پ.د. ئەرشەد تەها، ڕاوێژكاری ئابوورییە لە پەرلەمانی كوردستان و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە داڕشتنی سیاسەتی ئابووریدا. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

ناونیشانی ئەم گفتوگۆیە «كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا»، دوو لایەنی سەرەكی لەخۆ دەگرێت، لایەنێكی تیۆری كە لە كاریگەریی ئابووری دەكۆڵێتەوە، لایەنێكی پراكتیكی كە بازاڕی هاوبەش وەك كەرەستەیەكی جێبەجێكار پێشكەش دەكات. بازاڕی هاوبەش لووتكەی پرۆسەی تەواوكاریی ئابوورییە كە بەسەر سێ ئاستدا دابەش دەبێت: یەكەم، دروستكردنی ناوچەی بازرگانیی ئازاد لەسەر سنوورەكان، كە تێیدا لایەنەكان سیاسەت و باجی سەربەخۆی خۆیان دەپارێزن، بەڵام باجی سەر كاڵا دەبەخشن. دووەم، یەكێتیی گومرگی (هاوشێوەی زۆلفراین لە ئەڵمانیا) كە باجی گومرگی لەگەڵ وڵاتانی هاوپەیماندا یەك دەخات. سێیەم، بازاڕی هاوبەش (هاوشێوەی یەكێتیی ئەورووپا) كە پێشكەوتووترین ئاستە و پێویستی بە دامەزراندنی دەزگا و دادگای هاوبەش و بانكی ناوەندیی یەكگرتوو هەیە، ئەمەش بەبێ یەكگرتنی سیاسیی تەواو ئەستەمە.

لە كاتی جێبەجێكردنی ئەم مۆدێلە لەسەر هەر چوار پارچەی كوردستان، ڕووبەڕووی بەربەستی قورس دەبینەوە، چونكە هیچ كام لە پارچەكان خاوەنی سەروەریی سیاسی و دەسەڵاتی یاسایی سەربەخۆ نین، تەنانەت هەرێمی كوردستانیش كە باشترین دۆخی هەیە، بەپێی دەستووری عێراق ناتوانێت بەبێ بەغدا ناوچەی ئازاد دروست بكات، چونكە سیاسەتی بازرگانی لە دەسەڵاتی تایبەتی دەوڵەتی فیدڕاڵدایە. بە پێچەوانەی یەكێتیی زۆلفراینی ئەڵمانی كە لە نێوان دەوڵەت و قەوارەی سەربەخۆی خاوەن سوپا، بانك و دەسەڵاتی واژۆكردنی ڕێككەوتننامەدا بەسترا، پارچەكانی كوردستان فاقدی ئەم پێداویستییە یاساییانەن، كەواتە بیرۆكەی تەواوكاریی ئابووری، یان بازاڕی هاوبەش تەنیا كاتێك دەكرێت واقیع بێت كە هەر چوار پارچەكە ببنە دەوڵەتی سەربەخۆ.

وەك چارەسەرێكی گونجاو، پێشنیار دەكرێت ناونیشانی گفتوگۆكە بگۆڕدرێت بە شێوازێك كە تەركیز لەسەر گۆڕینی هەرێمی كوردستان لە ناوەندێكی ئابوورییەوە بۆ ناوەندێكی نەتەوەیی دابنێت، بەڵام ئەم بژاردەیەش بێ مەرج نییە، بەو پێیەی هەرێمی كوردستان لە ماوەی ٣٠ ساڵی ڕابردوودا بەهۆی نەبوونی پلانی ستراتیژییەوە نەیتوانیوە ببێتە ناوەندێكی ئابووریی ناوخۆیی بەهێز. ئابووریی هەرێم لەم ماوەیەدا سێ قۆناغی بڕیوە: یەكەم (١٩٩٢-٢٠٠٣) قۆناغی گەمارۆی دوولایەنەی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، دووەم (٢٠٠٤-٢٠١٤) قۆناغی پشتبەستن بە داهاتی نەوت و كرێخۆری بەبێ داڕشتنی نەخشەڕێگەی ستراتیژی، و سێیەم (٢٠١٤ تا ئێستا) قۆناغی بەڕێوەبردنی بەردەوامی قەیرانەكان بووە. ئەم دۆخە پشێوە بوارێكی نەهێشتووەتەوە بۆ گەشەی ئابووریی سەقامگیر، و بووەتە هۆی شكستهێنانی یەك لە دوای یەكی كارگە و پڕۆژە پیشەسازییە ناوخۆییەكان، لەبەر ئەوە پێویستە لە بری پڕۆژە نێودەوڵەتییە گەورەكان، سەرەتا كار لەسەر چاكسازیی پێكهاتەیی و بەهێزكردنی بنكەی ئابووریی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان بكرێت، تاوەكو زەمینەی گۆڕان بۆ ناوەندێكی نەتەوەیی بڕەخسێت.

