پ.ی.د. نەبەز نەوزاد ڕاگری كۆلێژی كارگێڕی و ئابوورییە لە زانكۆی لوبنانی- فەڕەنسی، هەروەها مامۆستایە لە زانكۆی كوردستان لە هەولێر، لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا»، بەم جۆرە بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

 

دەستخۆشی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەین بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە و كۆكردنەوەی ئەم پۆلە دەستەبژێرە سیاسی و ئەكادیمییە، بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتێكی زۆر گرنگ بكەین، كە ئەویش پرسی نەتەوەسازی و نیشتمانسازییە.

 بە تێڕوانینی من، نەتەوەسازی و نیشتمانسازی چەمكێكی گشتگیر، مێژوویی، گرنگ و زۆر قووڵترن لەوەی كە لە چوارچێوەی شارێكی دیاریكراودا كورت بكرێنەوە، یان لەژێر چاودێری و هەژموونی سیستمێكی بەڕێوەبردن و لایەنێكی سیاسیی بەرتەسكدا كۆ بكرێنەوە. بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە هەستیارە، پێویستە لە ڕوانگەیەكی ستراتیژی، نەتەوەیی و گشتگیرترەوە بڕوانینە پرسەكان و مانا ڕاستەقینەكەی لێك بدەینەوە، نەوەك لە چوارچێوەی شارێك، یان ناوچەیەك، یان لایەنێكی دیاریكراودا. پەیوەست بە ناونیشانی ئەم گفتوگۆیەوە، «پێكهێنانی بازاڕێكی هاوبەش لە نێوان پارچەكانی كوردستان»، ئەستەمە و ئەم بابەتە لە ڕووی یاسایی و سیاسییەوە زیاتر لە چوارچێوەی دەوڵەتە سەربەخۆكاندا ئەنجام دەدرێت. لە بەرانبەردا، دامەزراندنی ناوچەی ئازادی بازرگانی جێگرەوەیەكی گونجاوتر و شیاوە كە دەكرێت كاری لەسەر بكرێت. هێنانەكایەی باسی بازاڕی هاوبەش و وڕووژاندنی ئەم پرسە لەلایەن سەرمایەداران و بازرگانانەوە، نەك هەر ڕێگەكە ئاسان ناكات، بەڵكو دەبێتە هۆی دروستبوونی بەربەستی زیاتر لەبەردەم پڕۆسەكەدا.

ئەگەر وڵاتانی دراوسێی وەك توركیا و كۆماری ئیسلامیی ئێران، لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق لە بەغدا، هەست بە هەوڵێكی لەو شێوازە بكەن، بێگومان بەربەستە ئابووری و بازرگانییەكانی سەر هەرێمی كوردستان توندتر دەكەنەوە و كێشەی قووڵتر بۆ بازرگانان دروست دەكەن. لەم نێوەندەدا حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق بە وردی خاڵە لاوازە داراییەكانی هەرێمی كوردستانی ناسیوە و لە ڕێگەی قەیرانی داراییەوە فشاری زۆری دروست كردووە. ئەم دۆخە نەك هەر پێگەی هەرێمی كوردستانی لەسەر ئاستی دەرەكی لاواز كردووە، بەڵكو لێكترازانێكی ناوخۆیی قووڵی دروست كردووە كە مەترسیی پەرتەوازەبوون لە نێوخۆی هەرێمی كوردستان تۆختر دەكاتەوە.

لە ڕوانگەی تیۆرییە ئابوورییەكانەوە، بەهێزیی پێگەی دارایی و ئابووری دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستی هاونیشتمانیبوون و بەهێزكردنی ئینتیمای نەتەوەیی، چونكە بەرژەوەندییە هاوبەشەكان هاووڵاتیان پێكەوە دەبەستنەوە. كاتێك ئابوورییەكی بەهێز لە ئارادا بێت، هەرێمی كوردستان دەبێتە ناوەندێكی ئازاد و سەرنجڕاكێش بۆ كوردانی نیشتەجێی سەرجەم پارچەكانی دیكەی كوردستان، بە پێچەوانەشەوە، لاوازی و داتەپینی ئابووری نەك هەر ناتوانێت ببێتە چەترێك بۆ كۆكردنەوەی پارچەكانی دیكە، بەڵكو دەبێتە هۆی بێئومێدی و پەرتەوازەیی زیاتر لە نێو كۆمەڵگەدا. پێش ساڵی ٢٠١٤، دەرفەتێكی زێڕین لە بەردەم هەرێمی كوردستاندا بوو تا ببێتە مۆدێلێكی نموونەیی گەشەسەندن لە ناوچەكەدا، بەڵام بەهۆی نەبوونی سیاسەتێكی ئابووریی زانستی و ستراتیژی، ئەو دەرفەتە لەدەست چوو، پێویست بوو لەبری ورووژاندنی بابەتە سیاسییە پەراوێزییەكان، عەقڵییەتێكی ئابووریی دروست لە لای تاكی كورد ئامادە بكرایە كە زیاتر باس لە پرسە ئابوورییەكان و گەشەی ئابووری بكرایە، نەوەك سیاسەت، تاوەكو ئامادەسازیمان بكردایە بۆ ئەو ئالنگارییانەی كە لە داهاتوودا ڕووبەڕوومان دەبنەوە. بۆ هاونیشتمانیان بابەتی ئابووری زۆر گرنگترە لە پرسە سیاسییەكان و پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە ژیان و گوزەرانیانەوە هەیە.

