سێر ویلیام چارترس پاتی، دیپلۆماتكاری خانەنشینی بەریتانییە كە لە ساڵی ١٩٧٥ پەیوەندی بە وەزارەتی دەرەوە كردووە، یەكێكە لە كەسایەتییە چالاكەكان لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. پاتی، لە ماوەی كاركردنیدا وەك باڵیۆز لە عێراق، ئەفغانستان، سوودان و سعوودیە خزمەتی كردووە. لە ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٦ لە بەغدا و لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٢ لە كابۆل، باڵیۆز بووە، كە دوو لە ناوچە پڕ لە ململانێكان بوون. پاتی، دوای خانەنشینبوونی لە ساڵی ٢٠١٢، چووەتە كەرتی بازرگانی و وەك ڕاوێژكار لە كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان بەردەوام بووە. بۆ شیكردنەوەی بارودۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق و هەرێمی كوردستان لەبەر ڕۆشنایی ئەزموونی ئەم دیپلۆماتكارە گەورەیە، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵدا ساز كرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی «گوڵان»ی دایەوە.

 

 خزمەتكردنت لە عێراقدا لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٦ هاوكات بوو لەگەڵ قۆناغێكی یەكجار هەستیار و ئاڵۆزدا. دوای نزیكەی دوو دەیە، چۆن هەڵسەنگاندن بۆ بەرەوپێشچوونی پەیوەندییەكانی ئێستای عێراق لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و شانشینی یەكگرتوودا دەكەن؟

- ڕاستییەكەی، من بە خۆشییەوە یادی كاتەكانم لە عێراقدا دەكەمەوە، هەرچەندە وەك دەڵێیت كاتێكی زۆر سەخت و پڕ لە گرژی بوو لە ژیانمدا. لەو كاتەدا، عێراقییەكان خەریكی داڕشتنی دەستوورە نوێیەكەیان بوون و زیاتر لە ١٢٠ هەزار سەربازی ئەمریكی و بەریتانی بەرپرسیاری ئاسایش بوون، تا دەسەڵات ڕادەستی حكومەتێكی عێراقیی دیموكراتی بكەین.

پڕۆسەكە بە هۆی بەرژەوەندییە دژبەیەكەكانەوە زۆر ئاڵۆز بوو، كورد ئاستێكی بەرزی خۆبەڕێوەبەرییان دەویست، شیعەكان دەیانویست سنوورێك بۆ ئۆتۆنۆمی دابنێن و دەوڵەتێكی ناوەندیی بەهێزتر دابمەزرێنن، سوننەكانیش بەهۆی بەستراوەییان بە ڕژێمی پێشوو هەستیان بە پەراوێزخران دەكرد. سازان لە نێوان لایەنەكاندا ئەركێكی ئێجگار سەخت بوو.

من ناتوانم بڵێم ئێمە بە تەواوی سەركەوتوو بووین، چونكە دەستوورەكەی عێراق كەموكووڕی زۆری تێدایە، بەڵام بەردەوامیی ئەنجامدانی حەوت هەڵبژاردنی گشتیی ئازاد و بێلایەن لە عێراق، دەستكەوتێكی دیموكراتییە كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تا ڕادەیەك بێوێنەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، نەبوونی یاسای نەوت و گاز، ناكۆكییەكانی بەغدا و هەولێر لەسەر كەركووك، نەینەوا، دیالە و دابەشكردنی داهات بە چارەسەرنەكراوی ماونەتەوە. نەبوونی قۆرخكاریی چەك لای دەوڵەت و هەژموونی میلیشیاكان، ڕێگەی بۆ دەستوەردانی دەرەكی خۆش كردووە.

بۆیە دەتوانین بڵێین عێراق هێشتا كارێكە لە قۆناغی جێبەجێكردندا و پرۆسەیەكی تەواونەكراوە، وڵاتەكە بەردەوام هەوڵ بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی گەندەڵی، بنیادنانی سیستمێكی حوكمڕانیی كارا و ڕێكخستنی پەیوەندیی باش لەگەڵ دراوسێكانی، ئەمریكا و ئەوروپادا دەدات. بێگومان ئەمە ئەركێكی گەورەیە بۆ هەر سەرۆك وەزیرانێك كە دێتە سەر كار.

 ئایا هێشتا بوارگەلێك هەن كە تێیدا بەریتانیا بتوانێت هاوبەشییەكی بەهێزتر لەگەڵ عێراق پەرە پێبدات؟

- بەریتانیا بە جددی هەوڵ دەدات پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەكانی لەگەڵ دەوڵەتی عێراقدا كارا بكاتەوە، چونكە عێراق لە لیستی هاوبەشە بازرگانییە گرنگەكانی شانشینی یەكگرتوودا هاتووەتە خوارەوە. لە سەردانەكەی ساڵی ڕابردووی «سوودانی»دا، تەركیز لەسەر دووركەوتنەوە لە پەیوەندییە سەربازییەكان و چوون بەرەو ڕاكێشانی وەبەرهێنانی كۆمپانیا بەریتانییەكان بوو لە بوارەكانی نەوت، گاز، كیمیایی، ئاو و ژێرخاندا. بەڵام ئەم پرۆسەیە بەستراوەتەوە بە ڕەخساندنی ژینگەیەكی گونجاو لەلایەن حكومەتی عێراقەوە، چونكە ئاستی بەرزی گەندەڵی و دابەشكردنی دەستكەوتەكان لە نێوان كوتلە و پارتە سیاسییە جیاوازەكانی عێراقدا، گەورەترین ڕێگرن لەبەردەم وەبەرهێنانی نێودەوڵەتیدا. بۆیە پێویستە حكومەتی عێراق ئەم واقیعە بگۆڕێت، تا بگات بە داهاتوویەكی گەشەسەندووتر، ئارامتر و سەقامگیرتر لە ناوچەكەدا.

