زاگرۆس فەتاح، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستانە و بەرپرسی بەشی دارایی و كارگێڕیی مەكتەبی سیاسییە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا)، بەمجۆرە دیدوتێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

دەستخۆشی لە بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیریی و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم كە ئەم سەكۆ ئازادەی فەراهەم كردووە و مانگانە بیروبۆچوونە جیاوازەكان پێكەوە كۆدەكاتەوە بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەسەر پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان بكەن، لەم گفتوگۆیەش كە چل و چوارەمین ئەڵقەیە باس لە «كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا» دەكەین. هەر بۆیە پێشنیار دەكەم، پوختەی ئەم گفتوگۆیە بكرێتە كۆمەڵێك پێشنیاری چڕ و پڕ وەك لاپەڕەیەكی سیاسی  (Policy Paper) كە لەسەر بنەمای كاریگەرییەكانی ئابووریی بازاڕی هاوبەش دادەڕێژرێت، پێشكەشی دامودەزگاكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بكرێت. دڵنیام بەهۆی ئاستی بەرزی پسپۆڕی و زانیارییە دەوڵەمەندەكانی بەشداربووانی ئەم گفتوگۆیە، ڕاسپاردەكان زۆر بەسوود و كردەیی دەبن. هەر بۆیە پێشكەشكردنی كورتكراوەیەك لە شێوەی ڕاسپاردەی خێرا و كاریگەر بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان، ڕێگەیەكی گونجاوە، تا بتوانێت بە ئاسانی سوود لەم دیدگا زانستی و پراكتیكییانە وەربگرێت و لە بواری جێبەجێكردنی سیاسەتە ئابوورییەكاندا سوودیان لێ ببینێت، كە ئەمەش تەوەری سەرەكیی پێشنیارەكەمە بۆ ئەم مێزگردە گرنگ و زانستییە، هیوادارم ئەم كارە ئەنجام بدرێت.

بێگومان بنیادنانی نەتەوە و پاراستنی ناسنامەی بەكۆمەڵ، تەنیا پڕۆژەیەكی سیاسی، یان دەستووری نییە، بەڵكو لە بنەڕەتدا پشت بە بنەمایەكی پتەوی ماددی و ئابووری دەبەستێت. پەیوەندییە بازرگانییەكان و بازاڕی هاوبەش، لە ڕێگەی دروستكردنی بەرژەوەندیی هاوبەشی ڕۆژانەوە، دەتوانن وەك بزوێنەرێكی بەهێزی یەكگرتوویی نەتەوەیی كار بكەن. لەم گفتوگۆیەدا وەك لە پرسیارەكانیشدا سەرنجتان خستەسەر، ئێمە باس لە كاریگەرییەكانی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لەسەر دوو ئاستی جیاواز دەكەین: یەكەمیان لەسەر ئاستی گشتیی هەر چوار پارچەكەی كوردستان، دووەمیان لەسەر ئاستی ناوخۆیی هەرێمی كوردستانی عێراق وەك قەوارەیەكی دەستووری.

پرسیاری جەوهەری لێرەدا ئەوەیە ئایا بازاڕی هاوبەش و سیستمی ئابووری دەتوانن ڕۆڵێكی كاریگەر و بنەڕەتی لە پرۆسەی بونیادنانەوەی نەتەوەدا بگێڕن؟ هەوڵ دەدەم بە چەند تەوەرێك وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە.

 

1

یەكگرتنی ئابووری وەك بزوێنەری ناسنامەی نەتەوەیی لە غیابی دەوڵەتدا

دەكرێت بە دڵنیاییەوە و بەبێ دوودڵی ئاماژە بەوە بكەین كە یەكگرتنی ئابووری لە زۆربەی قۆناغە مێژووییەكاندا، وەك پێشەكییەكی بنەڕەتی و گرنگ بۆ یەكگرتنی فەرمی و سیاسیی گەلان كارامەیی خۆی سەلماندووە. پەیوەندییە بەهێزە بازرگانی و ئابوورییەكان ژینگەیەك دەخوڵقێنن كە تێیدا بەرژەوەندییە هاوبەشەكان كۆسپە سیاسییەكان تێكدەشكێنن و زەمینە بۆ قەوارەیەكی یەكگرتوو خۆش دەكەن.