لە ساڵی ٢٠٢١دا، پەرلەمانی كوردستان یاسای پەرەپێدانی بەرهەمی ناوخۆیی پەسەند كرد، بەڵام دوای تێپەڕبوونی دوو ساڵ هیچ یەكێك لە بڕگەكانی جێبەجێ نەكران، هۆكاری سەرەكیی ئەم پەككەوتنە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە سیستمی حوكمڕانی و ئیداری ئێمە هێشتا لەسەر بنەمای ئابووریی سۆسیالیستی و پاشماوەكانی ڕابردوو بونیاد نراوە، لە كاتێكدا لە ڕووی درووشم و ئامانجەوە هەوڵی چوونە ناو بازاڕی ئازاد و سیستمی سەرمایەداری دەدەین. ئەستەمە كێشە بنەڕەتییەكان بە پینەوپەڕۆكردن و هەمواركردنی كاتیی یاساكان چارەسەر بكرێن، چونكە گۆڕینی هەر یاسایەك بە شێوەیەكی دابڕاو، هاوسەنگیی سێكتەرەكانی دیكە تێك دەدات. بۆیە پێویستە تەواوی پێكهاتەی ئیداری، حوكمڕانی و یاسایی لە بنەڕەتەوە و لەسەر بنەمای فەلسەفەیەكی ئابووریی ڕوون، نوێ و گشتگیر سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، كە لەگەڵ واقیعی سەردەمدا بگونجێت.

ئێستا هەر یاسایەك بە مەبەستی چارەسەركردنی كێشەیەكی دیاریكراو لە هەرێمی كوردستاندا دەردەكرێت، بەهۆی نەبوونی هەماهەنگی لە نێوان دامەزراوەكان و نەبوونی ڕوانگەیەكی گشتگیر، دەبێتە هۆی دروستبوونی چەندین گرفتی نوێ لە كەرتەكانی دیكەدا. بۆ نموونە، كاتێك یاسایەكی نوێ بۆ گەشەپێدان لە كەرتی كشتوكاڵ دادەنرێت، كێشە لەگەڵ دەسەڵاتی پارێزگاكان و وەزارەتی بازرگانیدا دروست دەكات، هەروەها یاسای وەبەرهێنان كە لە هەرێمی ئێمەدا گرنگییەكی زۆری هەیە، لە كاتی كاركردنی ڕۆژانە و جێبەجێكردندا لەگەڵ چواردە دامەزراوە و لایەنی جیاوازی حكوومی بەریەككەوتنی هەیە. ئەم ناڕوونییە یاسایی و كارگێڕییە بە تەواوی نیشانی دەدات كە لەم دۆخەدا ناتوانرێت بەبێ بوونی فەلسەفەیەكی ئابووریی یەكگرتوو، چاكسازییەكی ڕاستەقینە لە هیچ سێكتەرێكدا بەدی بهێنرێت و پڕۆسەی گەشەپێدانی گشتی و نیشتمانییش سەركەوتوو و بەردەوام بێت. سەبارەت بە پرسی هاندانی بازرگانی و گەشەپێدانی ئابووری لە نێوان كەرت و بەشە جیاوازەكانی دیكەی كوردستاندا، بەبێ بوونی یەك كیانی سیاسی و ئابووریی یەكگرتوو، ئەم پرۆسەیە لە ئێستادا تەنیا زیان بە ئابووریی ناوخۆی هەرێم دەگەیەنێت. لە تیۆریی زانستی ئابووریدا، بەپێی چەمكی هاوسەنگیی پاریتۆ، ئەستەمە دۆخی لایەنێك باشتر بكرێت، بەبێ ئەوەی لایەنەكەی دیكە ڕاستەوخۆ تووشی زیان ببێت. بۆ نموونە، ئەگەر ئێمە هانی بەرهەمەكانی باكووری كوردستان لە بازاڕی هەرێم بدەین، ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی لاوازبوون و دواجار مایەپووچبوونی پیشەسازی و كارگە ناوخۆییەكانی خۆمان. تا كاتێك كە نەبینە یەك كیانی هاوبەش و یەكگرتووی هاوشێوەی یەكێتیی ئەورووپا، ناتوانین بە شێوازێكی هاوسەنگ بازاڕێكی هاوبەشی ئاوا بونیاد بنێین كە تێیدا هەموو لایەك قازانج بكەن، بەبێ ئەوەی هیچ لایەنێك لەم پرۆسەیەدا زیانی بەركەوێت.