 بەپێی شایەتیدانت لە ساڵانی ٢٠٠٩ و ٢٠١٠ لە بەردەم لێژنەی لێكۆڵینەوەی عێراقدا، گرنگترین ئەو وانانە چی بوون كە دەبوو بەریتانیا و ئەمریكا لە پرۆسەی بنیادنانەوەی دەوڵەت و دامەزراوەكانی عێراقدا فێری ببن؟

- وانەی سەرەكی لە ئەزموونی دەستتێوەردانی سەربازیی دەرەكیدا ئەوەیە كە بنیادنانەوەی نیشتمانی بەبێ ئیرادە و خاوەندارێتیی ڕاستەقینەی خۆماڵی هەرگیز سەركەوتوو نابێت. عێراق بەپێی خشتەیەكی كاتیی پەلەكراو، پاڵی پێوە نرا كە بە تەواوی لەگەڵ بەرژەوەندی و ئەجێندای هاوپەیمانانی دەرەكیدا دەگونجا، ئەمەش بووە هۆی بڕیاردانی ناتەواو، سست یان دواخراو و پشتگوێخستنی متمانەی پێویست بە خودی خەڵكی ناوخۆ بۆ دیاریكردنی چارەنووس و هەڵبژاردنەكانیان.

پرۆسەی داڕشتنی دەستووری نوێ زۆر كورت و خێرا بوو، لە جیاتی چارەسەركردنی بنەڕەتیی كێشە هەڵپەسێردراوەكان لە كاتی خۆیدا، سازشگەلێكی نالەبار قبووڵ كران كە تا ئەمڕۆش عێراقیان بە توندی ماندوو كردووە. پێویست بوو بە تەواوی پێداگری لەسەر داڕشتنی یاسایەكی تۆكمەی نەوت و گاز بكرابایە و هێزێكی سەربازی و ئەمنیی نیشتمانیی بێلایەن و گونجاو، دوور لە كاریگەری و هەژموونی گرووپە میلیشیاكان و پارتە سیاسییە چەكدارەكان دابمەزرایە. ئەم پەلەكردن و ناتەواوییە لە گواستنەوەی دەسەڵاتدا، دەرئەنجام بووە هۆی زیاتر پەراوێزخستنی پێكهاتەی سوننە، ئەوەش زەمینەیەكی گونجاوی بۆ سەرهەڵدانی تیرۆریستانی داعش و توندڕەوی ڕەخساند كە هەڕەشەی جددییان لە قەوارەی دەوڵەت كرد. لە كۆتاییدا، ئەم پاشاگەردانییە بووە هۆكاری دروستبوونەوە و بەهێزبوونی میلیشیا چەكدارەكان كە ئێستاش وڵاتەكە بەدەست لێكەوتە نەرێنییەكانیانەوە دەناڵێنێت.

بۆیە، وانەی سەرەكی و هەمیشەیی ئەوەیە كە پرۆسەی سیاسی پێویستی بە تەرخانكردنی كاتی تەواو و متمانەی ناوخۆیی هەیە، چونكە هیچ پرۆسەیەكی دەوڵەتسازی بەبێ ڕەزامەندیی ڕاستەقینەی گەلەكەی هەرگیز سەركەوتوو نابێت.

 چۆن حكومەتی عێراق دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان پاراستنی سەروەریی و هاوبەشیی لەگەڵ ڕۆژئاوادا ڕابگرێت، بەبێ تێوەگلان لە ململانێكان؟ چۆن وڵاتانی ڕۆژئاوا دەتوانن بێ دروستكردنی كێشە لەگەڵ دراوسێكانیدا پاڵپشتی بكەن؟

- بۆ ئەوەی عێراق لە ململانێ هەرێمییەكان بەدوور بێت، پێویستە بە شێوازێكی یەكلاكەرەوە پرسی ئەو گرووپە چەكدارانە چارەسەر بكات كە لە دەرەوەی ئیرادەی دەوڵەت و بە فەرمانی وڵاتانی دەرەكی دەجووڵێنەوە. ئێستا هەژموونی ئێران بەسەر بەشێك لەم هێزانەوە، عێراقی ڕووبەڕووی مەترسیی پەلكێشكردن بۆ ناو گرژییەكان كردووەتەوە، ئەمەش سەروەریی نیشتمانیی وڵاتەكە بە قووڵی لەق دەكات و هەمیشە ڕێگرە لە بڕیاردانی سیاسیی سەربەخۆ و نیشتمانی.