لەم ڕوانگەیەوە، مێژووی پەرەسەندنی دەوڵەت و نەتەوەكان پڕە لەو نموونانەی كە پێشینەی ئابوورییان هەبووە، پێش ئەوەی بگەنە قۆناغی یەكێتیی سیاسی. بۆ نموونە، لە ئەڵمانیادا، پێش دروستبوونی دەوڵەتی فەرمیی فیدڕاڵی بە سەركردایەتیی «ئۆتۆ ڤۆن بسمارك» لە ساڵی ١٨٧١دا، یەكێتییەكی گومرگیی گرنگ لە ساڵی ١٨٣٤دا بە ناوی «زۆلڤەرین» (Zollverein) لە نێوان چەندین میرنشین و هەرێمی ئەڵمانی جیاوازدا دامەزرا. ئەم ڕێككەوتنە گومرگی و بازرگانییە توانی بەربەستە داراییەكانی نێوان ئەو ناوچانە نەهێڵێت و چەندین دەیە پێش ڕاگەیاندنی فەرمیی دەوڵەتی یەكگرتووی ئەڵمانیا، هۆشیاریی نەتەوەیی و هاوبەشیی بەرژەوەندییەكان لە نێوان هاووڵاتییاندا قووڵتر بكاتەوە.

ئەزموونێكی دیكەی گرنگ و سەرنجڕاكێش پەیوەستە بە وڵاتی سویسراوە. پێش پەسەندكردنی دەستووری فیدڕاڵیی ساڵی ١٨٤٨، كانتۆنەكانی سویسرا لە ڕووی ئابوورییەوە هەماهەنگی و پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان لە نێوان خۆیاندا دروست كردبوو. ئەم یەكگرتنە ئابوورییە لە كاتێكدا بوو كە كانتۆنەكان نەك تەنیا لە ڕووی سیاسییەوە پەرتەوازە بوون، بەڵكو لە ڕووی زمان و كولتووریشەوە جیاوازیی گەورەیان هەبوو و بە چوار زمانی سەرەكیی جیاواز (ئەڵمانی، فەڕەنسی، ئیتالی و ڕۆمانش) قسەیان دەكرد. لەگەڵ ئەوەشدا، بەرژەوەندییە بازرگانی و ئابوورییەكان پێشەنگ بوون لە نزیككردنەوەی ئەم كانتۆنانە و دواجار بوونە هۆی بنیادنانی سیستمی فیدڕاڵیی سەركەوتووی ساڵی ١٨٤٨.

هاوشێوەی ئەم دوو ئەزموونە، مێژووی هاوچەرخ گەواهی بۆ چەندین نموونەی دیكە دەدات. پسپۆڕانی مێژووی ئابووری دەتوانن بە وردی ئاماژە بە ئەزموونی سەركەوتووی یەكێتیی ئەوروپا بكەن كە لە ساڵی ١٩٥١ بە ڕێككەوتننامەی خەڵوز و پۆڵا لە نێوان چەند دەوڵەتێكی دژبەیەكدا دەستی پێكرد و دواجار گۆڕا بۆ گەورەترین بازاڕی هاوبەشی جیهانی. هەروەها ئەزموونی ئەنجومەنی هاوكاریی وڵاتانی كەنداو (GCC) لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نموونەیەكی دیكەیە لە هەوڵدان بۆ یەكخستنی سیاسەتە گومرگی و ئابوورییەكان بە مەبەستی بەهێزكردنی پەیوەندییە سیاسییەكان. ئەم هەموو نموونانە پشتڕاستی ئەو ڕاستییە دەكەنەوە كە دابینكردنی بازاڕێكی هاوبەش و یەكگرتوویی ئابووری، نەتەوەكان (تەنانەت ئەگەر جیاواز و پەرتەوازەش بن) لێك نزیك دەكاتەوە و دەبێتە هۆكارێكی كاریگەر بۆ هاندانی هاوسۆزیی نەتەوەیی.

