فیدڕاڵیزم لە كۆمەڵگە فرەزمان، فرەئایینی و فرەنەتەوەییەكاندا تەنیا سیستمێكی دابەشكردنی دەسەڵات نییە، بەڵكو شێوازێكە بۆ بەڕێوەبردنی جیاوازییەكان و پاراستنی یەكێتیی سیاسی. ئەزموونی هیندستان، وەك گەورەترین دیموكراسیی جیهان، یەكێكە لە سەركەوتووترین نموونەكانی فیدڕاڵیزم كە لە ماوەی زیاتر لە حەفتا ساڵدا توانیویەتی هاوسەنگی لە نێوان یەكپارچەیی دەوڵەت و مافەكانی هەرێمەكاندا بپارێزێت، هەرچەندە بەردەوام ڕووبەڕووی گۆڕانكاری و ناكۆكیی سیاسی بووەتەوە. لە بەرانبەردا، فیدڕاڵیزمی عێراق، كە لە دۆخێكی دوای شەڕ و ناكۆكییەكاندا سەری هەڵدا، تا ئێستاش بە ئەزموونێكی ئاڵۆز و پڕ لە ئالنگاریدا تێدەپەڕێت. لەم چاوپێكەوتنەدا، پڕۆفیسۆر كریشناكۆمار كایلاش، پسپۆڕی فیدڕاڵیزم و مامۆستای بەشی زانستی سیاسی لە سەنتەری فیدڕاڵییەتی فرەئاست لە زانكۆی حەیدەرئاباد، سەرنج دەخاتە سەر هۆكارە دامەزراوەیی و سیاسییەكانی مانەوەی فیدڕاڵیزم لە هیندستان، دۆخی بە مەركەزیكردن لەم ساڵانی دواییدا و جیاوازییە بنەڕەتییەكانی ئەزموونی هیندستان و عێراق. بە باوەڕی ئەو، بەراورد بە هیندستان، ئالنگارییەكانی فیدڕاڵیزمی عێراق جیاوازتر و دژوارترن، بەڵام چارەنووسی هیچ ئەزموونێك تەنیا بە دۆخی مێژوویی دامەزراندنی دیاری ناكرێت، بەڵكو ئیرادەی سیاسی، گفتوگۆی بەردەوام و پابەندبوون بە هاوبەشی لە كۆتاییدا بڕیاردەرن بۆ سەركەوتنی هەر سیستمیكی فیدڕاڵی.

 

* سەرباری ئەوەی فرەییەكی زمانەوانی و ئایینی لە هیندستاندا هەیە، بەڵام بونیادی فیدڕاڵی لەو وڵاتەدا بەردەوام بووە. گرنگترین نوێگەریی دامەزراوەیی چییە كە بوونەتە هۆی ئەوەی فیدڕاڵیزمی هیندستان بمێنێتەوە، لە كاتێكدا چەندین فیدڕاڵیی فرەیی دیكە شكستیان هێناوە؟