لەبەر ئەوە، تاكە ڕێگەی گونجاو و كاریگەر بۆ گەیشتن بەم ئامانجە ئەوەیە كە پێكەوە پێگەی ئابووری و دارایی هەرێمی كوردستان لە ناوچەكەدا بەهێز بكەین. هەرچەندە لە ئێستادا ناتوانین دۆخی گشتیی ئابووریی سەرجەم كیان و بەشەكانی دیكەی كوردستان ڕاستەوخۆ چاك بكەین، بەڵام دەتوانین لەسەر ئاستی تاك و لە ڕێگەی چاكسازیی یاساییەوە پەرە بەم كەرتە بدەین. بە هەمواركردنەوەی یاسای وەبەرهێنان و پڕكردنەوەی هەموو كەلێنە یاسایی و كارگێڕییەكانی، دەتوانین ئاسانكاریی زۆر گەورە و جۆراوجۆر و ئیمتیازی ڕاستەقینەی دارایی پێشكەش بە سەرمایەدارانی كورد لە سەرتاسەری جیهاندا بكەین، تا بێن و لە هەرێمی كوردستاندا سەرمایەگوزاری و وەبەرهێنانی بەسوود بكەن، بەم پڕۆسەیە، هاوسەنگی و كامڵبوونی ئابووریی دوولایەنە دروست دەبێت، هەم هەرێم بەهێز دەبێت و هەم ئەوانیش دەرفەتی گونجاوی سەرمایەگوزارییان بۆ دەڕەخسێت.

هەرێمی كوردستان لە ئێستادا بە قۆناغێكی هەستیار و قەیرانێكی فرەڕەهەندی پێكهاتەییدا تێدەپەڕێت، بەشێكی سەرەكیی ئەم تەنگژەیە بۆ تێكچوونی هاوسەنگیی پەیوەندییە دارایی و دەستوورییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا دەگەڕێتەوە. لە دوای ساڵی ٢٠١٧وە، حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق هەنگاوی كرداریی نا، بۆ كەمكردنەوەی دەسەڵاتە دەستوورییەكانی هەرێم، كە ئەمەش لە هەمواركردنەوەی یاسای ئیدارەی دارایی لە ساڵی ٢٠١٩دا بە ڕوونی ڕەنگی دایەوە، ئەم هەموارە یاساییە سەربەخۆیی دارایی هەرێمی بە جۆرێك بەرتەسك كردەوە، كە بنەماكانی فیدڕاڵیزمی دارایی گۆڕی بۆ سیستمێكی مەركەزیی توند.

لە دۆخی ئێستادا مامەڵەی حكومەتی ناوەندی لەگەڵ هەرێمدا زیاتر لە شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ پارێزگایەك دەچێت، نەك قەوارەیەكی فیدڕاڵیی دەستووری. لە ڕوانگەی یاساییەوە، كاتێك وەزیری دارایی عێراق ئاماژە بەوە دەكات كە «بەپێی یاسا مامەڵە دەكات»، لە ڕواڵەتدا ڕاست دەكات، بەڵام كێشە بنەڕەتییەكە لە خودی یاساكەدایە كە بە ئاراستەی مەركەزییەتێكی پێشێلكاریی دەستوور هەموار كراوەتەوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستییەكی بەپەلە بە پێداچوونەوە و هەمواركردنەوەی هاوسەنگانەی یاسای ئیدارەی دارایی هەیە، تاوەكو ئەو شایستە و دەسەڵاتە داراییانەی كە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ بۆ هەرێمی دیاری كردوون، سەرلەنوێ كارا بكرێنەوە.

لە لایەكی دیكەوە، سرووشتی ئابووریی هەرێمی كوردستان دوای سێ دەیە لە خۆبەڕێوەبردن، ڕووبەڕووی گرفتێكی پێكهاتەیی گەورە بووەتەوە كە ئەویش پشتبەستنی ڕەهایە بە داهاتی ڕەیعی (سەرچاوەی نەوتی). ئابووریی ڕەیعی، لەبری ئەوەی ببێتە هۆكارێك بۆ یەكگرتوویی و كۆكەرەوەی هێزە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان، بووەتە هۆی پەرتەوازەیی و دابەشبوونی زیاتر. كاتێك سەرچاوەی سەرەكیی داهات پێویستی بە ماندووبوون، بەرهەمهێنان و كۆكردنەوەی باج نەبێت، ململانێیەكی توند لە نێوان جەمسەرە سیاسییەكاندا دروست دەبێت بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئەم سەرچاوە ئامادەیە، چونكە هەر لایەنێك دەستی بەسەردا بگرێت، نفووز و هەژموونی سیاسیی خۆی پێ بەهێزتر دەكات. چارەسەركردنی ئەم نەخۆشییە ئابوورییە هاوشێوەی چەمكی «سهل ممتنع» (ئاسانی دژوار)ـە؛ لە ڕووی تیۆرییەوە ڕوون و ئاسانە، بەڵام لە ڕووی جێبەجێكردنەوە پێویستی بە ئیرادەیەكی سیاسیی بەهێز، فەلسەفەیەكی ئابووریی ڕوون و ستراتیژێكی دوورمەودا هەیە، كە بتوانێت مۆدێلی ئابووری لە ڕەیعییەوە بگۆڕێت بۆ ئابوورییەكی هەمەچەشن و بەرهەمهێن.