عێراق بەبێ دەستەبەركردنی سەروەریی دەوڵەت و كۆنتڕۆڵكردنی ناوخۆ، ناتوانێت پەیوەندییە دەرەكییەكانی لەگەڵ تاران، واشنتۆن، لەندەن و وڵاتانی عەرەبی دراوسێیدا بە هاوسەنگییەكی دروست ڕابگرێت. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و تەنانەت ئەمریكاش، بە تەواوی لە پێویستیی پاراستنی پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییە دۆستانەكانی عێراق لەگەڵ كۆماری ئیسلامیی ئێران تێدەگەن، بەڵام ئەوەی قبووڵكراو نییە، بەكارهێنانی خاكی عێراقە بۆ هێرشكردنە سەر بەرژەوەندییەكانی هاوپەیمانان و وڵاتانی دراوسێ.

بێگومان، سەربەخۆیی ڕاستەقینە و هێوربوونەوەی ناوخۆیی، كلیلی سەرەكین بۆ ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی، بەرزكردنەوەی داهاتی غاز و نەوت، بەدیهێنانی خۆشگوزەرانیی ئابووری بۆ گەلی عێراق و دروستكردنی هاوسەنگی لە پەیوەندییە دەرەكییەكاندا، باشترین گرەنتییە بۆ پاراستنی سەقامگیری و ئاسایشی نیشتمانی.

كێشەی هەرە سەرەكی و بنەڕەتی لە ئێستادا، نەبوونی كۆنتڕۆڵی دەوڵەتە بەسەر سەرجەم هێزە چەكدارە جیاوازەكاندا، كە دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی عێراق لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهان. ڕزگاربوون لەم قەیرانە جددییە، تەنیا بە بەهێزكردنی سەروەریی نیشتمانی و گەڕانەوەی دەسەڵاتی بڕیاردان بۆ حكومەتی بەغدا دەستەبەر دەبێت.

 وەك باڵیۆزێكی پێشوو لە عێراق و سعوودیە، خوێندنەوەت بۆ ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران و كاریگەرییەكانی لەسەر ئاسایشی كەنداو چییە؟ ئایا وڵاتانی ناوچەكە دەتوانن هاوسەنگی لە پەیوەندییەكانیاندا لەگەڵ واشنتۆن و تاران بپارێزن؟

- هێرشی سەربازیی ئەمریكا بۆ سەر ئێران بە هاندانی ڕاستەوخۆی ئیسرائیل، هەڵەیەكی ستراتیژیی گەورە بوو كە دەرهاویشتە و كاریگەرییەكی نەرێنی و قووڵی لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە بۆ ناوچەكە، بەتایبەتی بۆ عێراق و وڵاتانی دیكەی كەنداو لێكەوتەوە. داخستنی گەرووی ستراتیژیی هورمز گورزێكی كوشندەی لە ئابووریی ئەم دەوڵەتانە دا، بەو پێیەی بەشێكی زۆری نەوتی هەناردەكراویان بەو ڕێڕەوەدا تێپەڕ دەبێت، ئەمەش بارگرانیی دارایی گەورەی دروست كرد. ئەم ململانێیە نەبووە هۆی بەدیهێنانی ئاسایش، بەڵكو دەسەڵاتی سوپای پاسدارانی بەهێزتر كرد و پرسی پیتاندنی یۆرانیۆم و بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێرانی بە تەواوی بە چارەسەرنەكراوی هێشتەوە.

ئێستا وڵاتانی دراوسێی ئێران، وەك سعودیە، ئیمارات، قەتەر، كوێت، بەحرەین و ئوردن، ڕووبەڕووی هێرشی جۆراوجۆر دەبنەوە. هاوكات، عێراقیش بەهۆی چالاكیی گرووپە چەكدارەكانەوە كێشراوەتە ناو ئەم شەڕە و بەدەست هێرشە ئاسمانی و تۆڵەسێنەرەوەكانی ئەمریكاوە دەناڵێنێت. لە كاتێكدا ئیسرائیل دەیەوێت بە هاوكاریی واشنتۆن ئێران لاواز بكات، ئامانجی ئەمریكاش ناڕوونە و تەنیا لە كردنەوەی گەرووی هورمزدا كورت بووەتەوە.

بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە، پێویستمان بە ڕێككەوتنێكی نوێ و گشتگیرە كە دەروازە ئاوییەكان بكاتەوە، پرسی چەكە ئەتۆمییەكان بە لادانی سزاكان چارەسەر بكات، سیستمێكی نوێی ئاسایش دابڕێژێت كە تێیدا ئێران دراوسێیەكی ئاشتیخواز بێت و وەك دەوڵەتێكی ئاسایی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. ئەمە گونجاوترین دەرئەنجام دەبێت بۆ عێراق تا خۆی لە شەڕێكی بێپاساو بەدوور بگرێت.

