پۆل لێڤین پسپۆر و تایبەتمەند لە سیاسەتی دەرەوەی توركیا لە زانكۆی ستۆكهۆڵم بۆ گوڵان: ئاشتیی ڕاستەقینە لە توركیا تەنیا ڕێككەوتنی ئەمنی نییە، بەڵكو پێویستی بە دەستوورێك بۆ هاووڵاتیبوونی یەكسان هەیە
د. پۆل لێڤین، توێژەرێكی ئەكادیمییە لە كاروباری توركیا و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، لە ساڵی ٢٠١٣وە بەڕێوەبەری پەیمانگەی زانكۆی ستۆكهۆڵم بۆ خوێندنی توركی (SUITS) و لە ساڵی ٢٠١٩وە سەرپەرشتیاری كۆنفرانسە سیمپۆزیۆمەكانی ئەورووپایە بۆ توركیا. لێڤین دكتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی باشووری كالیفۆرنیا و بەكالۆریۆسی لە فەلسەفەی پراكتیكی لە زانكۆی ستۆكهۆڵم بەدەست هێناوە. بۆ قسەكردن لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئێستای توركیا بەرامبەر ناتۆ و دەوڵەتانی یەكێتیی ئەورووپا و پرۆسەی ئاشتی بۆ چارەسەری كێشەی كورد لە توركیا، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ د.لێڤین ئەنجام دا و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.
ئایا توركیا وەك هاوبەش و ڕكابەری سەرەكیی ئەورووپا، لەناو هاوپەیمانیی ناتۆدا ئێستا بەدوای سەربەخۆیی ستراتیژیدا دەگەڕێت، یان دەیەوێت ڕۆڵێكی ئەمنیی هەرێمیی سەربەخۆتر بۆ خۆی دابمەزرێنێت؟
- سیاسەتی دەرەوەی ئەنقەرە لەسەر بنەمای فرەهاوپەیمانی لە جیهانێكی فرەجەمسەریدا دادەڕێژرێت، سەرەڕای بەهای ستراتیژیی بەردەوامی ناتۆ بۆ توركیا و گرنگیی زۆری هەناردە سەربازییەكانی بۆ هاوپەیمانان، بەرژەوەندییە ئەمنییەكانی لەگەڵ واشنتۆن و ئەورووپادا بە تەواوی هاوتەریب نین. ناكۆكییەكانی یۆنان و قوبرس لەگەڵ جیاوازیی بەها بنەڕەتییەكان، ڕێگرن لە یەكگرتنی قووڵتری توركیا لەگەڵ پێكهاتە ئەورووپییەكاندا، هاوكات پاشەكشەی ڕۆڵی نەریتیی ئەمریكا و ئامادەنەبوونی كاریگەریی یەكێتیی ئەورووپا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەنقەرەی بەرەو گرتنەبەری پێگەیەكی هەرێمیی سەربەخۆتر پاڵ پێوە ناوە، لەم چوارچێوەیەدا توركیا هەوڵی داڕشتنی ڕێككەوتنە ئەمنییە نوێیەكان دەدات، وەك ڕێككەوتننامەی بەرگریی هاوبەشی مەككە لە نێوان وڵاتانی موسڵمانی سوننەدا، كە ڕەنگدانەوەی ئاراستەی نوێی ئەنقەرەیە بۆ بەدەستهێنانی پێگەیەكی سەربەخۆ لە بڕیارداندا و پاراستنی بەرژەوەندییەكانی لە ناوچەكەدا، بەبێ پشتبەستن بە هاوبەشە ڕۆژئاواییە دێرینەكانی خۆی لە بڕیارە سیاسی و سەربازییە چارەنووسسازەكانی ئەم سەردەمەدا.
چۆن توركیا و هەرێمی كوردستان دەتوانن هاوسەنگییەكی گونجاو لە نێوان هاوبەشییە نزیكەكەیان و چارەسەركردنی زیانە مەدەنییەكانی ئۆپەراسیۆنە ئەمنییەكان بۆ سەر ئاوەداننەكردنەوەی گوندە سنوورییەكان دروست بكەن؟
- هەرچەندە من بە تەواوی لە وردەكارییەكانی ئەم دۆخە ئاڵۆزە شارەزا نیم، بەڵام پێشبینی دەكەم لە داهاتوودا پێشكەوتنی بەرچاو بەدی بكرێت ئەگەر پرۆسەی داماڵینی چەك و هەڵوەشاندنەوەی پەكەكە سەركەوتوو بێت. ئەگەر چەكدارەكان لە باكووری هەرێمی كوردستانەوە، بەپێی یاسای نوێی لێبووردن بەشێكیان بگەڕێنەوە بۆ وڵاتی توركیا، دەستكەوتی گەورەی ئاشتی لە ڕووی وەبەرهێنان و گەشەكردن لە ڕۆژهەڵاتی توركیادا بەدی دێت، كە دەتوانێت بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ و لە ڕێگەی گەشەكردنی بازرگانییەوە، سوود بە ناوچە سنوورییەكانی هەرێمی كوردستان بگەیەنێت، هەروەها پەیوەندییە ئاشتییەكان لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان، یەكێكە لە سەركەوتنە گرنگەكانی سیاسەتی دەرەوەی توركیا و سەرۆك ئەردۆغان كارێكی زۆر ژیرانە دەكات ئەگەر بیپارێزێت و گەشەی پێ بدات، بەتایبەت چونكە عێراق جێگەی سەرنجی ڕكابەرە هەرێمییەكانی دەوڵەتی توركیایە.
