زۆرجار توندوتیژیی سیاسی و شەڕ تەنیا بە ژمێرەی هێز و بەرژەوەندییە ستراتیژییەكان لێك نادرێنەوە، لە پشت زۆرێك لە ململانێكانەوە هەست و سۆز، شوناس، ترس، تووڕەیی و هەستی ژێردەستی و بێدادی هەن. ڕۆجەر پێتێرسۆن، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە ئەنستیتیوتی تەقەنی ماساشوسێتس، لە توێژینەوەكانی خۆیدا بەتایبەتی جەخت لەسەر ڕۆڵی هەست و سۆز و شوناس لە دروستبوونی توندوتیژیی سیاسی و شەڕە ناوخۆییەكان دەكات، بەتایبەتی لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لەو چوارچێوەیەدا، ئەم چاوپێكەوتنە دەیەوێت بزانێت تا چەندە ترس، تووڕەیی و هەستی ڕق و ژێردەستی دەتوانن ڕەفتاری سیاسی و توندوتیژی ئاراستە بكەن و چۆن شوناسە ئیتنی، ئایینی و نەتەوەییەكان لە دروستكردن و بەردەوامبوونی ناكۆكییەكاندا ڕۆڵ دەبینن. هەروەها، لەگەڵ گۆڕانی سیستمی نێودەوڵەتی لە دووجەمسەری بۆ تاكجەمسەری و ئێستا بەرەو فرەجەمسەری، پرسیاری گرنگ ئەوەیە كە ئەم گۆڕانكارییە چ كاریگەرییەكی لەسەر شەڕە ناوخۆییەكان و دەستێوەردانی هێزە مەزنەكان هەیە. لە كۆتاییدا چاوپێكەوتنەكە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی ئەم ڕوانگەیەوە تێڕوانینێكی قووڵتر بۆ توندوتیژی و ناكۆكییەكانی ئەمڕۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش دۆخی غەززە، پەیوەندییەكانی ئێران و ئیسرائیل و ڕۆڵی كاراكتەری نا-دەوڵەتی، بخاتە ڕوو.

 

 

 

• ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا ئاماژە بەوە دەكەن كە هەستەكانی وەك تووڕەیی، ترس و ڕق لێبوونەوە، هۆكاری سەرەكیی دروستبوونی توندوتیژیی سیاسین، نەك دەرهاویشتەی شەڕ و ناكۆكی. ئایا لە دۆخی ئێستای ئەم ناوچەیەدا، بەتایبەتی دوای شەڕی غەززە و بارگرژییەكانی نێوان ئێران و ئیسرائیل و زیادبوونی بەشداربوونی كاراكتەرە نا-دەوڵەتییەكان لەم ناوچەیەدا، چ هەستێك زیاتر كاریگكەرییان لەسەر هەڵوێستە سیاسییەكان هەیە؟ ئایا ئەم هەستانە ئەگەری هێوربوونەوە، یان هەڵكشانی هەلومەرجەكەیان لە هەناوی خۆیاندا هەڵگكرتووە؟