وڵاتانی ناوچەكە، هاوشێوەی عێراق، وێڕای گرنگیپێدانیان بە پاراستنی پەیوەندییەكی هاوسەنگ و بەهێز لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بە توندی دژی جەنگن و هەوڵی كەمكردنەوەی گرژییەكان دەدەن. ئەوان پێیان باشترە تەواوی ململانێ و ئاڵۆزییەكان بە زووترین كات كۆتاییان پێ بێت و ڕێگەی دیپلۆماسی و دیالۆگی بنیادنەر بۆ بەدیهێنانی ئاشتی و سەقامگیریی هەمیشەیی لە ناوچەكەدا بگرنەبەر.

 هێرشە درۆنی و مووشەكییە یەك لەدوای یەكەكانی سەرانسەری ناوچەی كەنداو چۆن هاوكێشەی ئەمنیی ناوچەكەیان گۆڕیوە؟ ئایا پێویستە دەوڵەتانی كەنداو چ جۆرە ستراتیژێكی نوێی بەرگری و دیپلۆماسی بگرنەبەر؟

- پەرەسەندنی توانای درۆنیی ئێران هاوكێشەی ئەمنیی ناوچەكە و ئەورووپای بە تەواوی گۆڕیوە، بەكارهێنانی مووشەكی پاتریۆتی دوو ملیۆن دۆلاری دژ بە درۆنێكی هەرزانی دە هەزار پاوەندی هەرگیز كار ناكات. ئەم گۆڕانكارییە لە سرووشتی جەنگدا، پێویستیی ڕێككەوتنی مووشەكی و دامەزراندنی تەلارسازییەكی ئەمنیی بەهێز لە ناوچەی كەنداودا دەسەلمێنێت، تا وڵاتان لە هێرش بپارێزرێن. ئەزموونی پێشووی عێراق، ئەفغانستان و ئۆكرانیا دەریخستووە كە سەركەوتنی كۆتایی لە ڕێگەی هێرشی ئاسمانییەوە بەدەست نایەت، بەڵكو جەنگی درێژخایەن تەنیا زیانی قورسی ئابووری، نەبوونی متمانە و كوشتاری هاووڵاتیانی سڤیلی لێ دەكەوێتەوە. ڕژێمە دیكتاتۆرەكان لەپێناو مانەوەی خۆیاندا بەرگەی ئازارێكی زۆر دەگرن و تەسلیم نابن. لەم بارودۆخە ئاڵۆزەدا، تاكە ڕێگەی گونجاو بۆ دەربازبوون تەنیا پەنابردنە بەر دیپلۆماسیی كارا و دانوستانی ئاشتییانەیە بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان، چونكە بەردەوامبوونی ڕێگای سەربازی هیچ ئەنجامێكی ئەرێنی ناهێنێتە بەرهەم، جگە لە وێرانكاری و دروستكردنی قەیرانی گەورەی مرۆیی كە تێچووی ئابووریی یەكجار زۆری بۆ هەموو وڵاتانی جیهان هەیە و سەقامگیریی گشتیی گەلان بە تەواوی تێكدەدات و ئاسایشی جیهانیش دەخاتە مەترسییەكی گەورەوە.

 تا چ ڕادەیەك سیاسەتەكانی ئەمریكا و بەریتانیا بەرانبەر بە ئێران سەركەوتوو بوون لە دڵنیاكردنەوەی هاوپەیمانەكانی كەنداو سەبارەت بە پاراستنی ئاسایشیان؟

- پەیوەندییە پتەوەكانی بەریتانیا لەگەڵ وڵاتانی بەحرەین، ئیمارات و عەرەبستانی سعوودی، نیشانەیەكی ڕوونە بۆ پابەندییەكی مێژوویی و ستراتیژیی بەهێز لە پێناو یارمەتیدانی هاوپەیمانەكانی كەنداو بۆ بەرگریكردن لە خۆیان. بەڵام جەنگی نوێی درۆنەكان دەریخست كە هەمیشە سنوورێكی دیاریكراو بۆ دابینكردنی پاراستنی ڕەها لە هێرشە ئاسمانییەكان هەیە، هەرچەندە ئەم هاوپەیمانێتییانەش بەهێز دەمێننەوە.

كاتێك باس لە گۆڕانی پەرەسەندنخوازانە دەكرێت، مەبەست گۆڕانكارییەكی قۆناغ بە قۆناغ و لەسەرخۆیە لە ناوخۆی كۆمەڵگەكانی كەنداودا. ئێمە ئەم ڕەوتە گەشەسەندووەمان لە عەرەبستانی سعوودیەدا بەدی كرد، كە تێیدا سەرەڕای كۆنتڕۆڵە توندەكەی دەسەڵاتی ناوەندی، چاكسازییە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكان بوونە هۆی فەراهەمكردنی ئازادیی نوێ بۆ ژنان، وەك شۆفێریكردن، كاركردن و كەمكردنەوەی سنوورداركردنەكان. ئەم جۆرە گۆڕانكارییە لە عێراقیشدا بەدی دەكرێت.