كاتێك سەیری ئەم هاوكێشە زانستییە لە چوارچێوەی هەرێمی كوردستان و پارچەكانی دیكەی نیشتمانەكەماندا دەكەین، تێدەگەین كە بازاڕی ئابووری پێویستییەكی تەواوی بە دەوڵەت، یان قەوارەیەكی یاسایی هەیە بۆ كاركردنی دروست. پەیوەندییە بازرگانییەكان، سیستمی بانكی، ستانداردە هاوبەشەكانی كاڵاكان و ڕێساكانی گواستنەوە، جۆرێك لە پێویستیی ڕۆژانە و جووڵەی بەردەوام لە سەرانسەری سنوورەكاندا دەخوڵقێنن كە لە ئەنجامدا ناسنامەی نەتەوەیی و گشتی لە ئاستی بنەڕەتییەوە بەهێزتر دەكات.

بەڵام كاتێك دێینە سەر واقیعی هەرێمی كوردستان و پارچەكانی دیكەی كوردستان، دەبینین جێبەجێكردنی ئەم دیدگایە ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئاستەنگ و تەحەددیی سەخت دەبێتەوە. گەورەترین ڕێگرییەكان بریتین لەوەی كە ئێمە لە ڕووی جوگرافی و سیاسییەوە دابەش كراوین بەسەر چوار سیستمی جیاوازی دراودا (دیناری عێراقی، ڕیاڵی ئێرانی، لیرەی توركی و لیرەی سووری)، كە هەر یەكێكیان بەهایەكی ناسەقامگیر و سیاسەتێكی دارایی جیاوازی هەیە. سەرەڕای ئەمەش، جیاوازیی قووڵ لە سیستمی گومرگی و باجی سەر سنوورەكان، لە هەمووشیان گرنگتر، بارودۆخی دژواری پەیوەندییە سیاسییەكانی نێوان چوار دەوڵەتەكە كە بەشەكانی كوردستانیان بەسەردا دابەش بووە، كاریگەریی نەرێنیی ڕاستەوخۆ دەخەنە سەر جووڵەی بازرگانی و وا دەكەن كە دروستكردنی بازاڕێكی فەرمی و هاوبەشی نەتەوەیی لە كاتی ئێستادا كارێكی زۆر سنووردار و ئەستەم بێت.

بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە و لە غیابی بازاڕێكی فەرمیدا، ئێمە ناتوانین بە دەستەوەستان بمێنینەوە، لێرەدا پێویستە ستراتیژییەتێكی نوێ پەیڕەو بكەین كە ئەویش بنیادنانی «تۆڕێكی ئابووریی پەروەردەكراو و گەشەپێدراو»ـە لە نێوان پارچەكانی كوردستاندا. دەتوانرێت ئەم تۆڕە لە ڕێگەی كەرتی تایبەت، پاراستنی كۆریدۆرە بازرگانییەكان، ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ناڕەسمی بەڵام ڕێكخراو، و چالاككردنی پەیوەندییە پیشەیی و پەروەردەییەكانەوە پەرەی پێبدرێت. بەهای سەرەكیی میكانیزمی بازاڕ لەوەدایە كە بەرژەوەندییە ئابوورییەكان لای دانیشتووانی پارچە جیاوازەكان هاوتەریب دەكات و وایان لێدەكات ببنە هاوبەشی ڕاستەقینەی گوزەرانی یەكتر. ئەم پڕۆژە نیشتمانییە یارمەتیمان دەدات كاریگەریی نەرێنیی دابەشبوونە سیاسییەكان و سنوورە دەستكردەكان كەم بكەینەوە، چونكە ناتوانرێت سنوورەكان بە یەكجاری لەناو ببرێن، بەڵام دەكرێت لە ڕێگەی ئابووری و بەستنەوەی بەرژەوەندییەكانەوە بێبایەخ بكرێن. ئەمەش ئەو تەحەددییە گەورەیەیە كە پێویستە سەرجەم هێزە نیشتمانی و زانستییەكان بەوپەڕی دڵسۆزییەوە كاری لەسەر بكەن.