- پێموایە دووبارە ڕێكخستنەوەی زمانەوانیی هەرێمە فیدڕاڵییەكان لە ساڵی 1956دا، ئامرازە سەرەكیی و بنچینەییەكە بوون بۆ مانەوەی فیدڕاڵیزم لە هیندستان، بە پێچەوانەی وڵاتانی دیكەوە هیندستان هەوڵی نەدا فرەییەكان بسڕێتەوە و كاری نەكرد بۆ سەپاندنی تاكە زمانێكی دیاریكراو، لەبری ئەوە، هەرێمەكانی لەسەر بنەمای زمانەوانی دروست كرد، كۆتایی پرۆسەكەش بریتی بوو لە پەسەندكردنی ڕێگەچارەی سێ زمانی و دواخستنی ئەحكامەكانی پەیوەست بە زمانی فەرمییەوە. ئەوەی ئێستا بەدی دەكەین، ددانپێدانانە بەوەی خەڵكی دەتوانن چەند شوناسێكیان هەبێت، ئەویش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كە سەر بە گرووپی جیاوازن، لە پەیوەندی بە ئایینیشەوە هەمان شێواز بەدی دەكەین. هەروەك زانای سیاسی «ڕاجییڤ بهارگاڤا» ئاماژەی پێدەكات، ئەوەی بووەتە سەرمەشقی سیاسەتی دەوڵەت لە ئاست ئاییندا، گرتنەبەری شێوازێكە كە تێیدا دەوڵەت نە دژایەتیی ئایین دەكات و نە بە تەواوەتی خۆی لێ دوور دەخاتەوە، واتە عەلمانییەتی هیندی خۆی لە جیاكردنەوەی تەواوی ئایین و دەوڵەت لا دەدات. دواتر هەڵوێستی دەوڵەت لە ئاست ئاییندا جێگیر نییە، بەڵكو پەیوەستە بە هەلومەرج و بابەتەكانەوە، دەكرێت دەستتێوەردان بكات بۆ بەدیهێنانی ئامانجە دەستوورییەكان، وەك یەكسانی، ئەمەش دۆخێكی دروست كردووە كە زامنی یەكسانیی تێكڕای ئایینەكان بكرێت و بواریان پێبدرێت بۆ پەیڕەوكردنی پەرستشەكانیان، ئەگەر بنەما بنچینەییەكانی یەكسانی و ئازادی پێشێل نەكەن. ئەگەر ددانپێدانان بە فرە شوناسیدا وەك نیشانەی شەرعییەتی ژیانی سیاسی لێك بدەینەوە و ئەمەش بە داهێنانكاری هەژمار بكەین، ئەوا پێموایە ئەمە هاوكار بووە لە بەهێزكردنی پرۆسەی بنیادنانی نەتەوەدا، لە هەمان كاتدا پێموایە تەنیا دیزاینی دامەزراوەیی بەس نییە، بەڵكو پرۆسە و هێزە سیاسیییەكانی نێو سیستمەكەش گرنگن. بۆ نموونە، دووبارە ڕێكخستنەوەی زمانەوانییەكە سەركەوتوو نەبوو، تەنیا لەبەر ئەوەی ڕاگەیەندرا و جێبەجێ كرا، بەڵكو لەبەر ئەوە بوو كە هێزە سیاسییەكان ڕێزیان لێ گرت. كەواتە پرسەكە دوورتر لە بونیاد و دیزاینە دامەزراوەییەكە دەڕوات، كەواتە ئەمانە ئەزموونی هیندستان لە فیدڕاڵییەتە شكستخورادووەكان جیا دەكاتەوە، بە چەشنی یۆگسلاڤیا، یان پاكستان، كە هەوڵیان دا لە ڕێی دروستكردنی ئەزموونێكی دەستكردەوە یەكبوونی نەتەوەیی بپارێزن و لەم ڕووەوە پەنایان بۆ ناچاركردن برد، كە لە كۆتاییدا ئەمانە سەردەكێشن بۆ هەڵكشانی بارگرژییەكان و جیابوونەوەی هەندێ لە هەرێمەكان. لەم ڕووەوە باوەڕم وایە ئەزموونی لەخۆگرتنی هیندستان لە پەیوەندی بە ڕێزگرتنی فرەییەوە ڕۆڵی سەرەكیی هەبوو لە بەرگرتن لە ڕوودانی دەرئەنجامێكی كارەساتبار.

* كرانەوەی ئابووری و هاتنەئارای پارتی بەهێز لە هەرێمەكاندا بوونە هۆی بەهێزكردنی فیدڕاڵیزم لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا لە هیندستان، بەڵام لەم دواییەدا دووبارە پرسی بەمەركەزیكردن هاتووەتە ئاراوە. ئایا ئەم ناكۆكییەی نێوان فیدڕاڵیزم و مەركەزییەت چی دەگەیەنێت بۆ ئەزموونی هیندستان؟

