پۆڵ كۆڵستۆ پسپۆر و تایبەتمەند لە ناسیۆنالیزم و ململانێ نەتەوەییەكان لە زانكۆی ئۆسلۆ بۆ گوڵان: كورد گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتە لە جیهاندا كە زۆرینەی هاووڵاتیانی هێشتا خەون بە سەربەخۆییەوە دەبینن
پڕۆفیسۆر پۆڵ كۆڵستۆ، یەكێكە لە توێژەر و ئەكادیمیستەكان لە بواری توێژینەوەكانی ڕووسیا، ئەورووپای ناوەڕاست و ناوچەی بەڵكان. كار و توێژینەوە زانستییەكانی زیاتر سەرنج دەخەنە سەر پرسەكانی ناسیۆنالیزم، ململانێ نەتەوەییەكان، دەوڵەتە نافەرمییەكان، مێژووی بیرۆكەكان و پێوەندیی نێوان ئایین و دەوڵەت.
كۆڵستۆ، خاوەنی چەندین پڕۆژەی توێژینەوەی جۆراوجۆرە لەسەر بنیادنانی نەتەوە لە ڕووسیا و وڵاتانی ڕۆژاوای بەڵكان. لە نووسین و بڵاوكراوە نوێیەكانیدا، تیشك دەخاتە سەر ڕۆڵی كەنیسەی ئۆرسۆدۆكس و بەها نەریتییەكان لە پاساودانی سیاسەتەكانی ڕووسیای سەردەمی ڤلادیمێر پوتیندا، بەتایبەت لەژێر كاریگەریی شەڕی ئۆكرانیادا.
لەم دیمانەیەدا، هەوڵمانداوە لەسەر ململانێی جیۆپۆلتیك، ناسۆنالیزمی بێ دەوڵەت و دەوڵەتی نافەرمی و دیفاكتۆ لەگەڵ پڕۆفیسۆر كۆڵستۆ گفتوگۆ بكەین.
* وەك توێژەرێكی ئەكادیمی كە توێژینەوەی بەرفراوانت لەسەر تیۆرییەكانی ناسیۆنالیزم ئەنجام داوە، چۆن سەیری ناسیۆنالیزمی كوردی دەكەیت لە چوارچێوەی كورد وەك نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟ ئایا پێناسە و كاركردی ناسیۆنالیزم بۆ گەلانی بێ دەوڵەت جیاوازە بەراورد بەو نەتەوانەی كە خاوەنی دەوڵەتی نەتەوەیی سەربەخۆی خۆیانن لە جیهاندا؟
- با لەوەوە دەستپێبكەم كە من پسپۆڕی ناسیۆنالیزمی كوردی، یان بەگشتی كورد نیم. لەگەڵ ئەوەشدا، پێموایە ناسیۆنالیزمی كوردی لە هەندێك ڕووەوە بەڕاستی دۆخێكی ناوازەیە، بەپێی تێگەیشتنی من، كورد گەورەترین گرووپی مرۆییە كە وەك نەتەوەیەك پێناسەی خۆی دەكات و بەشێكی زۆری دانیشتووانی كوردستان، هیوای دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ دەخوازن.
ناسیۆنالیزم دەكرێت بە شێوازی زۆر جیاواز پێناسە بكرێت، بەڵام هەر پێناسەیەك هەڵبژێریت، پێویستە بە شێوازێك دابڕێژرێت كە چەمكی ناسیۆنالیزم بە شێوەیەكی یەكگرتوو بەسەر هەموو دۆخەكاندا بگونجێنێت. بە واتایەكی دی، پێناسەیەكی باش دەبێت هەم نەتەوە بێ دەوڵەتەكان و هەم ئەو نەتەوانەش بگرێتەوە كە خاوەنی دەوڵەتی تایبەت بە خۆیانن. سەرەڕای ئەمەش، ناسیۆنالیزم لە بارودۆخی جیاوازدا، كاریگەریی زۆر جیاواز و هەمەجۆر لەسەر ژیانی ئەو مرۆڤانە بەجێدەهێڵێت كە سەر بەو نەتەوەیەن.