ئەگەر سەیری پڕۆسەی بوودجە بكەین، لە ساڵی ٢٠١٥دا گلەیی ئەوە دەكرا كە ٧١٪ی بوودجەی هەرێم بۆ مووچە دەڕوات و تەنیا ٢٩٪ی بۆ پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان دەمێنێتەوە لە چوارچێوەی بوودجەی وەبەرهێناندا، بەڵام لە ئێستادا كە لە ساڵی ٢٠٢٦داین، تەواوی داهاتی دەستكەوتوو بەشی مووچەی فەرمانبەرانی كەرتی گشتی ناكات. بەم پێیە، هەر گۆڕانكاری و چاكسازییەكی ڕاستەقینەی ئابووری پێویستی بە پلانێكی درێژخایەنی زیاتر لە دە ساڵ هەیە و لە ماوەیەكی كورتدا دروست نابێت. بە هۆی بوونی زیاتر لە ملیۆنێك و ٢٦٠ هەزار فەرمانبەر لە كەرتی گشتیدا، حكومەت لە باشترین دۆخدا تەنیا دەتوانێت دابینكردنی مووچە لە كاتی خۆیدا مسۆگەر بكات، بێ ئەوەی بتوانێت وەبەرهێنانی گەورە ئەنجام بدات، بۆیە پێویستە لەم بارودۆخە سەختەدا وانەی گرنگ وەربگیرێت و هەنگاوی كرداری بنرێت.

لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین بڵێین نیشتمانسازی پێویستی بە تێڕوانینێكی هەمەلایەنە هەیە كە تێیدا ئابووری وەك بڕبڕەی پشتی ستراتیژی نەتەوەیی سەیر بكرێت. تا ئەو كاتەی نەبینە خاوەن بازاڕ و ژێرخانێكی ئابووریی سەربەخۆ، ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەددییاتە ناوخۆیی و دەرەكییەكان كارێكی زۆر ئەستەم و دژوار دەبێت.

 

- ستراتیژیی ئابووریی هەرێمی كوردستان (٢٠٢٦ - ٢٠٣٦): گەشەپێدانی بەردەوام، دیپلۆماسیی هاوسەنگ و بونیادنانی نەتەوەیی

پێگەی جیۆپۆلەتیكی و واقیعی مێژوویی هەرێمی كوردستان وا دەخوازێت كە ئەم ئەزموونە وەك مۆدێلێكی پێشەنگ بۆ تێكڕای ناوچەكانی دیكەی كوردستان سەیر بكرێت، لەبەر ئەوەی چاوی ناوچەكانی دەوروبەر لەسەر ئەم قەوارەیەیە، هەر جۆرە سەركەوتن، یان پاشەكشەیەكی ئابووری و سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆ و قووڵی بەسەر پڕۆسەی بونیادنانی نیشتمانی و ورەی گشتی لە ناوچەكانی دیكەشدا دەبێت. لەم سۆنگەیەوە داڕشتنی ستراتیژێكی ئابووریی مەودادرێژ (٢٠٢٦ - ٢٠٣٦) پێداویستییەكی حەتمیی قۆناغەكەیە. چاكسازیی ئابووری كارێكی خێرا و كورتخایەن نییە، بەڵكو پڕۆسەیەكە پەیوەستە بە كات و نەخشەسازیی ستراتیژییەوە و پرۆسەكە ئارامگرتن، بەردەوامی و جێگیریی سیاسیی پێویستە و تا بتوانرێت لە دوورمەودادا ژێرخانێكی بەهێز بۆ نەوەكانی داهاتوو دابین بكرێت.