 

2

ستراتیژیی پەرەپێدانی دەرفەتە ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ پارچەكانی دیكەدا

خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی ئەو دەرفەتە ئابووری و بازرگانییانەی لەبەردەم هەرێمی كوردستاندا هەن لە پێوەندی لەگەڵ پارچەكانی دیكەی كوردستاندا، یەكێكە لە بابەتە ستراتیژییە گرنگەكان كە پێویستی بە داڕشتنی دیدگایەكی نوێ و پراكتیكی هەیە. ئەگەر بە شێوازێكی زانستی و ورد سەرنج بدەینە سەر دۆخی جوگرافی و سیاسیی هەر یەك لەم ناوچانە، دەتوانین چەندین ڕێگەی كاریگەر بۆ بەهێزكردنی پێوەندییە ئابوورییەكان دەستنیشان بكەین كە لە بەرژەوەندیی گشتیدا بن.

لەم چوارچێوەیەدا، ئەگەر لە باكووری كوردستانەوە دەست پێ بكەین، دەبینین كە بەهۆی ئاماژە ئەرێنییەكانی دەستپێكردنەوەی پرۆسەی ئاشتی، زەمینەیەكی گونجاوتر بۆ كاركردن ڕەخساوە كە هیوا دەخوازرێت بەرەو قۆناغێكی باشتر هەنگاو بنێت. لێرەدا ئەركێكی سەرەكی دەكەوێتە سەر شانی ژوورە بازرگانییەكانی هەرێمی كوردستان، بەتایبەتی ژوورەكانی بازرگانیی هەولێر، سلێمانی و دهۆك. پێویستە ئەم ژوورانە ئاستی هەماهەنگی و پێوەندییەكانیان لەگەڵ ژوورە بازرگانییەكانی شارەكانی وەك دیاربەكر، وان و ماردین بەرز بكەنەوە. واتە تەنیا بەستراوە نەبن بە ناوەندە گەورەكانی وەك ئەستەمبوڵ و ئەنقەرە. هاوكات، پێویستە سوود لەو پلانە ئابوورییە وەربگیرێت كە لەلایەن توركیاوە بۆ گەشەپێدانی ناوچەكانی باكوور داڕێژراوە. بۆ ئەم مەبەستەش، پێویستییەكی زۆرمان بە بەهێزكردن و فراوانكردنی دەروازەی نێودەوڵەتیی ئیبراهیم خەلیل هەیە، لەگەڵ هەوڵدان بۆ دروستكردنی پێوەندیی زیاتر لە ڕێگەی دەروازە سنوورییە نوێیەكانەوە.

سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی كوردستان، هەرچەندە بەهۆی ڕووداوە سیاسی و ئەمنییەكانی سەرەتای ئەمساڵەوە دۆخەكە تا ڕادەیەك ئاڵۆزتر بووە، بەڵام پێوەندییە بازرگانییەكان بە شێوەیەكی بەردەوام كارا بوون. قەبارەی بازرگانیی ساڵانەی نێوان عێراق و ئێران نزیكەی ١٢ ملیار دۆلارە، كە بەپێی خەمڵاندنەكان لایەنی كەم لە سەدا ٤٠ بۆ ٥٠ی ئەم گۆڕینەوە بازرگانییە لە ڕێگەی دەروازە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستانەوە (باشماخ، پەروێزخان و حاجی ئۆمەران) ئەنجام دەدرێت. ئەم ڕێژە بەرزە دەرفەتمان پێدەدات كە پێوەندییە بازرگانییەكانمان بەتایبەتی لەگەڵ پارێزگاكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەهێزتر بكەین. بۆ نموونە، ئەو كۆبوونەوەیەی لە مانگی حوزەیرانی ئەمساڵدا لە نێوان بەرپرسانی هەرێم و پارێزگاری كرماشاندا لەسەر ستراتیژی كشتوكاڵی بەڕێوەچوو، نموونەیەكی سەركەوتووی ئەم جۆرە هەماهەنگییانەیە كە پێویستە پەرەی پێ بدرێت.

لە لایەكی دیكەوە، لە ڕۆژاوای كوردستان دۆخەكە جیاوازە، بە هۆی زاڵبوونی سیستمی مەركەزییەوە، كاركردن كەمێك زەحمەتتر بووە، بەڵام هێشتا دەرفەت بۆ پەرەپێدانی فەرمی و فراوانكردنی دەروازەی سنووریی فیشخابوور لە ئارادایە. پێویستە لە كەرتی بزنێس، بازرگانی و تەنانەت لە بواری ئەكادیمیشدا هەماهەنگی لەگەڵ لایەنەكانی ڕۆژاوادا بكرێت بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنێكی هاوبەش لەسەر شێوازەكانی كاركردن.

لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە، زۆر گرنگە لە داڕشتنی ئەم پلانانەدا تەنیا پەیڕەوی لە ئەجێندایەكی ئابووریی پەتی بكرێت، نەك ئەجێندای سیاسی. ئەم كارە وا دەكات كە پایتەختی دەوڵەتانی دراوسێ كە كاریگەرییان بەسەر ناوچەكەوە هەیە، دوور بخەینەوە لە هەوڵدان بۆ تێكدان یان ڕاگرتنی ئەم پرۆسە ئابوورییانە، بەمەش دەتوانرێت لە ڕوانگەیەكی واقیعی و بازرگانییەوە كار لەسەر پاراستن و گەشەپێدانی بەرژەوەندییە هاوبەشەكان بكرێت.

 

3

بەربەستە بنەڕەتییەكانی بەردەم

دروستبوونی بازاڕێكی هاوبەش لە هەرێمی كوردستاندا

پێكهێنانی بازاڕێكی هاوبەش و یەكگرتوو لە هەرێمی كوردستاندا، یەكێكە لە پایە سەرەكییەكانی گەشەپێدانی ئابووری و سەقامگیریی نیشتمانی. لەگەڵ ئەوەشدا، لە چەندین دەیەی ڕابردوودا كۆمەڵێك بەربەستی قووڵی سیاسی، كارگێڕی و یاسایی ڕێگر بوون لە بەدیهاتنی ئەم ئامانجە. تێگەیشتن لەم ڕەهەندانە و داڕشتنی ڕێگەچارەی گونجاو بۆیان، بنەمایەكی سەرەكییە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانە نێوخۆییەكان.