* بەپێی توێژینەوەكانت لەسەر قەوارە نیمچەدەوڵەتییەكان، تا چەند پێتوایە پاراستنی هەستی نەتەوەیی پێویستە بۆ مانەوەی ناسنامەی نەتەوەیی كورد لە غیابی دەوڵەتێكی سەربەخۆدا؟
- «ناسنامەی نەتەوەیی» و «هەستی نەتەوەیی» دوو دەربڕینی هاوواتان بۆ یەك دیاردە، ناسنامە لە هۆشیاری و هەستی ناخی مرۆڤەكاندایە، نەك وەك شتێكی دەرەكی بوونی هەبێت. لە نەبوونی دەوڵەتدا، ناسنامە بە هۆكاری وەك زمان، نەریت و ئایینی هاوبەش دەپارێزرێت. بەڵام لە دۆخی كورددا، فرە زارەوەیی هەیە و ئایینیش نابێتە هۆی دوورخستنەوەی هیچ كەسێك لە ناسنامەكەی. بۆیە هاوشێوەی زۆرینەی دۆخە مێژووییەكان، بەپێی بۆچوونەكانی ئێرنست ڕێنان، گرنگترین فاكتەری مانەوەی نەتەوە، یادەوەرییە مێژووییەكان و بەتایبەت ئەو زوڵم و ستەمانەن كە لەلایەن ئەوانی دیكەوە لەم نەتەوەیە كراون، واتە «قوربانیبوونی هاوبەش». بێگومان هەستی قوربانیبوونی هاوبەش، دۆخێكی دەروونیی تایبەتە كە لەسەر بنەمای چیرۆكەكان دروست دەبێت، كاتێك گەلان بۆ خۆیانی دەگێڕنەوە، كە ڕەنگە كەم یا زۆر لەسەر ڕاستیی بنەڕەتیی مێژوویی ئاوڕیان لێدابێتەوە. تەنانەت ئەو گەل و نەتەوانەی خۆیان لە قۆناغێكدا زیاتر لەوانی دیكە ستەمیان ئەنجام داوە، دەتوانن وێنای خۆیان وەك قوربانی بكەن (ڕووسیا نموونەیەكی لەم شێوەیەیە كە بواری پسپۆڕیی منە). بەڵام بە دڵنیاییەوە، ئەگەر ئەم چیرۆكانە مێژوویەكی ڕاستەقینەیان لە پشت بێت، كاریگەرییان زیاترە، بۆ گەلی كورد چەندین نموونەی بەهێز و بەڵگەداری كاریگەر لەم مێژووەدا هەن و كارەساتی دڵتەزێنی كیمیابارانی هەڵەبجەش تەنیا ناسراوترین نموونەی زیندووی ئەو ستەمكارییە مێژووییانەیە كە بەرانبەر بە نەتەوەی كورد كراوە.
* ناسیۆنالیزم دەكرێت ببێتە هێزێك بۆ یەكگرتوویی، بەڵام هاوكات دەتوانێت دابەشبوونی ناوخۆیی دروست بكات، یان قووڵتری بكاتەوە. لە دۆخی كوردیدا، چۆن دەكرێت ئەم ناسیۆنالیزمە ئاراستەی بەهێزكردنی یەكڕیزی و تەبایی نیشتمانی بكرێت، لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆكارێك بۆ پارچەپارچەبوونی زیاتری كۆمەڵگە؟
- وەك چۆن جۆن هەچینسۆن «John Hutchinson»، پسپۆڕی بەریتانی لە بواری ناسیۆنالیزمدا، لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا «نەتەوەكان وەك ناوچەی ململانێ» جەختی لێكردووەتەوە، هەموو نەتەوەكان ناكۆكی و دابەشبوونی ناوخۆیی بەهێزیان هەیە. بەڵام بە بڕوای ئەو، ئەم جیاوازییانە لایەنی زیانبەخش نین، ئەگەر بە شێوازێكی دروست بەڕێوەببرێن، بەڵكو دەتوانن ببنە هێزێكی ئەرێنی. ئەو ئاماژە بە ئەزموونی فەرەنسا دەكات كە سەرەڕای ململانێی سەختی نێوان كاتۆلیكەكان و كۆماریخوازەكان، بەڵام لەسەر هێمایەكی هاوبەشی وەك ژان دارك یەك دەگرنەوە.
