(*)

شیکارییەکی بەراوردکاری بۆ دادوەریکاریی دادگای باڵای ئیتیحادی لە بڕیارەکانی (134/اتحادية/2023) و (183/اتحادية/2026)


پێشەکی

پرسی پلەبەرزکردنەوە (ترفيعات) و سەرەمووچەی (علاوة) فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2016وە لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمەوە بە بڕیاری ژمارە (56) لە 21/12/2015 ڕاگێڕدراوە. ئەم ڕاگرتنە کێشەیەکی ڕێسایی و دارایی بەرپابردووە و زیانێکی زۆری گەیاندووە بە مافی دارایی و مەعنەوی فەرمانبەران. ئەم بابەتە ڕێگەی گەیاندە ئەوەی زۆرێک لە پەرلەمانتاران و فەرمانبەران پەنا ببەنە بەر دادگای باڵای ئیتیحادی عێراق تاوەکو بڕیارەکە نادەستووری ڕابگەیەنرێت.
لە دەرئەنجامدا، دادگای باڵای ئیتیحادی لە ساڵی 2023 بە بڕیاری (134/اتحادية/2023) و لە ساڵی 2026 بە بڕیاری (183/اتحادية/2026) دادوەریکاریی خۆی لەسەر ئەم دوو داوایە دەرپڕی. لەم وتارە زانستییەدا بە وردی تێکەڵاوکردن و مناقشەی ئەم دوو بڕیارە دەکەین.
1. المدخل والدور الدستوري (دەستپێک و ڕۆڵی دەستووری)
تەماشای بنەمای "سمو الدستور" (بەرزپایەیی دەستوور) دەکات کە دادگای باڵای ئیتیحادی پاسەوانی سەرەکییەتی. دادگای ئیتیحادی بەپێی ماددەی (93) لە دەستووری عێراقی ساڵی 2005، چاودێریی کۆنترۆڵی دەستووریبوونی याسا و پەیڕەوەکان دەکات.
لە هەردوو داواکەدا (ژمارە 134 لە ساڵی 2023 کە لەلایەن پەرلەمانتار رێبوار اورحمن تۆمارکرابوو، و ژمارە 183 لە ساڵی 2026 کە لەلایەن سێ فەرمانبەر -احمد محمد صالح و هاوڕێکانی- تۆمارکرابوو)، داواکاران داوایان کردبوو دادگا بڕیاری ژمارە (56)ی ساڵی 2015ی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم بە نادەستووری بپێوێت چونکە پێچەوانەی یاسا و بنەما دەستوورییەکانە و زیانی لە مافی مەعنەوی و دارایی فەرمانبەران داوە.
2. التكييف القانوني وجوهر القرارين (تکییفی یاسایی و جەوهەری هەردوو بڕیارەکە)
کاتێک شیکاریی جەوهەری هەردوو بڕیارەکە دەکەین، دەبینین دادگای باڵای ئیتیحادی هەمان ئاڕاستەی دادوەریی (Judicial Precedent) سەلماندووە:
1. ڕەتکردنەوە بەهۆی نەبوونی تایبەتمەندی (الرد لعدم الاختصاص):
o لە بڕیاری 134/اتحادية/2023 دادگا ڕایگەیاند کە چاودێریی دەستووری بەپێی ماددەی (93/یەکەم) لە دەستوور و ماددەی (4/یەکەم) لە یاسای دادگا ژمارە 30ی ساڵی 2005 (هەموارکراو)، تەنها بەسەر "ياسا و پەیڕەوەکاندا" (القوانين والأنظمة) جێبەجێ دەبێت، نەک "بڕیارە ئیدارییەکان" (القرارات الإدارية) کە لە سەرۆکایەتی وەزیران یان وەزارەتەکان دەردەچن.
o لە بڕیاری 183/اتحادية/2026، دادگا دووبارە جەختی لەسەر هەمان پرەنسیپ کردەوە و داواکەی ڕەتکردەوە بەهۆی نەبوونی تایبەتمەندی (عدم الاختصاص).
2. سنوورداری لە چاودێری کردنی دەسەڵاتەکانی هەرێم:
o بەپێی ماددەی (93/سێیەم) لە دەستوور، چاودێریی دادگا بۆ خەرقکردنی یاسا و بڕیارەکان تەنها تایبەتە بەو بڕیار و ڕێکارانەی لە سەڵاتە ئیتیحادییەکان (المؤسسات الاتحادية) دەرچوون. لەبەر ئەوەی بڕیاری 56 و ڕێنماییەکانی وەزارەتی دارایی هەرێم لە دەسەڵاتێکی هەرێمی (سلطة الإقليم) دەرچوون، دادگای ئیتیحادی خۆی بە بێ‌تایبەتمەند زانی.
3. الآثار الإجرائية والتنفيذية ومدى الإلزامية (کاریگەرییە ئیجرائییەکان و ڕادەی پابەندکەری)
• حجية القرار (بڕیاری بنبڕ): بڕیارەکانی دادگای باڵای ئیتیحادی بەپێی ماددەی (94)ی دەستوور و ماددەی (5/ثانياً) لە یاسای دادگای ئیتیحادی، بات و پابەندکەرن (باتة ومقيدة) بۆ سەرجەم دەسەڵاتەکان.
• ڕێڕەوی یاسایی دروست بۆ داواکاران (محاكم الموضوع/القضاء الإداري):
دادگای ئیتیحادی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ نیشانی داوە کە تانەدان لە بڕیارە ئیدارییەکانی حكومەتی هەرێم لە چوارچێوەی تایبەتمەندی دادگای کارگێڕی (القضاء الإداري) دایە لە هەرێمی کوردستان (وەک لە لائحەی وەلامدانەوەی داوالێکراویش لە بڕیاری 134 ئاماژەی پێکراوە بەپێی یاسای ئەنجومەنی شورای هەرێم ژمارە 14ی ساڵی 2008).
4. التكييف التفصيلي للحقوق والمراكز القانونية (تکییفی وردی مافەکان و پێگە یاساییەکان)
• مافی فەرمانبەر (الحق المكتسب): پلەبەرزکردنەوە مافێکی یاسایی و دارایی فەرمانبەرە کە لە ياست و ڕێنماییە ئیتیحادییەکان (وەک یاسای ڕاژەی شارستانی و یاسای مووچەی فەرمانبەران) چەسپێنراوە.
• جیاوازی نێوان گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ و ڕەتکردنەوەی شێوازی تانە: ڕەتکردنەوەی داواکە لەلایەن دادگای ئیتیحادییەوە بەواتای دروستیی یان یاساییبوونی بڕیاری 56ی هەرێم ناهێت، بەڵکو تەنها بەواتای ئەوە دێت کە دەروازەی داواکارییەکە (دادگای ئیتیحادی) هەڵە بووە و لە ڕووی شێوەکارییەوە (شكلاً) پێویست بوو لە دادگای کارگێڕی هەرێم تانەی لێبدرێت.
5. الخلاصة والتوصيات الإجرائية (پوختە و ڕاسپاردە إجرائییەکان)
پوختەی بەراوردکاری:
• بڕیاری 134/اتحادية/2023 ڕێچکەی یاسایی دانا کە دادگای ئیتیحادی دەستوەرکی لە بڕیارە ئیدارییەکانی هەرێم ناکات.
• بڕیاری 183/اتحادية/2026 سەلماندنی هەمان ئاڕاستە بوو دوای 3 ساڵ، کە نیشانی دەدات هەڵوێستی دادگای ئیتیحادی سەبارەت بە سنووری تایبەتمەندییەکانی بەرامبەر بڕیارەکانی هەرێم نەگۆڕاوە.
ڕاسپاردە کردارەکییەکان (التوصيات الإجرائية):
1. پەنابردن بۆ دادگای کارگێڕیی هەرێم (محكمة القضاء الإداري في الإقليم): پێویستە فەرمانبەران یان نوێنەرەکانیان داوا لە دادگای کارگێڕیی هەرێم تۆمار بڕسێنن بۆ هەڵوەشاندنەوەی (إلغاء) بڕیاری 56ی ساڵی 2015.
2. پەنابردن بۆ ڕێکاری هەموارکردن لە ڕێگەی پەرلەمان یان ئاستی دارایی ئیتیحادی: زەوتکردنی شایستەی دارایی دەکرێت لە ڕێگەی یاسای بودجەی گشتی ئیتیحادی یان ڕێککەوتنی دارایی نێوان بەغدا و هەولێر بۆ تەرخانکردنی سيولەی دارایی چارەسەر بکرێت.

 

(*)

ئامادەکردنی: توێژەر و پسپۆڕی یاسایی و دەستووری