وڵاتانی كەنداو بە هیچ شێوەیەك ئەو جۆرە پشێوییانەیان ناوێت كە لە سووریا، یەمەن و لیبیادا ڕوویان دا. ئەوان پێیان باشە گۆڕانكارییەكان لە ناوخۆی كۆمەڵگەكانەوە سەرچاوە بگرن، نەك بەپێی پلان و خشتەیەكی كاتیی دەرەكیی ڕۆژئاوایی بسەپێنرێن. پێویستە خۆیان ڕێگەی گەشەكردنیان بدۆزنەوە، ئەمەش بۆ عێراق ڕاستە.

بەڵام پێدەچێت چاكسازی لە عێراقدا كاتی زۆرتر بخایەنێت، چونكە خەڵك بێزارن لەوەی سوود لە سامانی نەوت نابینن. داهاتی دەوڵەت زیاتر بۆ پاڵپشتیكردنی بیرۆكراسییەكی هەڵاوساو و گەندەڵی بەفیڕۆ دەچێت، لەجیاتی پەرەپێدانی نەخۆشخانەكان، قوتابخانەكان، ژێرخان و پڕۆژەكانی ئاو. عێراق هێشتا بڕێكی زۆر غازی هاوپێچ دەسووتێنێت، لەكاتێكدا غاز و كارەبا لە ئێرانەوە هاوردە دەكات. جێی سەرسوڕمانە عێراقییەكان بەردەوامن لە هەڵبژاردنەوەی هەمان گرووپی دەسەڵاتدار، لەكاتێكدا دەبێت نەوەیەكی نوێ هەڵبژێرن تا گۆڕانكاریی ڕاستەقینە دروست بكەن.

كاتێك هاوپەیمانەكان لەژێر هێرشی ئێراندا بوون، بەریتانیا و ئەمریكا هاوكاریی سەربازییان پێشكەش كردن. هەرچەندە سنوورێك بۆ ئەم یارمەتییە هەیە، بەڵام ئێمە وەك هاوپەیمانێكی جێی متمانە دەمێنینەوە و هاوپەیمانێتییەكانمان بە بەهێزی دەپارێزین.

لەگەڵ ئەوەشدا، وڵاتانی كەنداو دەركیان بەوە كردووە كە ناتوانن بە تەواوی تەنیا پشت بە ڕۆژئاوا ببەستن، بەتایبەت بە هۆی ناڕوونیی سیاسەتەكانی دۆناڵد ترەمپەوە. بۆیە ئەوان ناچارن بژاردەكانیان فرەچەشن بكەن و پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانیان لەگەڵ وڵاتانی چین، هیندستان، توركیا، پاكستان و میسر بەهێزتر بكەن. ئەوان چیتر وەك جاران تەنیا پشت بە واشنتۆن و لەندەن نابەستن، بەڵكو ڕێڕەوی دیپلۆماسیی خۆیان فرەچەشن دەكەن، كە ئەمەش لە جیهانی فرەجەمسەری ئەمڕۆدا هەنگاوێكی تەواو لۆژیكی، عاقڵانی و دروستە لە ڕوانگەی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی خۆیانەوە لە هاوكێشە سیاسییەكانی ئێستادا، چونكە بەرژەوەندییەكان وا دەخوازن كە پەیوەندییەكان لەگەڵ سەرجەم هێزە ناوچەیی و جیهانییەكاندا لەسەر بنەمای هاوسەنگییەكی هەمەلایەنە بونیاد بنرێت.

 لە ساڵی ٢٠٠٣وە، هەرێمی كوردستان وەك ناوچەیەكی سەقامگیر و هاوبەشێكی نزیكی ڕۆژاوا دەناسرێت. پێگەی سیاسی و دەستووریی ئێستای لە چوارچێوەی فیدڕاڵیی عێراقدا چۆن دەبینیت؟

- هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی دەستووری فیدڕاڵیی عێراقدا خاوەنی پێگەیەكی یاسایی و سیاسیی تا ڕادەیەك جێگیرە، بەو پێیەی دەستوور بە ڕوونی ددان بە قەوارەی هەرێمەكەدا دەنێت، وەك ناوچەیەكی فیدڕاڵی و خۆبەڕێوەبەر كە خاوەنی دامەزراوەی یاسایی و سیستمی حوكمڕانیی تایبەت بە خۆیەتی. سەرەڕای ئەم ددانپێدانانە فەرمییە، شێوازی ڕێكخستنی پەیوەندییە ستراتیژییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا وەك حكومەتی ناوەندی، هێشتا پێویستی بە داڕشتنەوە و چارەسەری ڕیشەیی هەیە.

ئەگەرچی لە چەند ساڵی ڕابردوودا بەهۆی هەندێك گۆڕانكاریی ئابووری و ناوچەییەوە ئاماژەی باشتربوون لە پەیوەندییەكاندا دەركەوتوون ــ بەتایبەت هاوكارییەكان لە پرسی گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی بۆرییەوە بۆ بەندەری جەیهانی توركیا ــ بەڵام كێشە سەرەكییەكان بەردەوامییان هەیە. مەلەفی دارایی و داهاتی نەوت لە پاڵ پرسی دابینكردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان لە لایەن حكومەتی عێراقەوە، لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوو مژاری سەرەكیی ناكۆكی نێوان هەردوولا بووە. نەبوونی ڕێككەوتنێكی كۆنكرێتی و بەردەوام كە هەردوولا پابەند بكات بە جێبەجێكردنی بەندەكان، وەك تەحەددایەكی گەورە لەبەردەم سەقامگیریی سیاسییدا ماوەتەوە.