- من هەست و سۆزەكان بە پاشماوەی ئەو حاڵەتە لێك دەدەمەوە كە لە دوای هەر ئەزموونێك دروست دەبن و دەمێننەوە. سەرچاوەی ئەو ئەزموونانەی ئەم هەست و سۆزانە دەهێننە ئاراوە، جۆراوجۆرن و بە پێی ناوچە و مێژووی هەر وڵاتێك دەگۆڕێن. بۆ نموونە لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات، گۆڕانكارییەكانی مۆدێرنە لە قۆناغە سەرەتاییەكاندا دۆخێكی بارگاویی بە ڕقی لە ناوچەكەدا دروست كرد، زیادبوونی ڕووبەری شارەكان و هەڵكشانی ڕێژەی خوێندەواری و دەستێوەردانی دەوڵەت لە ئابووری و دەزگای بیرۆكراسییەتدا، هەندێ دید و تێڕوانینی لە نێو گرووپە بچووكەكاندا دروست كرد. ئەندامانی گرووپە زۆرینە ئیتنی و زمانەوانییەكان پێیان خۆش نەبوو بە زمانی گرووپەكانی دیكە قسە بكەن و بكەونە ژێر فەرمانی ئەو هێزانەی پۆلیس و ئاسایش كە لە ڕووی ئیتنییەوە جیاواز بوون و ژیان لە سایەی هەندێ ئاماژەی كولتووریدا بەسەر بەرن، كە سەر بە كولتووری خۆیان نەبوون. دروستبوونی ئەو تێڕوانینە لایان كە ئەوان لە دۆخێكی نزمتردا و شایستەی پێگەیەكی بەرزترن، ڕقێكی بەهێزی لادروست كردن كە هەندێجار سەری دەكێشا بۆ توندوتیژی لە پێناو ڕاستكردنەوەی پێگە و پەیوەندیی گرووپەكانیاندا. ڕەنگە نەتوانین بڵیێن ئەم دۆخە بەم ڕوونییە بەدی بكەین لە پەیوەندی بە ئەزموون و هەست و سۆزی گرووپەكانی نێو ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە. لە ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا بابەتی سەرەكیی پەیوەست بە شوناسی ئیتنییەوە زمان بوو، كاتێك دەوڵەتەكان هەوڵیان دا كاروبارەكانیان بە بەكارهێنانی زمانی باڵادەست ئەنجام بدەن، ئەمە بووە هۆی ئەوەی ڕق و تووڕەیی لە نێو گرووپە پەراوێزخراوەكاندا دروست ببێت، بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، فاكتەری سەرەكی كە كاریگەریی هەیە لە داڕشتنی شوناس بریتییە لە ئایین لەسەر ئاستە گشتییەكە و خێڵ لەسەر ئاستە بەرتەسكەكە. ئەو شوناسانە كەمتر ئەزموونی ژێردەستی و ڕق و قین دەخوڵقێنن، هەروەها بە پێچەوانەی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتەوە، سرووشتی دەوڵەت و بەرەوپێشچوونی دەوڵەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا فرەییەكی زۆریان بە خۆوە بینیوە. لە ڕوونترین حاڵەتدا دەوڵەتی ئیسرائیل هەیە، كە دروستكراوی ڕۆژئاوایە و بەسەر جیهانی عەرەبیدا سەپێندراوە. ئەوەتا دۆخێك دروست بوو كە سەری كێشا بۆ دەیان ساڵ توندوتیژی و كوشتار، هەروەها ناتوانین بڵێین دەوڵەتی ئیماراتیش حاڵەتێكی ئاسایی دەوڵەت-نەتەوەییە، ئەوەتا ژمارەی نیشتەجێبووانی ئەم وڵاتە، لە هیندی پاكستانی و بەنگلادیشی و فیلیپنییەوە زیاترە لە هاوڵاتییانی عەرەبی وڵاتەكە. جێی سەرسوڕمان نییە كە سەركردە و دانیشتووانی عەرەبی ئەم وڵاتە هەمان هەستی تووڕەییان نییە لە ئاست ئەو مامەڵە خراپەی لەگەڵ فەلەستینییەكاندا دەكرێت، یان لە ئاست باڵادەستیی ئەمریكا و ئیسرائیل لە ناوچەكەدا. هەروەها مایەی سەرسامی نییە كە ئیمارات پتر ئامادە بێت بۆ چوونە نێو ڕێككەوتنەكانی ئیبراهیمی و جێهێشتنی ئۆپێك و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی پارێزگاریی ئەمریكا. لەوەش زیاتر، دەوڵەتانێكی كەم هەن هاوشێوەی دەوڵەتی ئێران كە ڕكابەرە ئەمریكییەكان پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئەم وڵاتەدا بە 47 ساڵ شەڕ لە دژی سوپەرپاوەری جیهان ناوزەد دەكەن، كە ئەمەش دۆخێكی بێكۆتایی تووڕەیی دروست كردووە. هەروەها گەورەترین گرووپی ئیتنی و زمانەوانی- كە مەبەستم كوردە- هێشتا خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆیان نین. هەندێ هەلومەرجی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هاوشێوەی ئەزموونی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتن، داگیركردنی عێراق لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە سەری كێشا بۆ باڵادەستبوونی زۆرینەی شیعە لەم وڵاتەدا. ئەوەتا هاوپەیمانێتییەكی شیعی»چوارچێوەی هەماهەنگی» لووتكەی هەرەمەكەی گرتووە، كوردیش بەهۆی بوونی هەرێمی كوردستانەوە باری ژێردەستیی تێپەڕاندووە و بە دۆخی ڕزگاری گەیشتووە و تا ئاستێكی بەرچاو خۆی كاروبارەكانی خۆی بەڕێوە دەبات. لە بەشەكانی دیكەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، شەڕ و ناكۆكییەكانی دیكە تووڕەیی و ترسیان خوڵقاندووە و تووڕەییش خواستی تۆڵەسەندنەوە دەخوڵقێنێت، ئەمەش سەر دەكێشێت بۆ هەڵكشانی توندوتیژی و هەندێ جاریش ئەم ترسە هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی توندوتیژیی لێ دەكەوێتەوە.