ئایا ناتۆ دەتوانێت هاوكاریی بەردەوام لەگەڵ توركیادا بونیاد بنێت، سەرەڕای ناكۆكییەكان لەسەر پرسی ڕووسیا، ئاسایشی ئەورووپا، پێوەرە دیموكراتییەكان و كەمبوونەوەی متمانەی سوید و فینلاند بە ئەنقەرە؟
- پرۆسەی ئەندامبوونی سوید و فینلاند لە هاوپەیمانیی ناتۆدا كاریگەرییەكی نەرێنی و تاڵی لەسەر هێلسینكی و ستۆكهۆڵم بەجێ هێشتووە، هەروەها بێمتمانەییەكی قووڵ و بێپێشینەی لە نێوان ئەنقەرە و زۆربەی پایتەختەكانی ئەورووپادا دروست كردووە، وڵاتانی وەك یۆنان و قوبرس و تەنانەت نەمسا بەردەوام دەبن لە ڕێگریكردن لە بەشداریی توركیا لە پڕۆژەكانی وەك PESCO بۆ هاوكاریی بەرگریی پێكهاتەیی و میكانیزمی دارایی SAFE بۆ دابینكردنی دارایی هاوبەش لە كڕینی پێداویستییە بەرگرییەكاندا.
سەرەڕای ئەمەش، بەرژەوەندییە هاوبەشەكان ئەم بێمتمانەییە كەم دەكەنەوە، بۆ نموونە، ستۆكهۆڵم لە پرۆسەی بەرەنگاربوونەوەی تاوانە ڕێكخراوەكانی وڵاتەكەیدا پێویستیی بەردەوامی بە هاوكاریی ئەنقەرە هەیە، لە لایەكی دیكەوە لە كاتێكدا هەڵوێستەكانی ئەمریكا بەرەو ناجێگیری دەچن، ئەورووپا لە پرۆسەی خێراكردنی بەرهەمهێنانی چەكدا ناتوانێت زۆر بژاردەكار بێت و پێویستی بە پیشەسازیی بەرگریی چالاكی توركیا هەیە، كە كڕینی كۆمپانیاكانی ئیتاڵی و ئیسپانی لەم دواییانەدا لەلایەن ئەنقەرەوە گەواهی ڕوونی ئەمەن. توركیا دووەم گەورەترین هێزی چەكداری ناتۆیە و ئەزموونێكی زۆری جەنگیی هەیە، كێشەكانی مافی مرۆڤیش ئەگەرچی ڕێگرن لە ئەندامبوونی لە یەكێتیی ئەورووپادا، بەڵام لە هاوكارییە ئەمنییەكاندا كەمتر كاریگەرن.
بۆ ئەنقەرەش، ئەندامێتی لە ناتۆدا بێ بەدیلە، تەنانەت بە لەبەرچاوگرتنی پەیمانی مەككە، پاكستان و سعوودیە ناتوانن هاوشێوەی هاوپەیمانانی ناتۆ پاڵپشتیی بكەن. بۆ نموونە، سیستمە بەرگرییە مووشەكییەكانی ناتۆ كە لەلایەن ئەمریكا و ئیسپانیاوە بەڕێوە دەبران، بوونە هۆی خستنەخوارەوەی چوار مووشەكی ئێرانی كە لە كاتی شەڕدا ئاراستەی توركیا كرابوون.