هاوكات، پرسی دۆخی كەركووك و ناوچە جێناكۆكەكانی دیكە، لەو دۆسیە هەستیارانەن كە پێویستیان بە دانوستانی جددی و چارەسەرسازانە هەیە. بێگومان گەشەسەندنی ئابووری و كۆمەڵایەتیی هەرێمی كوردستان لە ناوچەیەكی سەقامگیردا باشتر دێتە دی، و هەردوولا بەرژەوەندییەكی هاوبەشیان هەیە لەوەی عێراق وەك دەوڵەتێكی كارا و یەكگرتوو گەشە بكات، لە كاتێكدا پێگەی فیدڕاڵیی كوردستان پارێزراو بێت. لە كۆتاییدا، دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت كە وەبەرهێنەرە دەرەكییەكان تەنیا لە ژینگەیەكی ئارام و دوور لە گرژیی سیاسیدا وەبەرهێنان دەكەن، بۆیە چارەسەركردنی ناكۆكییەكانی هەولێر و بەغدا كلیلێكی بنەڕەتییە بۆ مسۆگەركردنی ئایندەیەكی گەش بۆ ناوچەكە.

 لەپێناو مسۆگەركردنی ئەوەی كە قەوارەی كوردستان بە بەهێزی بمێنێتەوە، چۆن دەتوانێت هاوسەنگی بپارێزێت لە نێوان ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە ناوخۆییەكانی و بەهێزكردنی پێگەی گفتوگۆی لەگەڵ حكومەتی ناوەندی لە بەغدا؟

- بێ ئەوەی بچمە نێو كایەی سیاسەتی ناوخۆیی كوردستانەوە، ئەگەر ململانێی هەولێر و بەغدا بەلاوە بنێین، دەبێت هەولێر و سلێمانی پێوەندییەكانیان ئاسایی بكەنەوە، چونكە ناكۆكی لە نێوان پارتی و یەكێتیدا هەیە. ئەم كێشە ناوخۆییانەی هەرێمی كوردستان، پێویستیان بە چارەسەركردنی ڕیشەیی هەیە.

ئەم دوو پرسە لێكدانەبڕاون، هەرچەندە تەبایی ناوخۆیی توندوتۆڵتر بێت و هاوبەشیی دەسەڵات لە هەرێمی كوردستاندا سەركەوتووانەتر پیادە بكرێت، پێگەی دانوستانكاری كوردستان لە بەغدا بەهێزتر دەبێت. بەپێچەوانەوە، بوونی دابەشبوونی ناوخۆیی، دەرفەت دەداتە بەغدا بۆ قۆستنەوەی ئەو جیاوازییانە.

مەحاڵە بێ ڕێككەوتنی پێشوەختەی ناوخۆیی بتوانرێت بگەنە سازان لەسەر دۆسیەی دیالە و نەینەوا، چونكە دیالە كار دەكاتە سەر ناوچەی سلێمانی و نەینەواش كاریگەری لەسەر ناوچەی دهۆك لە باكووردا هەیە. پێویستە یەكڕیزییەكی ناوخۆیی بەهێز لە ناو هەرێمی كوردستاندا دروست بكەن، چونكە لە قەوارەیەكی خۆبەڕێوەبەردا، خراپترین شت كە بویسترێت ئەوەیە كە ئەو هەرێمە دابەش ببێت.

 بەریتانیا و دەوڵەتانی دیكەی ڕۆژاوا چۆن هەڵسەنگاندن بۆ پاراستنی هەرێمی كوردستان دەكەن وەك كیانێكی فیدڕاڵیی سەقامگیر بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی هێزەكان و بەرەنگاربوونەوەی توندڕەویی لە عێراق و ناوچەكەدا؟

- كورد لە مێژوودا پێگەیەكی گرنگی لەم پرسەدا بۆ بەریتانیا هەبووە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی بەعس، كاتێك ڕژێم هێرشی دەكردە سەر هەرێمی كوردستان و چەكی كیمیایی دەباراند، ناوچەی دژەفڕین دوای شەڕی یەكەمی كەنداو ڕاگەیەندرا. ئێمە خاوەن پەیوەندییەكی مێژوویی پتەو و پابەندبوونێكی توندوتۆڵین بە ئاسایشی كوردەوە. ئەمەش لە دەستووردا ڕەنگی دایەوە، كاتێك ددان بە خۆبەڕێوەبەریی هەرێمی كوردستاندا نرا.

ئێمە بەردەوام پەیوەندییەكی شیاومان لەگەڵ كوردستاندا پاراستووە. هەمیشە ناوچەیەكی تا ڕادەیەك ئارامی عێراق بووە، تەنانەت كاتێك پارێزگاكانی دیكە نائارام بوون. توانی ڕووبەڕووی تیرۆریستانی داعش ببێتەوە، سەرەڕای ئەوەی لەلایەن تیرۆریستانەوە هەڕەشەی لێ دەكرا، ڕۆڵێكی بەرچاوی گێڕا لە تێكشكاندنی داعشدا. زۆرینەی خەڵك ددان بەو ڕاستییەدا دەنێن.