لەسەر ئاستی باشووری كوردستان، ململانێی مێژوویی قورس لە نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان هەبووە كە هەریەكەیان هەژموونیان بەسەر ناوچەیەكی جوگرافیی دیاریكراوی كوردستاندا هەیە، تەنانەت گەیشتوونەتە لێواری شەڕێكی ناوخۆیی مەترسیدار. پێشنیاری من بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە، چەسپاندنی ڕێوشوێنی دیموكراتیی ڕاستەقینەیە كە یارمەتیدەر بێت بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان، بەبێ پەنابردن بۆ توندوتیژی. هەروەها پێویستە سەرچاوە داراییەكان ئاراستەی گەشەپێدانی بەردەوام و بنیادنانی كۆمەڵگەیەكی ئاوەدان و پێشكەوتوو بكرێن، كە تێیدا سامان بە دادپەروەری بەسەر هاووڵاتیاندا دابەش بكرێت، چونكە وەك لە ناوەڕۆكی ئەم پەندە كۆنە ئینگلیزییەدا هاتووە كە دەڵێت: «كاتێك هەژاری لە دەرگاوە دێتە ژوورەوە، خۆشەویستی لە پەنجەرەوە ڕادەكات».
* كورد بەسەر چوار دەوڵەتی خاوەن باڵادەستیی ناسنامەی توركی، عەرەبی و فارسیدا دابەش بووە. بەپێی ئەزموونی پۆست سۆڤیەت و بەڵكان، ئەم دابەشبوونە و سڕینەوەی زمان، چۆن گوتاری ناسیۆنالیزمی كوردی دادەڕێژێت؟
- زانیاریی پێویستم لەسەر بابەتەكە نییە، بەڵام كاتێك لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا توێژینەوەم لەسەر كۆمەڵگە ڕووسییەكانی دەرەوەی ڕووسیا لە یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو دەكرد، نەبوونی ئاگا و زانیاریم لای سەركردەكانی ڕەوەندی ڕووسی لە دەوڵەتە جیاوازەكاندا بەدی كرد سەبارەت بە دۆخ و كێشەی هاونەتەوەكانیان لە ناوچەكانی دیكەدا، بۆ نموونە ڕووسییەكانی نیشتەجێی لاتیڤیا و ئەستۆنیا كە ڕووبەڕووی هەمان تەحەددا و ئاستەنگ ببوونەوە و دەكرا سوودێكی زۆر لە هاوكاریی هاوبەش و گۆڕینەوەی ئەزموونەكان وەربگرن بۆ چاككردنی بارودۆخیان. بەم پێیە، دابەشبوونی جوگرافی دەكرێت ببێتە هۆی دابڕانی گوتاری و نەبوونی هەماهەنگیی سیاسی لە نێوان سەرجەم لایەنە جیاوازەكانی نەتەوەیەكی دابەشكراودا، تەنانەت ئەگەر ڕووبەڕووی هەمان كێشە و ئاستەنگی هاوشێوەش ببنەوە لە چوارچێوەی دەوڵەتە جیاوازەكاندا بە درێژایی مێژووی هاوچەرخی تێكۆشانی ڕزگاریخوازانەیاندا.