1-  بەربەستە سیاسییەكان

لە ڕوانگەی سیاسییەوە، گەورەترین كێشە لە ناوەندی بڕیاردانی هەرێمی كوردستاندا، نەبوونی یەكدەستی لە جێبەجێكردنی بڕیارەكانی حكومەتی هەرێمدایە لەلایەن پارێزگاكانەوە. لە كابینەكانی ڕابردوو و تەنانەت لە كابینەی نۆیەمی ئێستاشدا، بڕیارە گشتگیرەكانی حكومەت لە پارێزگاكاندا بە شێوازی جیاواز كاریان لەسەر كراوە و جێبەجێ كراون. ئەمەش نیشانەی نەبوونی ستراتیژییەكی یەكگرتووی نیشتمانییە. ئەمە لە كاتێكدایە كە بەڕێز مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دەستپێكی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم ڕایگەیاند: «ئەگەر نانێكمان هەبێت با پێكەوە بیخۆین»، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە پارتی دیموكراتی كوردستان بەرنامە و ئەجێندای نەتەوە سازی هەیە و پێویستە هەموو لایەنەكانی سیاسیی كوردستان لەم پرۆسەیەدا هاوكاری بن، بەڵام بەداخەوە واقیعەكە شتێكی دیكەمان پێدەڵێت، دیارترین نموونەی ئەم بەربەستە، بوونی جۆرێك لە كۆنتڕۆڵ و قورخكاریی حزبییە بەسەر دەروازە سنوورییەكان و گومرگەكانی پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجەدا. ئەم جۆرە لە كۆنتڕۆڵكردن، كە زیاتر خزمەت بە بەرژەوەندییە حزبییەكان دەكات، نەك گشتی، یەكپارچەیی و ئاراستەی یەكگرتووی حكومەتی تێكداوە و ڕێگەی نەداوە سەرچاوە داراییەكان بە شێوەیەكی دادپەروەرانە ڕێك بخرێنەوە.

2- بەربەستە كارگێڕییەكان

لە ڕووی كارگێڕییەوە، پرسی دابەشبوون و كۆنتڕۆڵنەكردنی داهاتەكان بە شێوازێكی مەركەزی، گەورەترین ئاستەنگە. لە مێژووی كارگێڕیی هەرێمدا، پرۆسەی كۆكردنەوەی داهات، بەتایبەتی داهاتی خاڵە سنوورییەكان، مەركەزی و یەكگرتوو نەبووە. یەكێك لە ئەجێنداكانی كابینەی نۆهەم ئەوە بوو كە تەواوی داهاتی خاڵە سنوورییەكان لەژێر سەرپەرشتی و چاودێریی ڕاستەوخۆی وەزارەتی دارایی و ئابووریدا بن.

بۆ ئەم مەبەستە، سەرۆكی حكومەت پێشنیازی پێكهێنانی لێژنەیەكی دارایی كرد بۆ سەردانیكردنی دەروازەكانی باشماخ و ئیبراهیم خەلیل، بەڵام هاوبەشانی یەكێتیی لە حكومەتدا بە توندی دژی ئەم بڕیارە وەستانەوە و هۆشدارییان دا كە جێبەجێكردنی ئەم ڕێكارە مەترسیی هەڵگیرسانەوەی شەڕی ناوخۆیی لێ دەكەوێتەوە. ئەم ڕەفتارە كارگێڕییە وای كردووە كە وەزارەتی دارایی نەتوانێت وەك دامەزراوەیەكی نیشتمانی چاودێری و كۆنتڕۆڵی تەواوی بەسەر داهاتی گشتیی سنوورەكاندا هەبێت.

ئەم پەرشوبڵاوییە كارگێڕییە لە كاتی دابەشكردنی بوودجەی پڕۆژەكاندا زیاتر ڕەنگی داوەتەوە، لە كاتێكدا داهاتەكانی هەولێر و دهۆك دەخرانە خەزێنەی گشتییەوە و تەنانەت لە كاتی كورتهێناندا قەرزی زیاتر دەكرا بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەكان، لایەنی بەرانبەر داهاتی كۆكراوەی ناوچەكەی خۆی نەدەخستە ناو خەزێنەی وەزارەتی داراییەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا داوای بوودجەی دەكرد بۆ پڕۆژەكانی. ئەم جۆرە لە مامەڵەكردن كە هاوشێوەی تێڕوانینی «ئەوەی لای منە بۆ خۆمە و ئەوەی لای تۆشە دەبێت بەشی بكەین»ـە، زیانی گەورەی لە سیستمی كارگێڕیی هەرێم داوە.