مێژووی تیۆرییە ئابوورییەكان لە ماوەی سێ سەدەی ڕابردوودا بەم دەرەنجامە گەیشتووە كە كەرتی تایبەت، بازرگانان و بەرهەمهێنەران ناتوانن بە تەنیا ببنە بزوێنەری گەشەپێدان، ئەگەر هێزی یاسا و دامەزراوە نیشتمانییەكان پاڵپشتییان نەكەن. سیاسەتی ئابووریی دەوڵەت هێزێكی كاریگەری هەیە، دەتوانێت لە ڕێگەی یاسای نادروست و نەبوونی پاڵپشتییەوە، گەورەترین بازرگان و بەرهەمهێنەران ڕووبەڕووی مایەپووچبوون بكاتەوە و ناچاریان بكات واز لە چالاكییەكانیان بهێنن، لە هەمان كاتدا دەشتوانێت بە داڕشتنی سیاسەتی هاندەر و پارێزەر، ژینگەیەكی لەبار دروست بكات كە تێیدا خاوەنكاران و سەرمایەداران ببنە وەبەرهێنەری ڕاستەقینە. فەشەلی زۆرێك لە چالاكییە ئابوورییەكان لە هەرێمدا پەیوەندی بە توانای تاكەكەسیی كارسازانەوە نییە، بەڵكو بۆ نەبوونی چوارچێوەیەكی یاسایی دامەزراوەیی دەگەڕێتەوە كە بتوانێت سەرمایەكانیان بپارێزێت.

هاوكات، ڕێساكانی یاریی ئابووریی جیهانی لەم سەردەمەدا گۆڕانكاریی ڕیشەییان بەسەردا هاتووە. لە ڕابردوودا مۆدێلی كلاسیكی گەشەپێدان پشتی بەوە دەبەست كە دەوڵەتان سەرەتا لە پیشەسازییە سووكەكانەوە دەست پێ بكەن و پاش بەدەستهێنانی شارەزایی، بەرەو پیشەسازییە قورسەكان هەنگاو بنێن، بەڵام لە ئێستادا ئەم مۆدێلە بەهۆی سیاسەتی «غەرقكردنی بازاڕ» (Dumping) لەلایەن وڵاتانی زلهێزی پیشەسازییەوە، كارایی خۆی لەدەست داوە. دەوڵەتە گەورەكانی وەك چین، بە مەبەستی كۆنتڕۆڵكردنی بازاڕەكان، بە شێوەیەكی بەرفراوان پاڵپشتیی دارایی پێشكەش بە پیشەسازییەكانی خۆیان دەكەن، بە جۆرێك كە كاڵاكان تەنانەت كەمتر لە تێچووی ڕاستەقینەی خۆیان لە بازاڕە جیهانییەكاندا دەفرۆشن، ئەم سیاسەتە ڕێگرە لە بەردەم گەشەكردنی پیشەسازییە ناوخۆییەكانی وڵاتانی تازەپێگەیشتوو، چونكە كۆمپانیا ناوخۆییەكان توانای كێبڕكێی ئەو بەرهەمە پاڵپشتیكراوانەیان نییە، وەك ئەو كێبڕكێ توندەی ئێستا لە نێوان چین و وڵاتانی ڕۆژاوادا لە پیشەسازیی ئۆتۆمبێلی كارەباییدا دەبینرێت.

پەرەپێدانی ئابووری لە جیهانی پێشكەوتووی ئەمڕۆدا تەنیا پڕۆسەیەكی سادەی بازرگانی نییە، بەڵكو یارییەكی ستراتیژیی ئاڵۆزی هاوشێوەی شەترەنجە، كە تێیدا هێزە هەرێمی و جیهانییەكان كار بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە پیشەسازی و بازرگانییەكانی خۆیان دەكەن و ڕێگری لە دەركەوتنی ڕكابەری نوێ دەكەن. بۆیە، ڕێگەی سەرەكیی ڕزگاربوونی هەرێمی كوردستان لەم چەقبەستووییە، تەنیا لە ڕێگەی داڕشتنی فەلسەفەیەكی ئابووریی نیشتمانیی ڕوون و ستراتیژێكی گشتگیرەوە دەبێت، ئەم ستراتیژە دەبێت بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە لە نێوان كەرتی گشتی و كەرتی تایبەتدا پەرە پێ بدات، دۆخی ناوخۆیی ڕێك بخاتەوە و زەمینەی گەشەكردنێكی بەردەوام بۆ نەوەكانی داهاتوو دابین بكات.