* لێكۆڵینەوەت لەسەر پەیوەندیی نێوان دەوڵەتانی پشتگیر و داینامیكی سیاسی ناوخۆیی كردووە. لە دۆخێكدا كە كورد بە دەوڵەتانی نەیار دەورە دراوە كە دژایەتییان كردووە و زمان و كولتووریان بەرتەسك كردووەتەوە، چۆن دەتوانێت بەبێ ئەوەی قوربانی بە ناسنامەی نەتەوەیی خۆی بدات، لە ڕووی سیاسییەوە بپارێزێت؟
- دڵنیا نیم مەبەستت لە «دەوڵەتانی پشتگیر» لە سیاقی كوردیدا چییە، ئایا بۆ نموونە مەبەستت ئەمریكایە؟ بەبێ ئەوەی پسپۆڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بم، پێموایە هێزە دەرەكییەكان بە شێوازێكی بێبەزەییانە خولیای كوردیان بۆ سەربەخۆیی قۆستووەتەوە تا شەڕەكانیان بۆ بكەن، بۆ نموونە لە دژی عوسمانییەكان لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا، دژی سەدام حوسێن و دواتر دژی تیرۆریستانی داعش. ئەگەر ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژاوا بە «دەوڵەتی پشتگیر» دابنرێن، ئەوا دەكرێت بڵێین ئەم دەوڵەتانە مەیلیان هەیە بەرژەوەندیی خۆیان پێش بەرژەوەندیی لایەنی كورد بخەن، كە ئەمەش جێی سەرسوڕمان نییە. بۆیە بۆ پاراستنی ناسنامە و پێگەی نەتەوەیی، كورد پێویستی بە دروستكردنی هاوسەنگییەكی ورد هەیە لە نێوان بەكارهێنانی هاوپەیمانییە دەرەكییە كاتییەكان و چڕكردنەوەی هەوڵەكان بۆ یەكڕیزیی و بەهێزكردنی پێگەی ناوخۆیی خۆیەتی.
* ئایا سنوورداركردنی زمان و جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی ئاوێتەكردنی زۆرەملێ لەلایەن دەوڵەتە باڵادەستەكانەوە، لە ڕوانگەی مێژووی بیرۆكەكانەوە، تا چ ڕادەیەك بزووتنەوەی كوردی بەرەو شێوازی شۆڕشگێڕانەتر، یان خۆڕاگریی سیاسی ئاراستە كردووە؟
- بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی ڕادیكاڵ و خۆڕاگریی سیاسی هاوشێوە نین، لە زۆر دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتیی ناهاوسەنگدا، ڕادیكاڵیزم لێكەوتەی پێچەوانە و نەخوازراو دەخولقێنێت. توێژەران باس لە دیاردەیەكی كەوانەیی دەكەن: كاتێك كەمینەیەكی نەتەوەیی، یان زمانەوانی لە نیشتمانێكی دیموكراتی ئازاددا بە كەمترین فشاری ئاوێتەبوون بژی، یان ئەگەر سەركوتكاری لە قەوارەیەكی دیكتاتۆریدا گەلێك توند بێت، جووڵانەوەكان دادەمركێنەوە. بەڵام بەرزترین ڕادەی چالاكی لە سیستەمە نیمچە دیكتاتۆرەكاندایە، كاتێك مافەكان زەوت دەكرێن، بەڵام دەرفەت بۆ بەرەنگاربوونەوە و خۆڕێكخستن هەیە.
لەسەر ئاستی جیهان، زمان چەقی هێماكانی ناسنامەی نەتەوەییە و زەوتكردنی لە هەر كۆمەڵەیەك، بەرپەرچدانەوەی توند دەخولقێنێت. كەچی ئاوێتەبوونی زمانەوانی لە هەردوو جەمسەری هاوكێشەكەدا (سەربەخۆیانە لە دیموكراسیدا و بە زۆرەملێ لە دیكتاتۆریەتدا) چاوەڕوانكراوە، هاوشێوەی ئەوەی دەیڤید لایتن لە كتێبە ناودارەكەیدا «پێكهاتنی ناسنامە»دا سەرنجی زانستیی قووڵی لەسەر ئەم داینامیكیەتە هێناوەتە كایەوە.
لە ڕوانگەی ئیتیكییەوە، ئاوێتەبوونی خۆبەخشانە لەپێناو گەشەكردنی كۆمەڵایەتیدا، پێشهاتێكی سرووشتی و ڕێپێدراوە (هاوشێوەی تێڕوانینەكەی ئێرنست گێڵنەر بۆ گۆڕانی ڕوریتانییەكان بۆ مێگالۆمانییەكان). بۆیە، شیاو نییە تاكەكانی دیكەی كۆمەڵگە ڕێگری لە هاونیشتمانیانی خۆیان بكەن، كاتێك دەیانەوێت بۆ پێشكەوتنی خودی و سەركەوتنی كۆمەڵایەتی، تێكەڵی فەرهەنگ و زمانی باڵادەستی ئەو دەوڵەتە ببن كە تێیدا نیشتەجێن.