دوای یاسای ئاشتیی ئابی ساڵی ٢٠٢٦ پەرلەمانی توركیا چ گۆڕانكارییەك لە ژیانی سیاسی، زمانەوانی و كولتووریی هاووڵاتیانی كورددا پێویستە، بۆ ئەوەی پرۆسەكە بە تەواوی وەك ئاشتییەكی ڕاستەقینە و هەمیشەیی لە توركیادا سەیر بكرێت؟
- حكومەتی توركیا پرۆسەی ئێستا، تەنیا وەك گواستنەوە بەرەو «توركیایەكی بێ تیرۆر» دادەنێت، كە ئەمەش نیشاندەری ئەوەیە بابەتەكە زیاتر وەك مەرجێكی خۆبەدەستەوەدانی پەكەكە تەماشا دەكات، بەڵام ڕاپەڕینی چەكداریی مێژوویی چل و دوو ساڵەی ڕابردوو، وەڵامێك بوو بۆ كۆمەڵێك كێشە و ناڕەزایەتی و بێبەشبوونی قووڵی بنەڕەتی، كە ئەم پرۆسەیە هێشتا چارەسەری نەكردوون. بۆ بەدیهێنانی گۆڕانكارییەكی كۆنكرێتی دەبێت هەنگاوی خێرا وەك ئازادكردنی زیندانیانی سیاسی و كۆتاییهێنان بە سیستمی خۆسەپێنی «قەیوم» لە شارەوانییەكانی باشووری ڕۆژهەڵات بنرێت. هەروەها، پێویستە لایەنە پەیوەندیدارە ناوخۆییەكان لە پلاندانانی پڕۆژە ئابوورییە نوێیەكانی وەبەرهێنانی ناوچەكەدا بە شێوەیەكی كرداری بەشداری بكەن، تا گومانەكانی پێوەست بە كۆنتڕۆڵی ناوەندیی ئەنقەرە بڕەوێندرێنەوە.
لەسەر ئاستی فەلسەفی، پێویستی بە ڕێككەوتنێكی گەورە هەیە تا دژایەتی نێوان مافی ناسنامەی كولتووریی كورد و ترسی دەوڵەت لە جیابوونەوە چارەسەر بكات. دەبێت چەمكی توركیا بە شێوازێكی هاوچەرخ دابڕێژرێتەوە، كە ڕێگە بە فرەچەشنیی زمان و كولتوور و مافە بنەڕەتییەكان بدات، هاوكات لە هەمواركردنی دەستووردا ئەردۆغان بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی پێویستی بە پشتگیریی پەرلەمانتارانی كورد دەبێت، لێرەدا كورد دەتوانێت وەك مەرجێك داوای چەسپاندنی دەستووریی مافە زمانەوانی و كولتوورییەكانی خۆی بكات، بەڵام ئەم دەستوورە نوێیە خۆسەپێنیی سەرۆك چڕتر دەكاتەوە و ڕێگەی پێ دەدات دووبارە خۆی كاندید بكاتەوە، بۆیە نابێت كەس وێنای ئەم پرۆسەیە وەك دیموكراتیزەكردن بكات، چونكە ئامرازێكە بۆ دابەشكردنی ئۆپۆزسیۆن و چەسپاندنی دەسەڵاتی ئۆتۆكراسی.
لەگەڵ كۆتاییهاتنی خەباتی چەكداری، كورد دەبێت لە ڕێگەی پرۆسەی سیاسییەوە بەردەوامی بە خەباتی بەدەستهێنانی مافە بنەڕەتییەكانی بدات، بەڵام چەسپاندنی زیاتری خۆسەپێنی لە توركیادا ئەو ڕێگەیە زۆر قورستر دەكات. پارتی دیموكراتی گەلان (DEM)، كە نزیكەی دە بۆ پانزە لە سەدی دەنگەكان بەدەست دەهێنێت، بۆ سەركەوتن لەم خەباتەدا دەبێت بچێتە ناو هاوپەیمانی و دانوستان لەگەڵ پارتەكانی دیكە بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی بۆ گەڵاڵەكردنی پرسی هاووڵاتیبوونێكی ڕاستەقینە بۆ كورد لەم وڵاتەدا. ئەم قۆناغە نوێیە بە هیچ شێوەیەك كۆتاییهاتنی پرۆسەی پێشووی ئاشتی نییە، بەڵكو دەستپێكی سەرەتای وەرزێكی تەواو جیاواز، قورس و نوێیە لە مێژووی دوورودرێژی خەباتی مەدەنی و چارەنووسی سیاسیی گەلی كورد لە ناوخۆی توركیای نوێدا.
چۆن ڕەوەندی كورد و تورك لە ئەورپا كاریگەری لەسەر یەكتر دادەنێن، ئایا دەتوانن لەبری گواستنەوەی دابەشبوونە سیاسییەكان، پاڵپشتی لە ئاشتەوایی و ناسنامەی فرەنیشتمانی بكەن؟
- لە پڕۆسەكانی ئاشتیدا شتێكی نامۆ نییە كە پێویست بكات ڕەوەند بۆ سازشكردن قایل بكرێت تا پێشكەوتن بەدەستبێت، ئەمەش بۆ دۆخی كوردیش ڕاستە، ئێستا گومانێكی زۆر، بەتایبەت لە ناو ڕەوەندی نیشتەجێی سویددا، سەبارەت بە پڕۆسەی ئاشتیی توركیا هەیە، چونكە زۆر كەس پێیان وایە پەكەكە بێ دەستكەوت سازش دەكات، هەر بۆیە جێبەجێكردنی خێرای یاسای چوارچێوەیی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی ئەندامانی پەكەكە لەم كاتەدا گرنگییەكی تایبەتی هەیە.