• لەبری ئەوەی وەك ململانێیەكی ستراتیژیی نێوان حكومەتەكان لە شەڕ بڕوانرێت، توێژینەوەكانی ئێوە جەخت لەسەر پاڵنەری تاكەكەسەكان و توندوتیژی لەسەر ئاستە بچووك و بەرتەسكەكان دەكەنەوە. چۆن دەكرێت لێكدانەوە ستراتیژییە تەقلیدییەكان ڕاڤە بۆ توندوتیژییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەن؟ ئایا پاڵنەرەكانی پەیوەست بە شوناسەوە ڕوانگەیەكی باشترمان بۆ دەستەبەر دەكەن بۆ لێكدانەوەی ئەم توندوتیژییانە؟

- ڕێبازی واقیعبینی لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا پێیوایە شەڕ دەرئەنجام و دەرهاویشتەی هاوسەنگیی نێوان هێزە و بە ڕادەیەكی بەرچاو پرسی پەیوەست بە هەست و سۆزەوە -ترس و تووڕەیی و.. هتد- فەرامۆش دەكات. لەم ڕوانگەیەوە زۆرێك لەو كەسانەی باوەڕیان بەم ڕێبازە هەیە، داوای خۆبەدەستەوەدان لە ئۆكرانیا دەكەن لە بەرانبەر باڵادەست ڕووسیا لە ڕووی ژمارەی سەرباز و چەكە پێشكەوتووەكانیەوە. من پێموایە شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا كەموكورتییەكانی ئەم ڕێبازەی دەرخست. شوناسی ئۆكرانیا و ڕقلێبوونەوەی ئەم وڵاتە لە باڵادەستی ڕووسیا، بوونە پاڵنەری كاروكردەوەكانی ئەم وڵاتە لە ئاست ڕووسیادا.

• ئێوە زۆر ئاماژە بە هێزە ناوخۆییەكان، یان بوونی ئەم هێزانە دەكەن كە لە كۆتاییدا سەر دەكێشن بۆ سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆیی. باس لەوە دەكەن كە كاراكتەرە لۆكاڵی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكان لە قەیران و تەنگژەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تێوەگلاون، ئایا پێتانوایە بەراورد بە دەیەكانی پێشوو، جیهانگەرایی ئەنجامدانی گفتوگۆی بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتن دژوارتر كردووە؟ ئایا ئەمە چ گۆڕانكارییەكی بەسەر سرووشتی شەڕی ناوخۆدا هێناوە؟