* توێژینەوەیەكی زۆر گرنگت لەسەر پرۆسەی نەتەوەسازیی هێمایی لە ناوچەی بەڵكان ئەنجام داوە. كورد لە هەرێمی كوردستان و پارچەكانی دیكەی نیشتمانەكەیاندا چۆن دەتوانن هێما نیشتمانییەكان، زمان و تێگەیشتنی هاوبەش بۆ مێژوو بەكار بهێنن بۆ بەهێزكردنی زیاتری ناسنامە و نەتەوەسازی؟
- تەركیزی سەرەكیی توێژینەوەكەم لەسەر نەتەوەسازی بوو لە چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوەكاندا: كە چۆن دەكرێت پێكهاتە كەمینەكان لەخۆ بگرین و هەستی سەر بە نەتەوەی دەوڵەتیان لا دروست بكەین. لێرەدا پرسیار لە بابەتێكی جیاوازتر دەكەیت: چۆن ناسنامەیەكی هاوبەش لەناو گرووپێكی نەتەوەییدا گەشەی پێبدرێت كە بێبەشە لە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی و بەسەر چەند دەوڵەتێكی جیاوازدا دابەش بووە. بۆیە پرسیارە هاوتەریبەكە دەكرێت بەم شێوەیە بێت: سەركردەی ئەو چوار دەوڵەتەی كوردانی تێدا دەژین، چۆن دەتوانن هێماگەلێك دابڕێژن كە كورد و پێكهاتە غەیرە سەرەكییەكانی دیكە لەناو دەوڵەتدا كۆبكەنەوە؟
بۆ نموونە، تا ئەو شوێنەی ئاگادر بم، بەشی سپی لە ئاڵای پاكستاندا بۆ نیشاندانی پێكهاتە ناموسڵمانەكانە لە دەوڵەتێكی زۆرینە موسڵماندا. من هاوسۆزیی زۆرم بۆ ئەم هەنگاوە هەیە، بەڵام ئەمەش سنوورداریی هێماكانیش دەسەلمێنێت: ئەم دەستپێشخەرییە نەبووەتە هۆی پاراستنی پێویستی ناموسڵمانان لە پاكستان، نە لە ڕووی جەستەییەوە و نە بۆ پاراستنی ناسنامەی كولتوورییان.
كەواتە، گرنگترین كارێك كە سەركردەكانی دەوڵەت پێویستە بۆ تێكەڵكردنی كەمینەكان لە نەتەوەی دەوڵەتدا ئەنجامی بدەن، لەسەر ئاستی نیشانە و هێماكان نییە، بەڵكو دەبێت لەسەر بنەمای دابینكردنی مافە سەرەكییە یاسایی و دەستوورییەكانیان بێت.
* یەكێك لە گەورەترین تەحەددییە سەرەكییەكانی بەردەم دەوڵەتە نافەرمییەكان و هەرێمە خاوەن ئۆتۆنۆمییەكان، پەیوەستە بە بەدەستهێنانی شەرعییەت و بنیادنانی دامەزراوە نیشتمانییەكان. لەم ڕوانگەیەوە، دامەزراوە دیموكراتییەكان و حوكمڕانیی باش تا چەند ڕۆڵی یەكلاكەرەوە دەگێڕن لە سەركەوتنی پرۆسەی نەتەوەسازی و دەوڵەتسازیی كوردیدا؟
- گریمانەم ئەوەیە كە مەبەستت لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی كورد لە باكووری عێراق وەك دەوڵەتێكی نافەرمی بێت. بۆ ماوەیەكی درێژ دوودڵ بووم لە بەكارهێنانی ئەم دەستەواژەیە، چونكە پێناسەیەكی فەرمی و بەرتەسكی یاساییم بۆ دەوڵەتی نافەرمی هەبوو، كە پێویست بوو بەپێی یاسا كارپێكراوە نێودەوڵەتییەكان سەربەخۆیی ڕاگەیاندبێت. بەڵام ئێستا دیدگام گۆڕیوە و پێموایە هەوڵی بەهێز و پێداگری بۆ سەربەخۆیی سیاسی دەكرێت بە شێوازی دیكەش گوزارشتی لێبكرێت، ڕێك وەك ئەوەی كوردی عێراق ئەنجامیان دا.