3-  بەربەستە یاساییەكان

لە لایەنی یاساییەوە، كێشەی سەرەكی لە نایەكسانی جێبەجێكردنی یاساكان و ڕێساكانی باج و وەبەرهێناندایە لە نێوان پارێزگاكاندا. هەرچەندە یاسای باج لە ڕووی دەق و ڕێژەوە لەسەر كاغەز یەكە، بەڵام لە ڕووی جێبەجێكردن، ئالیەتی كۆكردنەوە و ئاستی پابەندبوونی هاووڵاتیان و كۆمپانیاكانەوە جیاوازییەكی زۆر لە نێوان هەولێر و سلێمانیدا هەیە. ئەم جیاوازییە تەنانەت لە شێوازی كۆكردنەوەی پارەی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی وەك ئاو و كارەباشدا بەدی دەكرێت.

هاوكات، نەبوونی چاودێریی یاسایی مەركەزی لەسەر موڵكداریی زەوییەكانی دەوڵەت كێشەیەكی دیكەیە، لە هەندێك ناوچەدا بەبێ گەڕانەوە بۆ بڕیاری فەرمیی حكومەت، زەوی و زاری گشتی بە شێوەی جۆراوجۆر تەخشان و پەخشان كراون، كە ئەمەش سەرپێچیكردنی ئاشكرای یاسای پاراستنی سامانی گشتییە.

 

4

لێكەوتەكان و بەراوردكارییە نێودەوڵەتییەكان

نەبوونی ستراتیژییەكی دارایی یەكگرتوو و نایەكسانی ناوچەیی لە گەشەپێدان، پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری و هەلی كاردا، زەمینەیەكی گونجاو بۆ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان (Protest Politics) دەڕەخسێنێت.

ئەم كێشەیە تەنیا تایبەت نییە بە هەرێمی كوردستان، بەڵكو لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا نموونەی هاوشێوەی هەیە:

* بەلجیكا: ململانێ و جیاوازییە داراییەكانی نێوان هەرێمی فلاندرز (دەوڵەمەند) و ڤالۆنیا (كەمتر گەشەسەندوو).

* ئیتاڵیا: جیاوازییە قووڵە ئابوورییەكانی نێوان باكووری پیشەسازی و باشووری كشتوكاڵی، كە كاریگەریی نەرێنی لەسەر یەكپارچەیی نیشتمانی دروست كردووە.

* نێجیریا: ناكۆكی بەردەوام لەسەر دابەشكردنی داهاتی نەوت لە نێوان ویلایەتە فیدڕاڵییەكاندا.

هەرێمی كوردستانیش لەم هاوكێشەیە بەدەر نییە، هەرچەندە سیستمە دارایی و وەبەرهێنانەكان كەمتر یەكگرتوو بن، ئەگەری سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی ناوخۆیی و لاوازبوونی پێگەی هەرێم لە بەرانبەر فشارە دەرەكییەكاندا زیاتر دەبێت.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم بەربەستانە و بەرەوپێشبردنی پڕۆژەی نەتەوەسازی و دەوڵەتداری، پێویستە ئەم ڕێكارانە بگیرێنە بەر:

- دیجیتاڵیكردنی سیستمەكان: دروستكردنی پەنجەرەیەكی دیجیتاڵی یەكگرتوو بۆ تۆماركردنی بازرگانی لە سەرانسەری هەرێمدا بە شێوازێكی یەكدەست.

- مەركەزیكردنی داهات و گومرگ: كۆكردنەوەی سەرجەم باج، گومرگ و ڕسووماتەكان لە یەك ئەژمێری بانكیی سەر بە وەزارەتی دارایی، بەبێ ڕێگەدان بە دەستێوەردانی حزبی و ناوچەیی.

- سەروەریی یاسا: یەكخستنی ئالیەتەكانی جێبەجێكردنی یاسای وەبەرهێنان و باج بە یەكسانی بەسەر هەموو ناوچەكان و هاووڵاتیاندا، لەگەڵ پاراستنی توندی موڵكداریی گشتیی زەوی و زار.