- بە دڵنیاییەوە، گۆڕانكارییەكانی نێو سیستمە نێودەوڵەتییەكان كاریگەرییان هەبووە لەسەر شەڕی ناوخۆ لە ناو دەوڵەتەكاندا، یەكێك لەو هێزانە بریتییە لە جیهانگەرایی، خاڵێكی دیكە پەیوەستە بە ژمارەی هێزە مەزنەكانی نێو سیستمەكەوە، ئەوەی زانایانی سیاسی پێی دەڵێن «جەمسەرگیری». من پێموایە بەراورد بە جیهانگەرایی، ئەم جەمسەرگیرییە پتر كاریگەریی هەبووە لەسەر ژمارە و سرووشتی شەڕە ناوخۆییەكان. لە سەروەختی شەڕی سارددا كە ڕۆژگاری دووجەمسەری بوو، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و یەكێتیی سۆڤییەت دەستێوەردانیان لە شەڕە ناوخۆییەكانی جیهاندا كرد، هەر یەكەیان پاڵپشتییان لە گرووپەكانی سەر بە خۆیان دەكرد. هەلومەرجی ڕۆژگاری دووجەمسەری بە چەشنێك بوو كە هەر یەكێك لە دوو هێزە مەزنەكە، پاڵنەری گەورەیان هەبوو بۆ ئەوەی لە پەیوەندی بە شەڕە ناوخۆییەكانەوە نەدۆڕێن، نەك براوە بن. بۆ نموونە ئەگەر گرووپێكی سەر بە ئەمریكا لە ئەگەری ئەوەدا بووایە كە تووشی دۆڕان ببێت، ئەوا ئەمریكا هاوكارییەكانی بۆ ئەم گرووپە زیاد دەكرد، بۆ ئەوەی ئەو دەرئەنجامە نەیەتەدی، واتە هاوكارییەكە بۆ ئەوە نەبوو كە بە چەشنێكی یەكلاكەرەوە بردنەوە لە شەڕەكەدا بەدەست بهێنێت، بەڵكو بۆ ئەوە بوو كە تووشی شكستێكی گەورە و یەكجارەكی نەبێتەوە، یەكێتی سۆڤییەتیش بە هەمان شێوە مامەڵەی دەكرد. هەموو ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی بە چەشنێك ئەم هێزە مەزنانە دارایی بۆ پاڵپشتیكردنی گرووپەكانیان لە نێو شەڕە ناوخۆییەكاندا دابین بكەن، كە ببێتە هۆی بەردەوامیدان بەم شەڕانە، نەك كۆتایی پێهێنانیان. هەروەها داتاكان بە ڕوونی ئاماژەی پێدەكەن، كە شەڕە ناوخۆییەكانی سەروەختی ڕۆژگاری دووجەمسەری، درێژخایەنتر بوون. لەگەڵ داڕووخانی یەكێتیی سۆڤییەت و كۆتاییهاتنی دووجەمسەری و هاتنەئارای سیستمی تاكجەمسەری و بە باڵادەستی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئەم هەلومەرجەش بە ڕادەیەكی گەورە كۆتایی هات، واتە ئەمریكا لە دۆخێكدایە كە گرتنەبەری ڕێگەچارەی گفتوگۆ بەسەر لایەنە ناكۆك بەیەكەكاندا بسەپێنێت. ئەوە بوو ژمارە و ماوەی شەڕە ناوخۆییەكان بە ڕادەیەكی بەرچاو دابەزی و كەم بووەتەوە. پرسی ئەوەی ئایا دەركەوتنی سیستمێكی فرەجەمسەری ئەگەری ئەوە دروست دەكات كە سیستمێكی هاوشێوەی پشتیوانیكردن لە گرووپە وەكیلەكان- بە چەشنی ئەوەی لە سەردەمی شەڕی سارددا هەبوو- دێنێتە ئاراوە، ئەوە وەك پرسێكی كراوە دەمێنێتەوە. بە بۆچوونی من، چین خواست و توانای ئەوە نییە خۆی لە شەڕێكی جیهانیی بە وەكالەتەوە تێوەبگلێنێت، وەك ئەوەی لە سەردەمی شەڕی سارددا بەدیمان كرد.