تەنیا كێشەیەك كە لەگەڵ كوردستاندا هەمانە لە بەریتانیا، بابەتی ناردنەوەی ئەو كوردانەیە بۆ كوردستان و عێراقییەكان بۆ عێراق كە كۆچبەری نایاسایین لە شانشینی یەكگرتوو. پێموایە ئەمە گەورەترین ئاستەنگە لە نێوان هەردوولادا و گرفتێكی مێژوویی و دێرینە. تەنانەت كاتێك كوردستان ناوچەیەكی زۆر سەقامگیری عێراق بوو، هێشتا ناردنەوەی ئەو كوردانەی بە نایاسایی كۆچیان كردبوو بۆ بەریتانیا بەبێ ڕەزامەندی حكومەت كارێكی ئەستەم بوو. ئەوە وەك گرفتێكی گەورە دەمێنێتەوە.

جگە لەمەش، دەخوازین لە بارودۆخێكدا بین كە بتوانین ئەو زیندانیانە بنێرینەوە كە سزاكانیان تەواو كردووە. نە بەریتانییەكان هەموو یاساپەروەرن، و نە تەواوی عێراقییەكانیش یاساپەروەرن. هەندێك هاووڵاتی عێراقیمان لە بەریتانیا هەیە كە ماوەی سزاكەیان بەسەر بردووە و پێویستە بنێردرێنەوە بۆ عێراق. بەمەبەستی ئەوەش، پێویستمان بە هەماهەنگی هەردوو حكومەتی هەولێر و بەغدا هەیە.

 لەژێر ڕۆشنایی ململانێی توندی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئێران لە لایەك، و ئاڵۆزییەكانی ناوخۆی عێراق لە لایەكی دیكەوە، چۆن عێراق و هەرێمی كوردستان دەتوانن هاوكاری بكەن بۆ خۆپاراستن لە دەرهاویشتە خراپەكانی ئەم قەیرانانە و بەدیهێنانی گەشەپێدانی ئابووری؟

- كۆمەڵێك هەنگاو هەن كە دەكرێت دەستبەجێ جێبەجێ بكرێن، لەوانە چارەسەركردنی بەشێك لە ناكۆكییە ناوخۆییەكان، گەیشتن بە لێكتێگەیشتن بۆ یەكخستنی هێزەكانی پێشمەرگە لە چوارچێوەی سیستمی بەرگریی عێراقدا، و ڕێككەوتن لەسەر هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاكان، یان گونجاندنیان لەناو دەزگا ئەمنییە فەرمییەكاندا، بە جۆرێك كە دەسەڵاتی بەكارهێنانی هێز تەنیا لەژێر كۆنتڕۆڵی فەرمیی حكومەتەكانی بەغدا و هەولێردا بێت.

سرووشتی هێزەكانی پێشمەرگە لە هەرێمی كوردستان بەوە جیادەكرێتەوە كە پابەندن بە حكومەتی هەرێمەوە، لە كاتێكدا ئەم دۆخە لە ناوچەكانی باشوور جیاوازە. لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە ئەم هێزانە ببنە بەشێكی فەرمی لە سیستەمی ئەمنیی ددانپێدانراوی عێراقدا. بێگومان، یەكلاكردنەوەی ئەم دۆسێیە ناوخۆییانە دەبێتە هۆی پاراستنی عێراق لە تێوەگلان لە كێشمەكێشە ناوچەییەكاندا.

ڕوونە كە ئەم پرۆسەیە پەیوەستە بە كۆتاییهاتنی ئەو شەڕە ناوچەییەی ئێستا، كە بڕیاردان لەسەری لە دەرەوەی توانای عێراقییەكانە و بەندە بە كارەكتەرە دەرەكییەكانەوە. لەم قۆناغەشدا، دەكرێت چەند هەنگاوێكی گرنگ بنرێن، وەك گەشەپێدانی بۆریی گواستنەوەی نەوت لەڕێی توركیاوە، چاككردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ سووریا بۆ دروستكردنی هێڵێكی نەوتیی هاوبەش بەرەو دەریای ناوەڕاست، كە ئەمەش پشتبەستنی عێراق بە گەرووی هورمز كەم دەكاتەوە.

هەروەها گرنگە عێراق ببێتە بەشێك لە هێڵەكانی گواستنەوەی ناوچەیی لە ڕێگەی سعوودیە و ئوردنەوە. ئەم پڕۆژە وەبەرهێنانە ستراتیژییانە، دەبنە هۆی بەدیهێنانی بەرژەوەندیی هاوبەش بۆ عێراق و دەوروبەری. هاوكات پێویستە بەغدا كار بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستنی بە گاز و كارەبای ئێرانی بكات و هەوڵەكانی بخاتە گەڕ بۆ هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكان، چونكە ڕۆڵێكی كاریگەری لەم بوارەدا هەیە.