لە دوماهیدا دەمەوێت جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە مەترسییەكانی پەرتەوازەیی ئابووری، یەكێكە لە بابەتە هەرە جەوهەرییەكان، چونكە بەردەوامبوونی ئەم دۆخە لە ناوخۆدا بە شێوەیەكی سرووشتی سەر دەكێشێت بۆ دروستبوونی ناڕەزایەتییەكی قووڵی جەماوەری لە كەرتی ئابووریدا. ئەم ناڕەزایەتییەش، لای خۆیەوە، دەبێتە هۆكاری سەرەكی بۆ بەرپابوونی ناكۆكییە سیاسییە قووڵەكان و فراوانبوونی كەلێنە كۆمەڵایەتی و ئیدارییەكان. بێگومان ئەم پرۆسەیە دیاردەیەكی نوێ و كتوپڕ نییە، بەڵكو بە تێپەڕبوونی كات و بە شێوازێكی كەڵەكەبوو گەشە دەكات، تا ئەو كاتەی كاریگەرییە نەرێنییەكانی بە تەواوی ڕەنگ دەدەنەوە و دەرەنجامی قورسی لێ دەكەوێتەوە.

لەلایەكی دیكەوە، لەسەر ئاستی دەرەكیدا، هەرێمێك كە نەتوانێت سیستمێكی ئابووریی یەكگرتوو و بەڕێوەبردنێكی گونجاوی ناوخۆیی پێشكەش بكات، لە ڕووی پێكهاتەییەوە لە دانوستان و ناكۆكییەكانیدا بەرانبەر بە حكومەتی ناوەندی لە بەغداد لاوازتر دەبێت. ئەم لاوازییەش بە شێوازێكی ڕاستەوخۆ كار دەكاتە سەر دۆسیە چارەنووسسازەكانی وەك پشكی بوودجە، دەسەڵاتەكانی نەوت و غاز، و جێبەجێكردنی ماددە دەستوورییەكان. لە ڕاستیدا، بوونی بازاڕێكی ناوخۆیی پەرتەوازە و ناڕێكخراو، دەبێتە بەهێزترین پاساو و دەرفەت بۆ لایەنە نەیارەكان تا پێگەی هەرێمەكە بە لاواز نیشان بدەن.

مێژووش بە ڕوونی ئەوەی سەلماندووە كە دابەشبوونی ئابووری و سیاسیی ناوخۆیی لە مێژووی كورددا، هەمیشە زەمینەیەكی گونجاوی بۆ دەسەڵاتە هەرێمییە دراوسێكان و حكومەتە ناوەندییەكان ڕەخساندووە، تا ئەم درز و كەلێنانە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان و دژ بە مافەكانی گەلی كورد بەكاربهێنن. لەبەر ئەم هۆكارانە، یەكگرتنی ئابووری لە سایەی نەبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆدا، وەك یەكێك لە كاراترین ئامرازە بەردەستەكان دەمێنێتەوە بۆ پاراستن و بەهێزكردنی ناسنامەی نەتەوەیی. بە دڵنیاییەوە، بەكارنەهێنان و پشتگوێخستنی ئەم دەرفەتە، بە واتای دەستبەرداربوونە لە یەكێك لە بەهێزترین كەرەستەكانی بەرگری و خۆڕاگری كە لە ئێستادا لەبەردەستماندایە. باشترین چارەسەریش بۆ ئەم تەنگژەیە ئەو پەیامە مێژووییەی جەنابی «سەرۆك بارزانی»یە كە لە هەڵبژاردنەكانی 2025 ڕایگەیاند: «یەك پەرلەمان، یەك حكومەت، یەك هێزی پێشمەرگە»، ئەمەش ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی كە ئامانجی ستراتیژیی پارتی دیموكراتی كوردستان یەكبوونی هەموو كوردستانە.