بگیرێت، ڕێز لە تواناكانیان بنرێت و هەوڵ بدرێت بگەینە خاڵێكی هاوسەنگ كە تێیدا بەرژەوەندیی هەموو لایەنەكان پارێزراو بێت، ئەگەر تەنیا جەخت لەسەر ویستە تاكەكەسییەكان بكرێتەوە، خاڵە لاوازەكانمان گەشە دەكەن و دەرفەتە بەنرخەكان لەدەست دەچن.

لە كۆتاییدا، دەتوانین بڵێین كە بنیادنانی پەیوەندییەكی هاوسەنگ و بەهێز لە نێوان پارچەكانی كوردستاندا پێویستی بە هەوڵێكی بەردەوام، دڵسۆزانە، و پلانبۆداڕێژراو هەیە. هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستووری دەتوانێت بێتە پێشەنگ لە ڕەخساندنی ژینگەیەكی لەبار بۆ وەبەرهێنان و چالاكییە هاوبەشەكان، بەبێ ئەوەی كێشە كارگێڕییە ناوخۆییەكان ببنە هۆی ساردكردنەوەی هاوبەشەكانی. بە تێپەڕاندنی ئەقڵییەتی تاكڕەوی و خۆپەرستی و بە تیشكخستنە سەر پڕۆژە بچووك و كاریگەرەكان، دەتوانرێت بناغەیەكی گونجاو بۆ داهاتوویەكی گەشتر و هاوكارییەكی ستراتیژیی هەمەلایەنە دابڕێژرێت، كە خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاكانی هەموو لایەك بكات.