 

-  دیپلۆماسیی ئابووریی هاوسەنگ و خۆدوورخستنەوە لە گرژی

سیاسەتی دەرەوەی هەرێمی كوردستان پێویستی بە گرتنەبەری دیپلۆماسییەكی ئابووریی زۆر وریایانە هەیە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ. بە لەبەرچاوگرتنی هەستیاریی سیاسیی ناوچەكە، ورووژاندنی وڵاتانی هاوسنوور یان گرتنەبەری سیاسەتێكی نادیار، دەكرێت ببێتە هۆی بەرتەسككردنەوەی زیاتری دەرفەتە ئابوورییەكانمان و وا دەكات ئەو وڵاتانە گرفتی زیاتر بۆ پرۆسەی بازرگانی و ئابووری لە هەرێمی كوردستاندا دروست بكەن، كە وەكو خاڵی لاوازی هەرێمی كوردستان دەبینرێت.

بۆ نموونە، پڕۆژەی گەورەی ڕێگای گەشەپێدان (كە وڵاتانی كەنداو لە ڕێگەی عێراقەوە بە توركیا و لەوێشەوە بە ئەوروپا دەبەستێتەوە) تەنیا نزیكەی ٣٠ كیلۆمەتری بەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا تێدەپەڕێت. ئەم كەمبوونەوەیەی پشكی هەرێم لەم پڕۆژە ستراتیژییەدا، ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی كە ناوەند بڕیار نادات كارتە ئابوورییە گرنگەكان لەژێر دەستی هەرێمدا بن، بۆیە ئەگەرچی پێگەی جوگرافیی ئێمە و هاوسنووربوونمان لەگەڵ توركیا دەرفەتێكی گرنگە، بەڵام پێویستە ئەم كارتە بە شێوازێكی عەقڵانی و دوور لە گرژیی سیاسی بەكار بهێنرێت، بۆ ئەوەی ڕێگری لە هەر جۆرە پەرچەكردارێكی ئابووریی نەرێنی بكرێت كە زیان بە بەرژەوەندییە گشتییەكان دەگەیەنێت.

-  كارلێكی بازرگانی و پەرەپێدانی چەمكی دەرهاتی نەتەوەیی خاوێن (GNP)

یەكێكی دیكە لە تەوەرە سەرەكییەكانی ستراتیژیی دە ساڵەی داهاتوو، دۆزینەوەی میكانیزمی گونجاوە بۆ تێكەڵكردنی بازاڕی ناوخۆیی لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی كوردستان. پەرەپێدانی بازاڕی هاوبەش و هاوكاریی بازرگانی دەكرێت بزوێنەرێكی بەهێزی ئابووری بێت، لەم ڕوانگەیەوە نابێت هەستیاریی نەرێنی بەرانبەر بە گواستنەوەی سەرمایەی ناوخۆیی بۆ دەرەوە هەبێت، بە مەرجێك ئەو سەرمایەیە لە چوارچێوەی هاوسەنگیی دارایی نیشتمانیدا بێت.

لە ئابووریی هاوچەرخدا، جەخت تەنیا لەسەر «بەرهەمی ناوخۆیی خاوێن» (GDP) ناكرێتەوە، بەڵكو گرنگییەكی زۆر بە «دەرهاتی نەتەوەیی خاوێن» (GNP) دەدرێت. ئەگەر سەرمایەدارێكی هەرێمی كوردستان لە باكوور، یان ڕۆژهەڵاتی كوردستان وەبەرهێنان بكات، دەبێت ئاسانكاریی بۆ بكرێت و بە هەستیارییەوە مامەڵەی لەگەڵدا نەكرێت، بە مەرجێك سوود و قازانجی ئەو پڕۆژانە بگەڕێتەوە ناوخۆی هەرێم بۆ ئەنجامدانی وەبەرهێنانی نوێ. دروستكردنی كارگەی هاوبەش و پڕۆژەی پیشەسازیی گەورە لە نێوان پارچە جیاوازەكان و سەرمایەدارانی كوردی ناوچە جیاوازەكانی كوردستان، هەستی هاوبەشی نەتەوەیی و ئابووری بەهێز دەكات و دەرفەتی كار بۆ زۆرترین گەنجان دەڕەخسێنێت لە تەواوی پارچەكانی كوردستان.

 

-  نەهێشتنی پشتبەستنی ڕەها بە بەغدا و فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات

یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەوەی زۆرجار لەسەر ئاستی فیدڕاڵی هاوشێوەی پارێزگایەك تەماشای هەرێم دەكرێت، نەبوونی سەركردایەتییەكی ئابووریی سەربەخۆ و كێشەی سیستمی بەڕێوەبردنی دارایی ناوخۆییە. لە ئێستادا بەهۆی ئەوەی سەرجەم داهاتی ناوخۆ بەستراوەتەوە بە بوودجەی بەغدا و داهاتی نەوتەوە، هەرێم لە بارودۆخێكی لاوازی دانوستاندندایە.