- ئەوە ڕاستە كە لە ماوەی دەیەی ڕابردوو و زیاتردا نیگەرانی لەبارەی بەمەركەزیكردنەوە دروست بووە، بەڵام ئەمە ناكۆكییەكی هزرییە و پەیوەستە بە خودی شوناسی نەتەوەییەوە. دەستووری هیندستان فرەیی وڵاتەكە لەبەرچاو دەگرێت، كە تێیدا خەڵكی خاوەنی چەند شوناسێكن. هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد خەڵكی دەتوانن زیاد لە شوناسێكیان هەبێت، بۆ نموونە، دەتوانم موسڵمانێك بم كە بە تامیلی قسە بكەم و لە تشینای لە دایك بووبم و ئێستا لە كوتشی نیشتەجێ بم، لە هەمان كاتدا كەسێكی هیندی بم، ئەم شوناسە جیاوازانە ناكەونە ناكۆكییەوە، بەڵكو پێكەوە دەژین. ددانپێدانان بە فرەیی شوناسەكان لەبری ناساندنی تەنیا شوناسێك یەكێكە لەلایەنە گرنگەكانی بیرۆكەی هیندستان، لەگەڵ ئەوەشدا هەموو كەس ئەم بیرۆكەی پەیوەست بە شوناسی نەتەوەییە قبووڵ ناكات. بەشێكی دانیشتووانی وڵاتەكە نەتەوەكەی خۆی بە كولتوور و ئایین و زمانێكی دیاریكراوەوە گرێ دەدات و باوەڕیان وایە بوونی چەند شوناسێك یەك ناگرێتەوە و نابێت یەك بگرێتەوە لەگەڵ دەوڵەتی نەتەوەییدا، بە زۆری ڕاستڕەوەكانی هیندستان ئەم هەڵوێست و تێڕوانینەیان هەیە. لەگەڵ گرتنەدەستی دەسەڵات لەلایەن پارتی بەهاراتیا جاناتا، ئەم تێڕوانینە سەنگ و قورسایی زیاتری بەدەست هێنا. بۆ نموونە ئەگەر سیاسەتەكانی ئەم حزبە و پڕۆگرامەكانی و گوتاری سەركردەكان لەبەرچاو بگرین، ئەو دیدگەیە بەدی دەكەین كە بۆ ئەوەی خەڵكی وڵاتەكە ببنە نەتەوە، ئەوا دەبێت كولتوورێكی هاوبەشیان هەبێت، لەم ڕووەوە داوای تواندنەوەی كەمینە و فرەیی دەكەن لە نێو كولتووری باڵادەستدا بۆ دروستكردنی تاكە شوناسێك. بە گوێرەی ئەم لۆژیكە بوونی چەند شوناسێك كەموكووڕییە لە پرۆسەی بنیادنانی نەتەوەدا، كەواتە ئەم ڕووكردنە مەركەزییەتە و هەوڵدان بۆ لاوازكردنی فرەیی- كە لە ساڵی 2014وە بەدی دەكەین- لە زۆر ڕووەوە ئاماژەیە بە پابەندبوونی ئەم حزبە بە باوەڕە ئایدیۆلۆژییەكانیەوە بۆ گەڵاڵەكردنی دیدگەیەكی هاوبەش بۆ وڵاتەكە، ئەم هەوڵە بۆ سڕینەوەی فرەیی بەندە بە گرتنەبەری مۆدێلێكی بەسەرچووی پەیوەست بە بنیادنانی دەوڵەتەوە. توێژەرانی وەك ئەلفرێد ستێپان، جوان لینز، و یۆگێندرا یاداڤ جیاوازییان كردووە لە نێوان دەوڵەتی نەتەوەیی و نەتەوە-دەوڵەتدا. دەوڵەتی نەتەوەیی گریمانەی شوناسێكی جێگیری نەتەوەیی دەكات، لە كاتێكدا ئەوەی پێی دەگوترێت نەتەوە-دەوڵەت ددانێپدانان بە فرەیی شوناس و گردبوونەوەی سیاسی لەسەر بنەماكانی بەها هاوبەشەكانی هاووڵاتیبوون لەخۆ دەگرێت. لەبەرچاوگرتنی فرەیی شوناسی و زەقكردنەوەی بەهاكانی وەك یەكسانی و ئازادی وەك بنەمای سەرەكیی یەكبوون، هیندستانیان كردووەتە نموونەیەكی كلاسیكی نەتەوە-دەوڵەت، كەواتە ناكۆكیی نێوان مەركەزییەت و فیدڕاڵیزم بریتییە لە ناكۆكیی نێوان بەهاكان، لە نێوان دیدگایەك كە پێیوایە دەبێت تێڕوانینێكی هاوبەش هەبێت و دیدگایەكی دیكە وەك وڵاتێكی فرەیی لە هیندستان دەڕوانێت.