سەبارەت بەوەی كە چۆن دامەزراوە دیموكراتییەكان و حوكمڕانیی باش لە دەوڵەتە نافەرمییەكاندا كاریگەری لەسەر شانسی بەدەستهێنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆ و خاوەن ددانپێدانانی نێودەوڵەتی دادەنێن، زۆربەی گفتوگۆ ئەكادیمییەكان لەسەر كۆسۆڤۆ چڕ بوونەتەوە. لەم ڕووەوە، نینا كاسپێرسن نووسینی زۆر سەرنجڕاكێشی بڵاو كردووەتەوە. دوای جەنگی كۆسۆڤۆ لە ساڵی ١٩٩٩، كاتێك ئەم هەرێمە یۆگۆسلاڤییە سەربەخۆییەكی نافەرمی لە دەوڵەتی سربیا بەدەست هێنا، سەركردە ڕۆژئاواییەكان ڕایانگەیاند كە ددانپێدانی دیپلۆماسی بەم نیمچە دەوڵەتە تەنیا كاتێك دەدرێت كە بگاتە ئاستێكی دیاریكراو لە حوكمڕانیی باش و دیموكراسی. ئەم بابەتە هاندەرێكی گەورە بوو بۆ سەركردەكانی دەوڵەتە نافەرمییەكانی دیكە، بەتایبەتی لە ناوچەكانی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو، تا هەوڵەكانیان بۆ بنیادنانی دامەزراوەی دیموكراتی و حوكمڕانیی باش زیاتر بكەن.
بەڵام كاتێك كۆسۆڤۆ لەلایەن زۆربەی دەوڵەتانی ڕۆژاواوە ددانی پێدا نرا، بەبێ ئەوەی بگاتە پێوەرە دیاریكراوەكان بۆ دیموكراسی و حوكمڕانیی باش، سەركردەكانی دەوڵەتە نافەرمییەكانی دیكە كەمتر هۆگری بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە بوون. بەداخەوە، بۆیە وەڵامی كورتی من بۆ پرسیارەكەت ئەوەیە كە لە جیهانی ئاڵۆزی ئەمڕۆدا دامەزراوە دیموكراتییەكان و حوكمڕانیی باش هۆكاری یەكلاكەرەوە نین بۆ سەركەوتنی پرۆسەی نەتەوەسازی. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرێك لە دەوڵەتە نافەرمییەكان لە ڕاستیدا دیموكراتترن لەو دەوڵەتە دایكەی كە بە شێوەیەكی یەكلایەنە لێی جیابوونەتەوە، وەك سۆمالیلاند بەرانبەر سۆماڵ، ناگۆرنۆ كاراباخ بەرانبەر ئازەربایجان، و تایوان بەرانبەر كۆماری گەلی چین.
* توێژینەوەكانی ئەم دواییەتان سەرنجیان خستووەتە سەر كارلێكی نێوان ئایین و ناسنامەی نەتەوەیی، لەوانەش لە وڵاتی ڕووسیا. لە ناوچەیەكی وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە زۆرجار ئایین دەبێتە سەرچاوەی دابەشبوون و ململانێ، پرۆسەی نەتەوەسازیی كوردی چۆن دەتوانێت پێكەوەژیانی ئاشتییانە لە نێوان پێكهاتە ئایینی و مەزهەبییە جیاوازەكانیدا بەرەوپێش ببات؟
- ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی دامەزراندن و چەسپاندنی ئازادیی تەواوی ئایینییەوە دەبێت. بەڵام پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە كە باشترین مۆدێل بۆ جێبەجێكردنی ئازادیی ئایینی لە وڵاتێكدا چییە؟ بێگومان ئەمە بابەتێكی ئاڵۆز و جێی مشتومڕە، لەبەر ئەوە لە ئێستادا من ئامادە نیم وەڵامێكی كۆتایی و یەكلاكەرەوە لەسەر ئەم پرسە بدەمەوە.