بۆ ئەوەی نیشتمانسازیی ڕاستەقینە ئەنجام بدرێت، دەبێت سەربەخۆیی دارایی لە ڕێگەی فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات (وەك كشتوكاڵ، گەشتوگوزار و پیشەسازیی مامناوەند) بەدی بهێنرێت. پەرەپێدانی ئابووری پێویستی بە سەرمایەی نیشتمانی هەیە كە لە ناوخۆدا بەرهەم بهێنرێت، چونكە بەبێ سەرچاوەی دارایی جێگیر، هیچ پلانێكی ستراتیژی ناتوانێت بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە.

 

-  پاراستنی قەوارەی دەستووری و بەهێزكردنی ئینتیمای نیشتمانی

قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستان بەپێی دەستووری عێراق پارێزراوە و هەڵوەشاندنەوەی پێویستی بە ڕێكارە دەستوورییە مەحاڵەكان هەیە، بۆیە مەترسیی ڕاستەقینە لەسەر لایەنی یاسایی قەوارەكە نییە، بەڵكو لەسەر لاوازبوونی ئینتیمای نیشتمانی و پەرتەوازەبوونی ناوخۆییە.

پێش ساڵی ٢٠١٤، بە هۆی بووژانەوەی بازاڕ و ڕەخسانی دەرفەتی كار، تاكی كورد بە شانازییەوە پێناسەی خۆی دەكرد، بەڵام بەهۆی قەیرانی دارایی و كێشەی بەردەوامی مووچە لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا، ئینتیمای نیشتمانی ڕووی لە سستی كردووە. نیشتمان بە گیرفانی بەتاڵ بونیاد نانرێت. دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، ڕەخساندنی دەرفەتی كار و دابینكردنی بژێویەكی شایستە بنەما سەرەكییەكانی بەهێزكردنی ئینتیمای هاووڵاتیانن بۆ خاك و دەسەڵاتە سیاسییەكەیان.

 

-  هەنگاوە كردارەكییەكانی ڕیفۆرمی ناوخۆیی

بۆ ڕزگاركردنی ئابووریی هەرێم لە دۆخی چەقبەستوویی، دەبێت ئەم سێ هەنگاوە كردارەكییە بەپەلە جێبەجێ بكرێن:

1- لابردنی بەربەستە ناوخۆییەكان: كەمكردنەوە و لابردنی تەواوی بازگە و ڕێگرییە گومرگییەكانی نێوان پارێزگاكانی هەرێم (بەتایبەت لە نێوان هەولێر و سلێمانی). ناتوانرێت باس لە بازاڕی هاوبەشی نیشتمانی بكرێت لەنێوان پارچەكانی كوردستان لە كاتێكدا ئازادیی گواستنەوەی كاڵا لە نێوان شارەكانی خۆماندا بەربەستی بۆ دروست بكرێت.

2- پشتگیریكردنی كەرتی تایبەت و بازرگانان: پێویستە یاسا و ڕێنماییە داراییەكان جێگیر بن و دوور بن لە گۆڕانكاریی بەردەوام، كە دەبێتە هۆی شڵەژانی بازاڕ و ترسانی سەرمایەداران.

3- پەرەپێدانی ژێرخانی گواستنەوە: دروستكردنی ڕێگەوبانی مۆدێرن و هێڵی خێرا بۆ بەستنەوەی شارەكان بە یەكتری، كات و تێچووی گواستنەوەی كاڵا كەم دەكاتەوە و بزووێنەری سەرەكیی گەشەی پیشەسازی و بازرگانییە.

هەر بۆیە سەركەوتنی هەرێمی كوردستان لە تێپەڕاندنی قەیرانەكان و جێبەجێكردنی ستراتیژیی دە ساڵەی ئابووری (٢٠٢٦ - ٢٠٣٦)، پێویستی بە ئیرادەیەكی سیاسیی یەكگرتوو و دیدگایەكی زانستی هەیە. بەبێ بەهێزكردنی كەرتی ناوخۆیی و ڕەخساندنی ژینگەیەكی لەبار بۆ سەرمایەگوزاری، ناتوانرێت پارێزگاری لە بەهێزیی قەوارەی سیاسی بكرێت. تەنیا لە ڕێگەی چاكسازیی ڕاستەقینەی ئابووری و نەهێشتنی بەربەستە ناوخۆییەكان و دیپلۆماسییەكی ژیرانەوە دەتوانین پێگەی مێژوویی هەرێم بپارێزین و ببینە مۆدێلێكی هەمیشەیی گەشەسەندن بۆ ناوچەكە.