* فیدڕاڵیزمی عێراق زادەی دۆخی دوای شەڕ و ناكۆكییە، بە پێچەوانەی هیندستانەوە، كە لە ڕێی دیالۆگی دیموكراسی و ئاڵوگۆڕی دامەزراوەییەوە بەرەوپێش چوو. ئایا سەقامگیریی درێژخایەنی فیدڕاڵیزم و كاراییەكەی تا چەند بەندە بەو دۆخە مێژوییەی تێیدا سەری هەڵداوە؟

- هەر وڵاتێك هۆكاری جیاوازی خۆی هەیە بۆ گرتنەبەری فیدڕاڵیزم و دەبێت هەر كۆمەڵگەیەكیش بە پێی پێداویستییەكانی بیرۆكە فیدڕاڵییەكان بخاتە چوارچێوەی دامەزراوەكانەوە. هیندستان مۆدێلێكی بەهێزی فیدڕاڵیزمی گرتەبەر، ئەویش لەبەر ئەوەی ترسی ئەوە هەبوو وڵاتەكە دوای دابەشبوونی بەرەو پەرتەوازەیی زیاتر بڕوات. ئەمە پێویستی بە مەركەزێكی بەهێز، لە هەمان كاتدا گفتوگۆیەكی بەردەوام و سازش و ئاڵوگۆڕی دامەزراوەیی هەبوو. مۆدێلی هیندستان بەندە بە تەباییەوە، بە پێچەوانەی ئەمریكاوە كە بەندە بە پێكەوەبوونەوە. دواتر لە هیندستان بە بەردەوامی كار لەسەر پێشخستنی ئەم ئەزموونە كرا و بەردەوام كۆشش كرا بۆ ڕاگرتنی ئەم هاوسەنگییە، ڕەنگە مۆدێلی فیدڕاڵیی عێراق كاریگەر بووبێت بە كاراكتەرە دەرەكییەكان، لە دەرئەنجامدا ئەو ئالنگارییانەی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، تەواو جیاوازن و ڕەنگە چارەسەركردنیان قورستر بێت بەراورد بە هیندستان. پێموایە كورد باوەڕی وابوو مۆدێلی فیدڕاڵی شوناسی ئەوان دەپارێزێت. هەرچەندە كەسانێك هەبوون نیگەران بوون لە فیدڕاڵیزم و باوەڕیان وابوو دەبێتە هۆی قووڵكردنەوەی دابەشبوونەكان و ناگونجێت لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی وڵاتێكی لێكترازاو و دابەشبوودا و ئەم بونیادەیان بە شەرعی نەدەزانی، لەوەش زیاتر، ڕەنگە ئەو دامەزراوانە لە ئارادا نەبن كە پێویستن بۆ ئەنجامدانی گفتوگۆ و ڕەنگە كێشەی متمانەش لە ئارادا بێت. كۆمەڵگەكانیش پرسیاری ئەوە دەكەن ئایا درێژە بە گفتوگۆی ڕەوا دەدرێت و ئایا پابەندبوون بە ئۆتۆنۆمی و بە پاراستنیان درێژەی پێ دەدرێت؟ هەرچۆنێك بێت ئەگەر ئیرادەیەكی سیاسیی بەردەوام هەبێت، ئەوا دەتوانرێت پارێزگاری لە ڕێككەوتنەكە بكرێت، دەبێت پابەندبوون هەبێت بە پێكەوەژیان سەرەڕای بوونی جیاوازییەكان. من باوەڕم وایە پرۆسە سیاسییە بەردەوامەكان گرنگن بۆ مانەوە و سەركەوتنی فیدڕاڵیزمەكان، ڕاستە هەلومەرجی دروستبوونی فیدڕاڵیزمەكە گرنگە، بەڵام مەرج نییە تاسەر مۆر لە چارەنووسی بدات، چونكە پرۆسە سیاسییەكانی دواتریش گرنگی و بایەخی خۆیان دەبێت.