* وەك پرسیاری كۆتایی، بە لەبەرچاوگرتنی گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییە جیهانییەكانی ئەم دواییانە، بەتایبەت دوای جەنگی ئۆكرانیا و گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، چی بە گەورەترین دەرفەت و گەورەترین تەحەددا دادەنێیت كە ئێستا لەبەردەم پڕۆژەی نەتەوەسازیی كوردیدا هەن؟
- ئەم پرسیارە ئاڵۆزە دەكرێت بە چەندین شێوازی جیاواز لێكدانەوە و شیكردنەوەی بۆ بكرێت. ئەگەر مەبەست لێی بنیادنانی دەوڵەت-نەتەوەیەكی كوردیی هاوبەش و بە فەرمی ناسراو بێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كە هەموو كوردانی ناو ئەو چوار دەوڵەتە بگرێتەوە كە ئێستا تێیدا دەژین، پێناچێت ئەمە لە ماوەی تەمەنی مندا ڕوو بدات. ئەگەر مەبەستیش پەرەپێدانی هەرێمی كۆنتڕۆڵكراوی كوردی بێت لە باكووری عێراق بۆ دەوڵەتێكی نەتەوەیی سەربەخۆ و ددانیپێدانراو، ڕەنگە چانسی ئەمەیان كەمێك باشتر بێت، بەڵام هێشتا زۆر كەم و لاوازە. لە كۆتاییدا، ئەگەر مەبەست بنیادنانی نەتەوەیەكی كولتووریی كوردی بێت، بەبێ دەوڵەت، لە ڕێگەی هاندانی بەهێزكردنی بەستەرە ناسنامەییەكان لە نێوان هەر چوار بەشەكەی كۆمەڵگەی كوردیدا، ئەوا بێگومان ئەمەیان بژاردەیەكی واقیعیترە، بەڵام بەهۆی دژایەتیی توندی دەسەڵاتدارانی چوار دەوڵەتەكە هێشتا خەباتێكی زۆر دژوار دەبێت.
من وەك كەسێكی ناپسپۆڕ، پێموایە تێبینیی جۆرێك لە پارادۆكسم كردووە، لە نێوان چوار دەوڵەتەكەدا، توركیا كە بە ناو دیموكراتترین بوو، تاكە وڵات بوو بوونی نەتەوەی كوردی ڕەت دەكردەوە و پێی دەگوتن «توركی شاخاوی». بێگومان لێرەدا زانیاریم كەمە، بەڵام دواتر بۆم دەركەوت كە ڕاپۆرتی ڕێكخراوی نێودەوڵەتیی فریدۆم هاوس لە پێوەرەكانی دیموكراسیدا نمرەیەكی زۆر باشتری داوە بە دەوڵەتی عێراق وەك لە دەوڵەتی توركیا، بێگومان پێدەچێت هۆكاری زۆر باش و لۆژیكیش بۆ ئەم جیاوازییە هەبێت.
بۆ كۆتاییهێنان بەم بابەتە، دەمەوێت تیشك بخەمە سەر تێبینییەكی كۆتایی شەخسی و نۆرماتیڤ: پێموایە كورد شایستەی دەوڵەتێكی سەربەخۆیە، چونكە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی بەڵێنی پێدراوە، دەبێت بەڵێنەكانیش ببرێنەسەر. بەڵام كاتێك خەباتی سەد ساڵە نیشانی دەدات، ئەمە بەدی نایەت، پێدەچێت باشتر بێت ڕازیبوون بە بژاردەی دووەم بێت كە ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی و كولتوورییە لە چوارچێوەی دەوڵەتەكاندا. دەروازەی تەنگی بەدەستهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی نەتەوەیی بە تەواوی داخراوە، ئەركی سەرەكیی جیهانی ئەمڕۆ دیموكراتیكردنی دەوڵەتەكانە نەك هاوچەشنیی نەتەوەیی، یان ڕەگەزی.