ئەركی ئەندامە دیارەكانی كۆمەڵگەی ناوچە ڕەسەنەكەیە كە بەرگری لە پێویستیی سازشكردن بكەن. پێشتر هەندێك ڕێنمایی بوونە هۆی خۆشكردنی ئاگری گرژییەكانی نێوان ڕەوەندی تورك و كورد، بەڵام ئێستا پەیامەكانی قەندیل و برۆكسل بە ئامانجی ڕوونكردنەوەی پڕۆسەكە و بەدەستهێنانی پشتگیری لە ناو ڕەوەندەكەدا داڕێژاون، كە ئەمەش هەنگاوێكی زۆر باش و گرنگە.
ئێمە لە زانكۆی ستۆكهۆڵم بە هاوكاریی پۆلیسی دیالۆگی سویدی و ناوەندی نێودەوڵەتی «ئۆلاف پاڵم» پێشتر كارمان بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكانی نێوان كۆمەڵگەی توركی و كوردی لە ستۆكهۆڵم لە ڕێگەی دیالۆگەوە كردووە و ئامادەین لە كاتی پێویستدا دووبارە كارێكی لەو شێوەیە ئەنجام بدەینەوە.
هەرێمی كوردستان چ ڕۆڵێكی بنیاتنەر لە پرۆسەی نوێی ئاشتیی توركیادا دەگێڕێت، و سەركەوتنی ئەم پرۆسەیە چۆن دەبێتە هۆی سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ئاسایشی ناوچە سنوورییەكان و پەیوەندییە سیاسییەكانی لەگەڵ ئەنقەرە و بەغدا؟
- حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە شێوازێكی سەرەكی و بنیاتنەر هاوكار بێت لە ئاسانكاریی گەڕانەوەی ئاشتییانەی چەكدارانی پەكەكە لە چیاكانی قەندیلەوە بۆ توركیا، كاتێك زەمینەی گونجاو دەڕەخسێت. هەروەها دەكرێت ڕۆڵێكی كاریگەر بگێڕێت لە ڕێكخستنی چارەنووسی ئەو كەسانەی كە بڕیاری لێخۆشبوون نایانگرێتەوە، ئەگەرچی دواجار پرۆسەی داماڵینی چەك و ئاشتی لە ناوخۆی توركیادا لەلایەن لایەنە سەرەكییە ڕاستەوخۆكانەوە بڕیاری لێ دەدرێت.
كۆتاییهاتنی هەمیشەیی ئەم ململانێ مێژوویی و دێرینەی كە بووەتە هۆی ناسەقامگیری لە عێراق، سووریا و ئێران، قازانجێكی زۆر بە هەرێمی كوردستان دەگەیەنێت. كشانەوەی هێزەكانی توركیا و گەڕانەوەی پەكەكە، دەرفەتێكی گەورە دەداتە هەرێمی كوردستان بۆ سەرلەنوێ چەسپاندنی سەروەریی یاسایی خۆی بەسەر ناوچە سنوورییەكاندا و گۆڕینیان لە ناوچەی ململانێوە بۆ ناوەندی بازرگانی، وەبەرهێنان و گەشەپێدان. نەهێشتنی یەكجارەكیی ڕەهەندی ئەمنیی پرسی كورد، پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەنقەرە باشتر دەكات و هیوای بەشداریی لە پڕۆژە گەورە ستراتیژییەكانی بەستنەوەی ناوچەیی دەڕەخسێنێت.
ئەم دەستكەوتە وا دەكات حكومەتی هەرێم سەرنجی زیاتر بخاتە سەر چارەسەری كێشەكانی لەگەڵ بەغدا و ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەدداكانی وەك گرژییەكانی ئێران لەگەڵ ئەمریكا و ئیسرائیل، هێرشی بەردەوامی میلیشیاكان، ململانێی مەزهەبی و قووڵبوونەوەی ڕكابەرییە ناوچەییەكان. لێرەدا پێویستە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان سەرجەم لێهاتووییە دیپلۆماسییەكانی خۆی بۆ مامەڵەكردن لەم كایە جیۆپۆلەتیكییە ئاڵۆزەدا بەكار بهێنێت، كە ڕەنگە بەشێكی لە بەرژەوەندیی كورداندا بێت. لە كەمترین ئاستدا، كۆتاییهاتنی ئەم شەڕە نیگەرانییەكی زۆر گەورە لەكۆڵ هەرێمی كوردستان دەكاتەوە.