بۆ بەدیهێنانی سەقامگیری و گەشەسەندن، دەبێت عێراق هاوسەنگی لە پەیوەندییەكانیدا بپارێزێت، چ لەگەڵ ئەمریكا و وڵاتانی كەنداو، یان لەگەڵ كۆماری ئیسلامیی ئێران. لەگەڵ كراوەیی گەرووی هورمزدا، پێویستە سەرنج بخرێتە سەر پەرەپێدانی ناوخۆیی، تا داهاتی نەوت لە بوارەكانی ژێرخان، نیشتەجێبوون، چالاككردنی بازرگانی و ڕاكێشانی وەبەرهێنانی دەرەكیدا خەرج بكرێت، ئەم پرۆسانەش دەبێت هاوتەریب پێكەوە بەڕێوەبچن.

ئەمە بەرپرسیارێتییەكی گەورەیە، پۆستی سەرۆك وەزیرانی عێراق ڕەنگە یەكێك بێت لە دژوارترین كارەكانی جیهان. لەوانەشە هەر ئەمەش هۆكاری تەمەن كورتیی سەركردایەتییەكان بێت، كە زوو تووشی شەكەتبوون دەبن.

 ئایا بەپێی بڕگەی پێنجی ماددەی ١٢١ی دەستووری عێراق، پێویستە هێزی پێشمەرگە وەك هێزێكی ئەمنیی فەرمی و دەستووریی هەرێمی كوردستان بناسرێت، لەسەر ئەم بڕگە دەستوورییە چی دەڵێیت؟

-  پێموایە دەبێت هێزەكانی پێشمەرگە ببنە بەشێكی سەرەكی لە سیستمی ئەمنیی عێراق. ئەم هێزانە بە تەواوی جیاوازن لە میلیشیاكانی دیكە، چونكە لە ڕابردوودا ڕۆڵێكی مێژووییان لە بەرگریكردن لە هەرێمی كوردستاندا گێڕاوە. لە دەستووری عێراقیشدا، پێشمەرگە وەك «پاسەوانانی هەرێم» ناسێنراون. ئەم پێگە دەستوورییە ڕێگر نییە لەوەی كە پێشمەرگە لە چوارچێوەی پێكهاتەیەكی تایبەت و سەربەخۆدا، ببنە بەشێك لە سیستمی گشتیی بەرگریی دەوڵەتی عێراق.

من مەبەستم ئەوە نییە كە مامەڵەكردن لەگەڵ پێشمەرگەدا هاوشێوەی مامەڵەكردن بێت لەگەڵ میلیشیاكانی باشووردا. جیاوازییەكی بنەڕەتی لە نێوانیاندا هەیە، میلیشیاكانی باشوور زیاتر پابەندن بە كەسایەتییە سیاسییەكانەوە بە شێوەیەكی تاكەكەسی، لە كاتێكدا هێزی پێشمەرگە فەرمان لە دامەزراوە فەرمییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەردەگرێت، ئەمەش جیاوازییەكی یاسایی و ڕێكخراوەیی گەورەیە لە نێوانیاندا.

پێویستە پێشمەرگە بە شێوازێك ڕێك بخرێتەوە كە بتوانێت بەرگری لە سنوورەكانی باكوور و ڕۆژهەڵاتی عێراق بكات، چونكە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان لە بنەڕەتدا بەشێكن لە سنوورەكانی عێراق. بەم شێوەیە، ئەوان دەتوانن ڕۆڵێكی كاریگەر لە پاراستنی سەروەری و یەكپارچەیی خاكی عێراقدا بگێڕن. ئەم دیدگایە بە مانای تێكەڵكردنی ڕاستەوخۆیان لەناو سوپای عێراقدا نایەت، بەڵكو مەبەست لێی هاوئاهەنگییە لە چوارچێوەی ژێرخانی بەرگریی گشتیدا، لە كاتێكدا پێویستە بۆ میلیشیاكانی باشوور پڕۆسەی تێكەڵكردنی تەواوەتی جێبەجێ بكرێت.

لەلایەكی دیكەوە، هەمیشە بە گەرمی و خۆشەویستییەوە كاتی سەردانەكانم بۆ هەرێمی كوردستان بەبیر دێتەوە و ئەو ناوچەیە پێگەیەكی تایبەتی لە دڵمدا هەیە. دوای خانەنشین بوونم وەك باڵیۆز، لە چوارچێوەی كارەكەمدا وەك ڕاوێژكار لە كۆمپانیای (Control Risks)، چەند جارێك سەردانی هەرێمم كردووە و لە نزیكەوە شایەتی ئەو گەشەسەندنە سەرنجڕاكێشە و پێشوازییە گەرم و مێواندۆستییە بووم كە پێشكەش دەكرێت. هیوای دواڕۆژێكی پڕ لە سەركەوتن بۆ گەلی كوردستان دەخوازم. ئومێدەوارم بتوانن بگەنە بەرزترین ئاستی سەقامگیری، ئاسایش و خۆشگوزەرانی، هاوشێوەی ئەو ئارامییەی كە ئێمە لێرە لە شانشینی یەكگرتوودا تێیدا دەژین.